گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
مستەفا عەبدولرەحمان ئەرەدنی
سومەری ئەو نەتەوەیێ زانین و نڤیسین و زانست ل سەر دەستێ وان هاتینە ئافراندن و هەبوونێ و بوینە كلیلا روناهیێ بۆ جیهانێ هەمیێ. موخابن گەلەك ژ زانست و شارستانییەتا سومەرییان یا بەرزەیە و نەگەهشتییە بەر دەستێ مە و ئەوا گەهشتییە بەر دەستێ مە ژی ب نیڤەرۆیە. وەرگێرانا تێكستێن زمانێ سومەری ئەو ب خۆ ئاستەنگەكا مەزن بوویە، راستە زانا و ڤەكۆلەرێن زمان و تێكسیتێن سومەرییان، تا ڕادەكا باش شیاینە راز و هێمایێن زمانی سومەری ڤەكەن و تێبگەهن، بەلێ ب دیتنا من هێژ گەلەك ماینە دەست لێ نەهاتییە دان، یان ژی هەتا نۆکە ل ژێر ڤەكۆلینێدانە و دبیت پێشەرۆژ گەلەك نهێنێن دیتر یێن ژین و ژیار و كار و زانست و زمانێ سومەرییان بۆ مە ئاشكرا بكەت.
سومەری ئەو نەتەوە و گەلێ هەمی نەتەوەیێن ل عێراقێ و میزۆپۆتامییا دژین، بزاڤێ دكەن سومەرییان ب نفش و بابكالكێن خۆ ب دەن نیاسین و هەر ئێك ل ڤێرە و وێراهە نڤیسین و ڤەكۆلینان ل سەر نێزیكان خۆ سومەرییان چێدكەن و هەڤبەركرنێن زمانێ خۆ و سومەرییان دكەن و ل هەر گرێدانەكا بچویك ژی دگەریێن، داكو خۆ بگەهینن سومەرییان چونكە بۆینە روناهییا جیهانێ هەمیێ.
كورد ژی نەك بەرێ، بەلكو ل ڤی سەردەمێ مە یێ نۆکە ژی بێبار نەبوویە ژ لێگەریان و ڤەكۆلینان ل سەر ڕڤشت و ئینانەدەر یا ڕهـ و ریشالێن نفشێ خۆ و ڤەگەراندنا خۆ بۆ سەردەمێن دێرین و كەڤن، نەخاسمە بۆ سەردەمێ سومەرییان و كۆتیان و ئوراراتیان و كاشیان….تاد. خۆش بەختانە ڤەكۆلەرەكێ كورد ب ناڤێ (صەدیق حەجی وەلی بەرواری) ئەڤ بارێ گران دانایە سەر مللێن خۆ و خۆ ل ڤێ دەریایا مەزندایە، داكو بتنێ بسەلمینیت، كو كورد ژ ڕڤشت و نفشێ سومەرییانە و سومەری ب خۆ كورد بوینە و بۆ ڤێ مەرەمێ ب دەهان ژێدەر سەڕاد و بێژینگ كرینە و دانبژارە یا وان د پەرتووکێ دا دانایە بەردەستێن مە.
ئەگەر ئەڤ ڤەكۆلینە ئێكەم ژی نەبیت ژ ئێكەمینایە، یێن ب زمانێ كوردی- زاراڤێ بادینی ل سەر سومەرییان و كوردان ب ڤی رەنگێ هەڤبەركرنێ هاتییە نڤیسین، کو تێدا نڤیسەری بزاڤ کرییە گرێدانەكێ د ناڤبەرا كورد و سومەرییان دا بكەت، ژ لایێ کلتۆری و زمانی و رەگەزی و مێژووی ڤە، ب راستی نڤێسەری گەلەك خۆ وەستاندییە ب ڤێ ڤەكۆلینێ ڤە و بزاڤ کرییە، خالەكا گرێدانێ هەر چەند یا بچویك ژی بیت د ناڤبەرا كورد و سومەرییان دا بەرچاڤ بكەت، ب دیتنا من ل دویڤ شیانێن خۆ نڤیسەر گەهشتە ئەنجامێن باش و كارەكێ باش ئەنجام دایە و دانایە بەر دەستێن مە و خواندەڤانێن هێژا.
ئەم ژی دێ بزاڤێ كەین، خواندنەكێ بۆ ڤێ ڤەكۆلینێ و پەرتووکێ كەین و مەرەم پێ پتر زەنگینكرنا پەرتووکێ یە و ئاشنابوونا خواندەڤانایە ب پەرتووکێ.
