گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
حهمه هاشم
مادەکان یەکێک بوون لەو گەلانەی کە لە مێژووى ڕابردوودا لە ناوچەکانی چیای زاگرۆس نیشتەجێ بوون و بەپێی جوگرافیای ئێستا، کوردستان و ئازەربایجان و ناوچەی كاردۆخ لەخۆدەگرێت. بە پشتبەستن بە نووسینەکانی هێرۆدۆت مێژوو نووسى كۆنى گریك، مادەکان لە ٦ هۆزی سەرەکی پێکهاتبوون، ئەوانیش فهیلییهكان، باریتاک، سترۆچات، ئاریایى، بودی و مووغی، هێرۆدۆت ناوی ئارییەکانی لەسەر هۆزە مادەکان بهكارهێناوه.
ئیمپڕاتۆریهتى میدیا 678-549 پێش زایین
مادەکان كێن؟
بە پشتبەستن بە پەیمانی کۆن لە کتێبی پیرۆزدا، ئەوان لە نەوەی یافات بن نوحن و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٨٣٦ پێش زایین له دەستنووسە یۆنانیەکاندا ئاماژەیان پێکراوە، ئاماژهش بهوه كراوه مادەکان باجیان داوە بە پاشای ئاشووری شەلمەنسەر سێیەم، و جۆرێک لە کۆدەنگی هەیە کە مادەکان لە فارسەکان نەبوون بهڵام تێبینی دهكرێ زمانەکەیان نزیک بووە. بە گوێرەی لێكۆڵینهوهكانى دکتور زایار لە کتێبی “ئێران… شۆڕشێک لە زیندووبوونەوەدا” کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٠ لە پاکستان چاپ کراوە، تا ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین دوو هۆزی گەورەی ئاریەکان لە ڕووباری ڤۆڵگا لە باکووری دەریای خەزەرەوە کۆچیان کرد و لە ئێران نیشتەجێ بوون و ئەو دوو هۆزەش فارس و مادهكان بوون.
سهرهتا مادەکان کە لە باکوری ڕۆژئاوای شانشینی میدیا نیشتەجێ بوون، وە هۆزهكهى تریان لە باشوور لە ناوچەیەکدا دەژیا کە دواتر یۆنانیەکان ناویان ناوە پارسیس، کە ناوی فارسیش ههرلهوهوه وەرگیراوە، دواى ماوهیهك مادهكان و فارسەکان وڵاتە نوێیەکانیان ناوناوه ئێران کە بە واتای «خاکی ئاریەکان» دێت.
مێژوونووسی کورد محەممەد ئەمین زەکی (١٨٨٠-١٩٤٨) لە کتێبی “پوختەیەک لە مێژووی کورد و کوردستان”، باسی ئهوه دهكات لای بەشێک لە کوردەکان باوەڕێک هەیە کە مادەکان یەکێکە لە ڕەگ و ڕیشەی رهسهنى گەلی کورد و ئەم قەناعەتە لەوەدا دەردەکەوێت کە کورد له سروودی نەتەوەیی خۆییدا دایناوه، بەو پێیەی ئاماژەیەکی ڕوون لەم سروودەدا هەیە کە کورد “کوڕی مادەکانن”.
ئەو ڕەوتەی کە قەناعەتی بەوە هەیە کە ڕەگ و ڕیشەی کورد ڕەگ و ڕیشەی ئاریاییە، لەسەر بنەمای ڕەگ و ڕیشەی مادەکانەوه بۆیان درووست بووه، بەو پێیەی کۆدەنگییەک هەیە کە مادەکان گەلی ئاریین. بەپێی نووسراوەکانی هێرۆدۆت، سەرچاوەی مادەکان دەگەڕێتەوە بۆ کەسێک بە ناوی (دیاکۆ)، کە سەرۆکی هۆزەکانی ناوچەی چیای زاگرۆس بووە ، لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی پێش زایین، مادەکان سەربەخۆیی خۆیان بەدەستهێنا و ئیمپراتۆریەتێكیان پێکهێناوە بهناوى ئیمپڕاتۆریهتى میدیا.
