گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
فەهمی بالایى
هەر دیاردەيهکا گرێدای سروشتی، د کەڤن دا جهێ خوە د ناڤا میسۆلۆژیا دا کریە، دیاردهيا هندەک رویدانا بوویە ترس و کارتێکرن ل سەر دەروونێ مرۆڤی کریە و هندەک ژی بووینە پیرۆزی و ل گەل قووناغێن ژیانا مرۆڤی بەردەوام بووینە. ڤان میسۆلۆژیا د باوەریێن ژێک جودا دا رەنگڤەدان هەبوویە. تاکو گەهەشتيیە شرۆڤە و لێکۆلینێن زانستی. دەرکەتنا کەسکوسۆری پشتی بارانێ و دەرکەتنا رۆژێ، د کەڤندا گەلەک زەحمەت بوو ئەقلێ مرۆڤێ کەڤن راستیيا وێ بزانیت. لەوما هەر نەتەوەيهک و قووناغەکا ژیانێ دیتنەک هەیە.
دیتنێن نەتەوەیێن جودا ل سەر کەسکوسۆری:
د ئەفسانەیێن گریکی یێن کەڤن دا، کەسکوسۆر وەک خوەداوەندا (ئیرسیس) دبینن ب واتەیا (کڤانا رەنگان)، گەنجەک ل بەر کڤانا رەنگا راوەستایە و ب ئالەتێ هەوایی گازی دکەت و دبیتە پر د ناڤبەرا خوداوەندا مرۆڤان و گەشتا جیهانی دا.
ئەفسانەیێن ئەسکەندەناڤی: دو جیهانا دبینن، جیهانا مرۆڤان و جیهانا ئەردی و مەملەکەتێ خوەداوەندا (ئەسکارد) کەسکوسۆر پرەکە د ناڤبەرا هەردو جیهانادا و دبێژنێ: (بیڤروست) ب واتەیا (رێکا تەنگ). ل گورەی ڤێ ئەفسانەیێ خوەداوەندا رۆناهیێ زێرەڤانیيا ڤێ پرێ دکەت، بهلێ د شەڕێ (راگاندۆرگ) دا ب ناڤێ ژناڤبرنا کەونی دهێتە نیاسین و هێرشێ دکەنه سەر زێرەڤانێن پرێ و و ژناڤ دبەن و دەرباز دبن و هەمی خوەداوەندا دکوژن. ژ بەر ڤێ ژی پڕانيیا شارستانیەتێن کەڤن کەسکوسۆری ب پر دنیاسین.
د ئەفسانەیێن ئەندەنووسی دا: روح ب رێکا کەسکوسۆری بەر ب جیهانەکا دی دچیت.
د ئەفسانەیێن یابانی دا: پرەکە ژ پرێن بەحەشتێ، ئێکەم جار خوەداوەند ب رێکا ڤێ پرێ هاتيیە سەر ئەردی و ئەرد ئافرانديیە.
هندەک بۆچوون هەنە دبێژن: گیانەوەر دەمێ دمریت د سەر پرا رەنگین را دەرباز دبن.
چیڕۆکێن بولگاری دبێژن: هەر کەسێ ل بن کەسکوسۆری را دەرباز دبیت، دێ ڕەگەز هێتە گوهارتن.
کورد دبێژن: هەر کەسێ خوە د سەر کەسکەسۆری را پاڤیژیت، دێ ڕەگەز هێتە گوهارتن.
دیتنێن پەرتووکێن پیرۆز چنە؟
د ئنجیلێ دا هاتیيە: «کەسکوسۆر پەیمانەکە د ناڤبەرا خودێ و مرۆڤیدا»، (التکوین: ٩-١١-١٣). ئەڤە وێ دگەهینین، کو گرێدانا ئاسمانی و ئەردی هێژا خودای دگەل مرۆڤان.
ژ هینگێ وەرە کەسکوسۆر وەک پیرۆز دبینن و بوویە ئێک ژ دیاردهيێن سروشتی و گرێدانەک ب مرۆڤی ڤە هەیە وەکە ئێک ژ ئافرێنەرێن خودای دبینن.
ئیسلام دبێژیت: «ئێکە ژ دیاردهيێن ئاسمانی و سروشتی، کو خودایێ مەزن ئافرێنەرێ وێ یە و بەحسێ هەموو پێکهاتێن ئەرد و ئاسمانی دکەت، تایبەتی ل سەر کەسکوسۆری نەراوەستایە، بهلێ د قورئانا پیرۆزدا ئیشارەت دایە پێکهاتێن سروشتی و ئاسمانی»، (سورة ق-٦-٨ سورة النور ٤٣).
ل سەر ئاستێ جیهانێ رەنگێن کەسکەسۆری بۆ سومبۆلا ڕەگەزبازیيێ بکاردئینن.