دا دەست پێ بكەین و بچینە د ناڤ لاپەرێن پەرتووکێ و جیهانا سومەرییان دا، یا بۆ پێشی 6000سالان ڤەدگەریت و ڤەگەرێن بۆ ئەڤرۆ یا مە كوردان و د گەل نڤیسەری، وان هەڤبەركرنا ببینین و شرۆڤە بكەین، یێن ل دویڤ ژێدەرێن نڤیسكی هاتینە كرن و دیسا تێكهەلكرنا بۆچوون و شرۆڤەیێن نڤیسەری ژی كو پرانییا وان د جهێ خۆدانە ژبۆ گەهاندن و سەرئێكڤەكرنا وی دەرزیێ بزدایی، یێ د ناڤبەرا سومەرییان و كوردان دا، ئەوێ ب درێژاییا دیرۆكێ هاتییە بزداندن.
زۆربەیا بۆچوونان بۆ هندێ دچن، كو كورد ژ نفشێ سومەری نە و سومەری ژی كورد بوون و ژ كوردستانێ پێشی پتر ژ6000 سالان كوچبەر بوینە باشوور و ناڤەراستا عێراقێ، ل دویڤ وان شرۆڤە و لێگەریانێن مێژوناس و سومەرناسان بۆ كرین.
نڤیسەرێ پەرتووکێ (بەرواری صدیق) ژی ل دەوس و شوپا وان لێگەران چوویە و دا پێكڤە بچینە د ناڤ باخچێن پەرتووکێ دا، داكو ببینین چ هەڤبەركرن کرییە و چ بابەت ئازراندینە.
ل سەر ڕڤشت و نفش و ڕهـ و ریشالێن سومەرییان نڤیسەر د لاپەرە (7) دا سومەرییان د دووخالان دا دبینیت:
ئێك: سومەرییان ب خەلكێ هند و ئیرانی ددەتە نیاسین.
دوو: سومەری ژ وان ملەتێن دەوروبەرێن سومەرییان ژیایین، مینا ئەكەدی و ئاشۆری و عیبری و ئیلامی و عەرەب و فارس و توركان جودانە و ژ وان هەمیان نزیكتر مللەت بۆ سومەرییان سۆباری بوون.
د ڤان هەر دوو خالان دا، نڤیسەری ئەكەدی و ئاشۆری و عبری و ئیلامی و عەرەب و فارس و تورك ژ ڕڤشتا سومەرییان بێ بەهركرینە، كو ب چ ئێكا ناگەهنە ڤان نفشە نەتەوان، بەلێ لایێ دیتر سومەری ب هند و ئیرانێ داینە نیاسین و پاشی دبێژیت سومەری گەلەك نێزیكی سۆبارییان بوون و د دێرێن بهێن دا دێ پتر تیشكێ ئێخینە سەر سۆبارییان.
یا بۆ مە خویا دبیت، ل دویڤ ڤێ دیتنا نڤیسەری دێ قورسا یا ڤەكۆلینێ ل سەر هند و ئیرانییا و سۆبارییا و سومەرییان بیت، ئەڤە ژی بار سڤكیەكە داكو مرۆڤ پتر بشێت ڤەكۆلینێ ل سەر سومەری وسۆبارییا بكەت.
جهێ مشەختبوونا سومەرییان:
جهێ مشەختبوونا سومەرییان، هەتا نۆکە جهێ گەنگەشێ یە د ناڤبەرا مێژووناس و سومەرناسان دا، چەندین بۆچوون ل سەر جهێ مشەختبوونا وان هەنە، نڤیسەری بزاڤ کرییە وان هەمی بۆچوونان د ڤەكۆلینا خۆ دا خرڤە بكەت، هەر وەكو د لاپەرە(8)دا هاتی، جهێ سومەری ژێ مشەختبوین ل دویڤ ژێدەران نڤیسەری چوار جهـ دەست نیشانكرینە.
ئێك: باکۆرێ میزۆبۆتامییا (كوردستان).
دوو: دەڤەرا باکۆرێ هندێ،كوژیێ د ناڤبەرا ئەفغانستانێ و بلۆجدستانێ دا.
سێ: دەڤەرا قەوقاز و پشت دەریا قەزوین.
چوار: ئەرمەنستان.
سەرەرای بەرچاڤكرنا چوار بۆچوونان ل سەر جهێ سومەرییان، بەلێ نڤیسەری پتر گرنگی دایە سەر مشەختبوونا سومەرییان ژ باکۆرێ میزۆبۆتامییا (كوردستانێ) بۆ باشوورێ میزۆپۆتامییا (باشوورێ عێراقێ).