تا سەدەی شەشەمی پێش زایین توانیبوویان ئیمپراتۆریەتێکی گەورە دروست بکەن کە لە ناوچەی ئێستای ئازەربایجانەوە تا ئاسیای ناوەڕاست و ئەفغانستان درێژ بووەوە.
مادەکان لەگەڵ فارسەکان تێکەڵ بوون و ئەمڕۆ زۆرێک لە نەتەوەکان خۆیان بە درێژکراوەی مادەکان دەزانن، وەک کورد و لوڕ و ئیسفەهانی و ئازەری.
مادەکان ئایینى ئیمبڕاتۆریهكهیان ئایینی زەردەشتی بووه و لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین توانیان پایتەختی ئاشوورییەکان لە نەینەوا لەناوببەن، ئەم ڕووداوە ترسی لە دڵی بابلییەکان دروست کرد، ههربۆیه بابلیهكان لهو ترسه دەستیان بە پەیمانی ئاشتی كرد لەگەڵ مادەکان.
کاریگەری مادەکان لە ناوچەکەدا بەردەوام بوو تا پاشای فارس کورش لە مادەکان ههڵگهڕایهوه و یاخی بوو و لهگهڵیاندا شهڕێكى قورسى ئهنجامدا و سەرکەوتنێکی بەسەریاندا بەدەستهێنا لە ساڵی ٥٥٣ پێش زایین.
بهناوبانگتریین شارستانى و هۆزه گهورهكانى مادهكان بریتین له :
گوتیهكان، مانییهكان، میدیهكان، كاردۆخیهكان، هۆزهبانییهكان، شهدادییهكان، ئهنازییهكان، مهروانیهكان، ئهیوبیهكان، بهدلیسیهكان، ئهردهلانییهكان، بههدینانیهكان، سۆرانییهكان و بابانیهكان.
شوێنەوارهكانى شارستانیەتی ماد
کوردستان لانکەی شارستانییەتە مرۆڤایەتییەکانە، هەر بۆیەش پڕە لە چەندین شوێنەواری مێژووى گرنگ، بەڵام لە ئەنجامی نەبوونی قەوارەیەکی سیاسیی گەلی کورد بە هۆی داگیرکردنی زێدی خۆی، کوردستان، مێژووی کورد تووشی هەڵوەشاندنەوە بووە، تەمومژاوی و دزی و ساختەکردن و دەستکاریکردن لەلایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە، هۆكاره بۆ سڕینەوەی مێژووی کورد و شارستانیەتی کورد، داگیرکەرانی کوردستان ئاسەواری باوباپیرانی کوردیان هەڵنەداوهتهوه، وەک بەشێکی گەورەی شوێنەوارەکانی باپیرانی کورد تا ئێستا نەدۆزراون و فەرامۆشکراون و جێهێڵراون، داگیرکەرانی کوردستان دەستیان بەسەر بەشێک لە دێرینەکانی کورددا گرتووە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە هی خۆیانن، ئهمهش مێژووهكه دهشێوێنێت.
كهمى زانیاری لەسەر ئیمپراتۆریەتی ماد و شارستانیەتییەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ دزینی مێژوو و شارستانیەتی ماد لەلایەن فارسە هەخامەنییەکانەوە کە ئیمپراتۆریەتی مادیان لهناوبرد.
ئەلمەرونسی مێژوو نووس دەڵێت، هەخامەنییەکان میراتی ماد و شارستانیەتی مادیان بهناوى خۆیانهوه تۆماركردووه، و دەڵێت، ئامێزگرتنی هەخامەنییەکان بۆ شارستانیەت و کولتووری ماد هاوشێوەی گواستنەوەی میرات بۆ میراتگرانه، بەو پێیەی هەخامەنییەکان زمانی ماد و نووسین و نووسینگەی کارگێڕییان لە مادەکانەوە بە میرات بۆماوهتهوه هەروەها شێوازەکانی بهرێوهبردنى حکومەتیان لە مادەکانەوە بۆ ماوهتهوه و جەژن و ڕووداوە فەرمی و باوەکانیان لێیان وهرگرتووە بەبێ ئەوەی هیچ ئاماژەیەک یان دانپێدانانێک بەو شتە هەبێت.