کەسکوسۆر
رەنگێن کەسکوسۆری ئەڤێن ژێرینە:
سور – پرتەقالی – زەر – کەسک – شین – نیلی – بنەشی
- ئەرستۆ، ئێکەم کەس بوو کەسکوسۆر ئاشکراکری، کو ژ چار ڕەگەزێن سروشتی پێکدهێت: (ئاڤ- هەوا- ئاخ و ئاگر).
- پاشی فەیلەسۆفێ رۆمانی (سینیکا) لێکۆلین ل سەر کر.
- (ابن هيثم) د ناڤا عەرەبان دا لێکولین ل سەر کر.
- (قطب الدین شیرازی) د ناڤا فارساندا لێکۆلین ل سەرکر.
- ساڵا ١٢٦٨ێ (رۆجتهر بیکون)، هزر تێداکر و گۆشهيا ٤٢ یا کەسکوسۆری دیارکر.
- ساڵا ١٣٠٧ێ (تیودور فرایبێرگ) لێکۆلین ل سەر کر.
- پاشی (دیکارت) و یێ داويیێ (ئیسحاق نیۆتنی) د ئەزمۆنا خوەدا ب سەرکەفتن ئاشکرا کر.
کەسکوسۆر چاوا پەیدادبیت؟
کەسکوسۆر ل ئاسمانی
کەسکوسۆر ل گەل ئاڤێ
درێژيیا پێلێن ڕەنگان
درێژترین رەنگ – سۆرە
کورتترین رەنگ بنەفشی یە
| Drêjiya pêlan | Reng |
| 625-740 | sor |
| 590-625 | pirteqalî |
| 565-590 | Zer |
| 500-565 | kesk |
| 485-500 | nîlî |
| 450-485 | shîn |
| 380-450 | binefşî |
زانست چاوا کەسکوسۆری دبینیت:
کەسکوسۆر ژ حەفت رەنگا پێکدهێت، رەنگێ سۆر درێژترینە و رەنگێ بنەفشی کورترینە. ئێکەم جار پشتی بارانێ تیرۆژکێن رۆژێ ب رەنگێ سپی د ناڤ دلۆپێن بارانێ را دەرباز دبن و حەفت رەنگ ژێ پەیدا دبن. رەنگێن کەسکەسۆری ژی ب ڤی رەنگینە: ( سۆر- پرتەقالی- زەر – کەسک – شین- نیلی- بنەڤشی).
(زانایێ ئینگلیز ئسحاق نیۆتین، ئەزمۆنەک ل سەر پەیدابوونا کەسکوسۆری د مالدا کر، هاتنا رۆناهیێ بۆ قودیکێ و ژێ دەرکەتن بۆ دیواری، رەنگێن کەسکوسۆری ژێ دەردکەڤن. پشتی بارانێ یان سویلاڤەکا ئاڤێ رۆژ لێددەت کەسکوسۆر ژێ دەردکەڤیت. ئەگەر ئەم سەحکەینە نۆتێن مۆزیکێ، کو حەفت نۆتن ل سەر ڤان ڕەنگا دابەشکرینە، هەروەکی هونەرمەندێ رووس (ڤاسیلی کاندنسکی) د هونەرێ ئابستراکت (تجرید)ی دا بکارئینای و دەربڕین دایە هەر رەنگەکی.
ژێدەر:
- حنان الأحمد، الضوء في مجال الفن التشکيلي. رسالة ماجستير: رياض.
- درويش سعيد ، الرمز والرمزية في الفن التشکيلي، مجلة جامعة دمشق للعلوم الهندسية، المجلد التاسع والعشرون- العدد الأول- 2013.
- رينيه دیکارت 1596 -1650 فهیلهسوف و زانایێ فیزیای یێ فرهنسیه. ب بابێ فهلسهفا نوو دهێته ههژمارتن. خودانێ گۆتنا ب ناڤودهنگ (ئهز هزردکهم، واته ئهز ههمە)، گرنگی ددا گومانێ. وی دگۆت (ژگومانێ دهست پێ بکه، دێ گههیه راستیێ).
- د.محمد غنيمي هلال. النقد الادبي الحديث.
- إبراهيم جلال أحمد، إسحاق نيوتن… عبقرية العلم، دار مشارق، ٢٠٠٨.
- جیهانا ڕەنگان، فەهمی بالایی، دەزگەهێ سپیرێز، دهۆک ٢٠٠٨.
- Kunstkritiker,runiniert die kunst. Hanno Rauterberg,Zeitonline,2004
- Val’ery, Paul: Tanz, Zeichnung und Degas; Suhrkamp Verlag, 1940,S.54
- Matesse, heni: jazz, paris 1947 (Nachdruck New york 1983, stark verkleinett 1992)