د لاپەرە (13)، دا هاتییە؛ سومەری پێشی(6000) سالان ل باشوورێ عێراقێ دژیان، د هەمان لاپەر دا، نڤیسەر دبێژیت، ناڤێ سومەری بۆ هزارا سێ پێشی زاینی ڤەدگەریت، لێ ڕهـ و ریشالێن مللەتێ سومەری بۆ بەری هزارا شەشێ پێشی زاینی دچن، ل سەر ڤێ بۆچوونێ پرسیارەك د مێشكێ مرۆڤی دا دورست دبیت، ئەگەر ڕهـ و ریشالێن سومەرییان، وەكو نفش و نەتەوە بۆ هزارا شەشێ پێشی زاینێ ڤەدگەرن، ناڤێ وان بۆ هزارا سێ پێش زاینێ ڤەدگەریت، ئایا د ناڤبەرا وان سێ هزارا سالان دا، ناڤێ سومەرییان چ بوو و ب چ دهاتنە ناڤكرن، هەتا كو ل هزارا سێ هاتینە ناڤكرن ب سومەری؟.
بێگومان ب دیتنا من ئەڤ بابەتە ژی پێدڤی ب ڤەكۆلین و دویڤچوونێ یە.
بنیاتێ جهێ سومەرییان:
نڤێسەرێ پەرتووکا سومەری د لاپەرێن (16 و17 و18و19 و35 و36 و38) دا ل سەر بنیاتێ جهێ سومەرییان چەند بۆچوونێن ڤەكۆلەڤان، سومەرناسان ڤەگوهاستینە و بەرچاڤ كرینە، د.فوزی رشید دبێژیت: سومەری كومەلە خەلكەكێ باکۆرێ عێراقێ بوون وكوم كوم بو باشوورێ عێراقێ یێن مشەخت بوین و ژبەر زێدەبوونا مرۆڤان مشەختبوینە، چونكە خوراك یێ كێم بوو ل باکۆری.
د.نەعیم فەرەج: سومەری ژ باکۆرێ عێراقێ بۆ باشووری یێن مشەخت بوین و ئەڤ كوچبەری یە پێشی دیرۆکێ بوو.
سەلاح سەعدالله ژی دبێژیت، سومەری ژ باکۆرێ عێراقێ مشەختبوینە و دبنیات دا ژ رەگەزێ مللەتێن پێشینێن كوردان بوون.
د.سامی سعید ئەلئەحمەدی، هەمیشە سومەری د بنیات دا ژ سۆبارییانە و ژ لایێ باکۆرێ میزۆپۆتامییا بۆ باشوورێ میزۆپۆتامییا مشەختبوینە و ل دەڤەرا زنجیرا چیایێ زاگروس ژی هەبوون.
د.عەلی ئەلقاسمی، دبێژیت سومەری ژ گراڤا عەرەبی بۆ باشوورێ ئیراقێ هاتینە و ژ نەتەوێ نوحی (س) بوون و سومەرییان دكەتە سامی، بەلێ سومەری نە عەرەبن و نە سامی نە.
زێباری محمد صالح ، سومەری ژ مللەتێن كوردستانێ یێن كەڤن بوون و بۆ باشوورێ میزۆپۆتامییا كوچکرییە و شارستانیەكا پێشكەفتی ل ولاتێ سومەر دانایە.
د.كامیران بەرواری: سومەری ل ژوورییا میزۆپۆتامییا بۆ ژێرییا میزۆپۆتامییا مشەخت بوینە و ژ رەگەزێ عەرب و توركان دوورن.
ج. ر. درایڤەر، ئاماژە ب كەڤنترین تێكستێن بزماری یێن سومەری ددەت، كو ولاتێ (كوردا –كەردا) دكەڤیتە دەوروبەرێن دەڤەرێن چیایێ جودی ل ژێرییا رۆبارێ بۆتان – دیجلە) هەتا ژێرییا دەریا وانێ ڤەدگریت، كو ئەڤ دەڤەرە ژ دەڤەرا بەر خابیری یا جودا بوو، ل وی سەردەمی دوو دەڤەرێن كوردان هەبوون، ئەوێن ل بەر كاریگەرییا شارستانیەتا سۆبارییان كەفتین.
د.نعیم فەرەج دبێژیت: سومەری ژ سۆبارییانە، سۆباری و سومەری د بنیات دا كوتی بوون و پێشیێن كوردان بوون.
سێ دەڤەرێن كوردنشین ل ژوورییا میزۆپۆتامییا ئاماژە پێ هاتییە دان (كورا، سو، كارداكا) سێ دەڤەر بوون وەك دەستهەلات و فەرمانرەوی و ئێك بنیات و ئێك مللەت بوون.
ئەگەر سەرنجەكێ ل بۆچوونێن نڤیسەری ل سەری بەرچاڤكرین بدەین، دێ بۆ مە دیار بیت پرانییا بۆچوونێن هاتینە بەرچاڤكرن، پشت راستیێ و ئاماژێ ددەنە هندێ، كو سومەری ژ چیایێن كوردستانێ و دەڤەرێن كوردستانێ ب ئەگەرێن جوداجودا مەشەخت بوینە باشوور و ناڤەراستا عێراقێ و ل وێرێ و ولاتەكێ پێشكەفتی دامەزراندی یە و هەمی سومەرناس و ڤەكۆلەڤان ل سەر هندێ دكوكن، كو بنیاتێ سومەرییان كوردن، ڤیجا ل وان سەر دەمان كورد ب چ ناڤ هاتبنە نیاسین.