دوکتور المرونسی ئهوهش دهڵێت کە هەخامەنییەکان لە ڕێگەی دزینی شارستانیەتی ماد و مێژووی مادەوە سیماکانی شارستانیەتی ماد و مێژووی مادیان سڕییەوە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەم شارستانیەت و مێژووە هی خۆیانە.
ئەو ئیمپراتۆریەتانەی کە دوای ئیمپراتۆریەتی هەخامەنییەکان هاتبوون، بە تایبەت ئیمپراتۆریەتی ساسانی، بەردەوام بوون لە نۆرەی خۆیان بۆ دزینی مێژووی ماد و شارستانیەتی ماد.
دوکتور المرونسی هەروەها باس لەوە دەکات کە زۆرێک لەو شوێنەوارانەی کە لە هەمەدان دۆزراونەتەوە، هى مێژووى شارستانىه دێرینەکانی مادن کە بەناوی هەخامەنییەکانەوە تۆمارکراون، کە چەندین بینا و نووسراو و دیواربهندى تێدایە و پێی وایە هەموو ئەو شتانەی تا ئێستا لە هەمەدان دەرکەوتوون مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ شارستانیەتی ماد.
هەروەها ویل دورانت باس لەوە دەکات کە فارسەکان زمانی ئاریایی خۆیان لە مادەکان وەرگرتووە، و سی و شەش پیتی ئەلفوبێکەیان هى ئهوانه، ههروهها یاسا و کۆدی فهرمانڕهوایهتیان لێ وەرگرتوون، کە فەرمانیان پێدەکات تا دەتوانن لە کاتی ئاشتیدا پارەپارێز و ڕەوشت بەرز بن و لە کاتی شەڕدا ورەیەکی بێسنووریان هەبێت؛
ئایینی زەردەشتی و خودایی بوونی (ئەهورا مەزدا) و (ئەهریمان)، سیستەمی بنەماڵەی پیاوسالاری و فرەژنی و کۆمەڵێک یاساى ئایینى ئهوان بووه.
هێرۆدۆت دەڵێت کە فارسەکان نووسینى مێخییان لە مادەکانەوە وەرگرتووە و زمانی ئەدەبی فارسی زۆر لە ژێر کاریگەری زمانی ماددا بووە.
سترۆناچ باس لەوە دەکات کە شوێنەوارەکانی ماد لە دوای شەستەکانی سەدەی بیستەم دۆزراونەتەوە، هەروەها هەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان تەنها لەو ناوچەیە چڕبوونەتەوە کە بە سێگۆشەی ماد ناسراوە، کە هاوسنوورە لەگەڵ شاری هەمەدان و (مەلایەر) کە دەکەوێتە هەمەدان و كانگاڤار له پارێزگای کرماشان، هەروەها دیاکۆنۆڤ باس لەوە دەکات کە ئاسەواری شار و شارستانیەتی کۆنی مادەکان هێشتا لە ژێر وێرانەکاندا ماونەتەوە و هیچ دەقێک لەبارەی حوکمڕانی مادەکانەوە نییە بۆ ناسینی میدیا و دەوڵەتەکەی.
شوێنهوارى مێژوویی
چهند شوێنەوارێكی سەرەکی لە ناوەڕاستی ڕۆژئاوای ئێران لە سەردەمی ئاسنی سێیەم (٨٥٠-٥٠٠ پێش زایین) دۆزراونهتهوه بریتین لە:
- تەپە نوشیان
بە پلەی سهرهكى شوێنەوارێكى ئایینییە. شوێنەکە دەکەوێتە ١٤ کم لە ڕۆژئاوای مالا-یەر لە پارێزگای هەمەدان، كنهوپشكنینهكانى لە ساڵی ١٩٦٧ لە ژێر ڕێنمایی (D. Stronach D. Stronach) دەستی پێکردوه. پاشماوەی چوار بینای سەرەکی لە شوێنەکەدا هەیە کە پەرستگای ناوەندی، پەرستگای ڕۆژئاوا، قەڵا و هۆڵی ستوونی تێدایە کە بە گوتەی سترۆناچ، پێدەچێت پێش نیوەی یەکەمی سەدەی شەشەم بەناوی چینی قەشەییەوە دروستکرابن، پەرستگای ناوەندی بە دیزاینە تۆكمهكهیهوه دەربڕینێکی ڕوونی بیروباوەڕی ئایینی و ڕێوڕەسمە ئاینییەکان دەدات، ههروهها ژمارەیەک سیرامیکی ئاسۆیی لولهیی (هاوسەنگی بیناکاران)ی ماد لە گردى (نوشی گان) دۆزراونەتەوە، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مادەکان لە ناوچەکانی هەمەدان (نیوەی دووەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایین).
لهم كنه و پشكنینانهدا چوار پێكهاتهى جیاواز دهردهكهوون کە بە «گۆزهگهری باو» ناسراون و رهنگهكانیان بریتین له (زەردی پرتەقاڵی، زەردی کاڵ، یان سووری گەش لەگەڵ ئاڵتونكارى زێڕ یان زیو)، لەنێو ئهو پاشماوانهدا پەرداخ بە قەبارەی جیاواز کە گەورەترینیان جۆرێکە لە دەفری گەورەی بڕبڕەدار. هەروەها گۆزەی بچووك بچووك دۆزراونهتهوه كه ڕەنگی خۆڵەمێشی كراوون،ههروهها دهفرى وهك مهنجهڵ كه ڕووی نەرم و بریقەداریان هەیە، لەم شوێنەدا کەلوپەلی دەستکردی وەک کەلوپەلی چێشت لێنان و کەلوپەلی كشتوكاڵیش دۆزرایەوە .
- شوێنهوارى (گۆدین تەپە)
کۆشکێکه شێوهى قەڵای هەیە بۆ پاشایەکی ماد یان سەرۆکی خێڵ درووستكراوه. ئەم شوێنەوارە دەکەوێتە ١٣ کم لە ڕۆژهەڵاتی کانگا-ڤار، لە کەناری چەپی ڕووباری گاماس، نزیك كرماشان.
كنهوپشكنین لەم شوێنەدا ساڵی ١٩٦٥ دەستی پێکردووه، بە سەرکردایەتی (یۆنگ)، و بە گوتەی سترۆناچ، ئەم شوێنە بە ڕوونی دامەزراوە گرنگەکان نیشان دەدات، کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی برۆنزی.
ئەو لێكۆڵینهوانه کە یۆنگ ئەنجامی داوە ئاماژەن بۆ پاشماوەی بەشێک لە شوێنی نیشتەجێبوون کە سەر بە فەرمانڕەوایەکی ناوخۆیی میدییەن.
- بابا جان
لەوانەیە ئەم شوێنە شوێنی حاکمێکی خێڵەکی میدی بچووکتر بووبێت. ئەو شوێنەوارە دەکەوێتە باکووری ڕۆژهەڵاتی لوڕستان و نزیکەی 10 کیلۆمەتر لە شاری (نوورئاباد)ەوە دوورە، دەکەوێتە پارێزگای لوڕستان.
لە ساڵانی ١٩٦٦-١٩٦٩ هەڵکۆڵین لەم شوێنەدا لەلایەن (C. Goff) ئەنجامدراوە، ڕەنگە چینی دووەمی ئەم شوێنە بگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەوتەمی پێش زایین. ئەم سەرچاوانە لەیەک دەچن (لە تایبەتمەندییە کولتوورییەکان) و لە لایەنەکانی دیکەوە لە نێوان خۆیاندا جیاوازن بەهۆی بوونی جیاوازی کارایی و فرەچەشنی هۆزەکانی ماد.
تەلارسازی لهم شوێنەوارانهدا، کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی مادەکان دهگەڕێتەوە، بریتین له دوو هۆڵى گهورهى كۆبونهوهكان لهلاى چهپ و هۆڵی ڕاست بۆ چاوپێکەوتنە فەرمییەکان درووستكراوون کە زۆرجار لە ئێرانی هەخامەندییەکان بهرچاودهكهوون، بۆ نموونە لە پەرسەپۆلیس. « تەخت جەمشید» هەروەها لە ئێرانی سەفەویدا، بۆ نموونە لە «هۆڵی چل ستوونی» کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەڤدەهەمی زایینی.
ئەو کەرەستانەی کە لە نۆشی-گان و تێل گۆدین و شوێنەوارەکانی دیکەی دۆزراونەتەوە کە لە ئیمپراتۆریەتی ماددا درووستكراوون، لەگەڵ نووسراوەکانی ئاشوورییەکان، بوونی نیشتەجێبوونی شارەکان لە میدیا لە نیوەی یەکەمی هەزارەی یەکەمی پێش زایین دهسهلمێنن کە وەک ناوەندێک بۆ بەرهەمهێنانی پیشە دەستییەکان کاریان کردووە، هەروەها ناوەندەکانی ئابووری کشتوکاڵی و بەخێوکردنی ئاژەڵ.
- گردى ئهكبهتان (ههكمهتانه) یان (جهمهزان)
حیکمەتەنە (تل ئهكبهتان)، شوێنهوارهكانى پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ماد كه هێشتا ماونەتەوە، ئەم شارە کە بەشی ڕۆژهەڵاتی لە ژێر زەویەوە دەردەکەوێت، پێشکەوتنمان نیشاندهدات له سیستەمی تەلارسازی کە ماددهكان دیزاینیان کردوون.
ئهم تەلاره دروستکردنی شارێکی وهك قەڵا یه، له پایتەختی ئیمپراتۆریەت و ناوەندێک بووه بۆ خەزێنەی دانهوێڵه.
ئهم شوێنهواره بە قەڵا و تاوەرەکانی بەرگریی تێیدا ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە مادەکان خۆپارێزی و وریاییان لە دەستدرێژی وڵاتانی دراوسێ ههبووه، گرنگی (تەل ئهكبهتان) لەوەدایە کە لە ژێرەوەیدا شوێنهوارى پایتەختی مادەکان دەگرێتەوە، گردەکە شێوەی هێلکەییە و ڕووبەرەکەی نزیکەی سی هێکتار دەبێت، لە ناوهراستى گردەکەدا زیاتر لە دە هێکتار زهوى هەیە کە خانووی نیشتەجێبوون تێیدا دروستکراوە. شەقامێک هەیە کە تەل ئەکبەتان دەکاتە دوو بەش، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا. شاری (جهمهزان) شارێکی گهورهیه و بە دیوارە دەگمەنەکانی جیا دەکرێتەوە، کە پێکهاتووە لە حەوت دیواری بەرز و پان و نزیک لە یەکتر کە دەوری شارەکە دەدەن، دیواری حەوتەم بەرزترە لە شەشەم، شەشەم بەرزترە لە پێنجەم و بەم شێوەیە بۆ تهواوى دیوارەکان.
(جهمهزان) لە زمانی کوردیدا بە واتای (شوێنی کۆبوونەوە) دێت و هەندێک جار ناوی “حیکمەتەنا” بەکارهاتووە، بەڵام بە “ئەکبەتان” ناسرابوو لە ئاماژە یۆنانیەکاندا بەم ناوە جێگیر کراوە.
شوێنەکەی دەکەوێتە نزیک شاری ئێستای (هەمەدان) و سەرچاوەکانی دیکە باس لەوە دەکەن کە شاری ئێستای هەمەدان هەمان شاری ماد (ههكبهتان)ه.
5 – شێری بەردیین لە هەمەدان
لەنێو ئەو شوێنەوارانهى ماد کە لە هەمەدان ماونەتەوە، پەیکەری شێری بەردینی گهوره هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ پاشای ماد دیاکۆ، شێرە بەردینهکە لە یەکێک لە گۆڕەپانە گشتییەکانی ناوەندی شاری هەمەدان دانراوه، درێژی پەیکەرەکە 5.2 مەتر و پانییەکەی 1.15 مەتر و بەرزییەکەی 2.1 مەترە. ئەو ناوچەیەی شێرەکەی تێدا بوو ناوی (دهره شێر) بووه.
پەیکەری تری شێر هەیە، لەوانە پەیکەری دوو شێری باڵدار کە دوو سەریان لە شێوەی مرۆڤداههیە.
6 – ئهشكهوتى شارهزوور
گۆڕی مەلیک (کهیخوسرهو) و چەندین شوێنهوار و پاشماوهى ویچنهكێشان دۆزراونهتهوه لە (ئەشکەوتی شارهزۆر) کە دەکەوێتە پارێزگای سلێمانی لە باشووری کوردستان و باكورى عێراقى ئێستا، هەروەها لەم ئەشکەوتەدا پەیکەرێکی چوار باڵ ههیه كه هێمایه بۆ کەسێک کە لەسەر بەردێک هەڵکەندراوە، وێنەی هەسارەیەکی لەسەرە، و گوڵی خوداوەندەکانی ئاناهیتا نیشان دەدات، و مانگ ئاماژەیە بۆ خوداوەندی (میترا)، و خۆر ئاماژەیە بۆ (ئاهورا مەزدا)، جگە لە وێنەی پیرێكى مۆغى لەبەردەم ئاگردا، ئهمه جگه لە ئەشکەوتێکی دیکەی ناوچەی (دوکان) لە باشووری کوردستان كه هاوشێوهن.
7 – گۆڕی پاشای ماد (ئاستیاگ )
ههروهها له باشورى دهریاچهى ورمێ له رۆژههڵاتى كوردستان گۆڕی پاشای ماد (ئاستیا گ ) ى تێدا دۆزراوهتهوە، وه گۆڕی شازادەکانی ماد لە لێوارەکانی شاخەکەدا هەڵکەوتووە، یەکێک لە گۆڕەکان بە نەخش ڕازاوەتەوە کە وێنهى کەسێک نیشاندهدات کە چڵه گیاى بەدەستەوەیە لەکاتی نوێژکردندا. پێدەچێت ئەم وێنەکێشانانە ڕێوڕەسمی ئایینی نیشان بدەن له ئایینى زهردهشتیدا له كاتى مێدیا.
جگە لەو شوێنەوارانەی کە لە سەرەوە باسمان کرد، شارەکانی تری ماد هەبوون، لەوانە (لاودسیا) یان (نەهاوەندی ئێستا) و (ڕەگێس ڕەی) کە هەڵکەوتوون لە جەرگەی شاری (ڕەی) لە باشووری شاری تاران.
لە قووناغەکانی دواتردا، مادەکان بە تایبەت پهیكهرى سەربازەکانیان درووستكردووه ، كه لە شوێنەوارەکانی ماددا دەستنیشان کران، وەک شوێنی (پەرسەپۆلیس «تەخت جەمشید»)، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەوان ڕۆڵ و ئامادەیی سەرەکییان لە سوپای فارسەکاندا هەبووە له ئیمپراتۆریەتی هەخامەنیەکان.
سهرچاوهكان :
1- الامبراطورية الميدية الکوردية البداية والنهاية – حسن كاكی – دراسه تاریخیه – 2002.
2- خلاصة تاريخ الكورد وكوردستان- محمد أمين زكي – ترجمه : محمد علب عونی – دار التوع الثقافی_ سوریا 1998.
3- الكرد في إقليم الجزيرة وشهرزور في صدر الإسلام 16» .فائزة محمد عزت -132ه/637-749م ، مطبعة خاني-دهوك، ص43.
4- القبائل الكردیه – ولیام ایغلتون -ترجمه: د.احمد محمد خلیل – مؤسسة بحوث والنشر موكرياني 2006.