ژ بلی بۆچوونا (د.عەلی ئەلقاسمی)، كو دبێژیت سومەری ژ گراڤا عەرەبی مشەخت بوینە باشوورێ عێراقێ) ئەڤە ژی دویرە ژ ڕاستیێ و دەمارگیریەك ب بۆچوونا ویڤە دیارە و یا مەبەستدارە، چونكە وەكو مە ل سەری گۆتی هەر مللەتەك و نەتەوەك یێن ل دەوروبەرێن سومەرییان دژیان بزاڤێ دكەن، خۆ بگەهینن سومەرییان، چونكە سومەری بوینە كلیلا زانستی و روناهییا جیهانێ.
سۆباری:
ئێك ژ بابەتێن هەرە گرنگ، یێن نڤیسەرێ پەرتووکا (سومەری) ڤەكۆلین ل سەر كرین بابەتێ سۆبارییانە، كو راستەوخۆ گرێدان ب سومەرییان ڤە هەیە، نڤیسەری بزاڤ کرییە وان خالێن گریدانێ یێن د ناڤبەرا سومەرییان و سۆبارییان دا بەرچاڤ و ئاشكرا بكەت، بێگومان نڤیسەری پشت بەستن ل سەر چەندین ژێدەران کرییە، لەوما ئەم ژی د گەل نڤیسەری دێ چینە د ناڤ لاپەرێن پەرتووکێ دا و ئەو ژێدەرێن هاتینە بكارئینان و بەحسێ سۆبارییان كرین، دێ بەرچاڤ كەین و پاشی دێ دیتن و بۆچوونێن خۆ ل سەر دیاركەین.
جهێ سۆبارییان:
نڤیسەری ژ د.زێباری محمد سالح ڤەگوهاستییە و دبێژیت، جهێ سۆبارییان دەڤەرا بۆتان و ورمێ و وانێ و پاشی باکۆرێ بابل و بلنداهیێن چیایێ حمرین، مكحول، رۆژهەلاتێ رۆبارێ دیجلە و هەتا چیایێ زاگروس و ئەمانوس بخوڤە دگریت، د تومارێن سومەرییان دا ل هزارا سێ پ.ز ئاماژێ ب خۆجهێن كوردستانێ ب ناڤێ ولاتێ سوبارتۆ ل جهێ كوردستانا ئەڤرۆدایە.
سیر سمیز سیدنی دبێژیت، کو پرانییا سۆرییا نهو د ناڤ ولاتێ سۆبارییان دا بوو.
د.جمال رەشید، ل پەی ژێدەرێن بابلی دیاردكەت، كو زاراڤێ سۆباری بۆ جهی هاتییە، ئانكو ناڤەكێ جوگرافییە بۆ جهێ بلند؛ ئانكو چیایی(كورا) ل كارە.
هۆزێن ئاشۆری ژ چاخێ مشەختبوونا ئێكێ ژ نیمچە گراڤا عەرەبی (شبە الجزیرە العربیە) بۆ دەڤەرا میزۆپۆتامییا هاتن، دەولەتا ئاشۆری ل سەر دەستێ شاهـ(بوزور) یێ ئاشۆری ئێكێ دامەزراند و پاشی ئیمبراتورییا ئاشۆری ل نەینەوا ب ناڤێ ئاشۆر هاتە دامەزراندن.
ل دوماهییا هزارا سێ پ.ز ئاشۆری بەرەڤ ژێرییا ولاتێ سۆبارتۆ چوون و سۆباری ژ دەڤەرێ دەرئێخستن و دەستێ خۆ دانا سەر زەڤی و زارێن وان ب گشتی.
پێشی ئاشۆری بهێن و كەلها شرگات ئاڤا بكەن، ئەو دەڤەر یا سۆبارتۆییا بوو و پێشی ئاشۆرییان ل وێرێ بوون و سۆباری ل دەڤەرا نەینەوا و شرگات د ئاكنجی بوون.
ئانكو بەری ئاشۆری بهێن ل میزۆپۆتامییا ئاكنجی ببن، سۆباری ل دەڤەرێن نەینەوا و شرگات د ئاكنجی بوون.
د ڤان بۆچوونان دا جهێ ئاكنجیبوونا سۆبارییان دهێتە پشت راستكرن، كو كوردستانا مەزن بوویە و نۆکە هاتییە دابەشكرن د ناڤبەرا ولاتێن ئیرانێ و توركیا و عێراق و سوریان دا. دیسا پێشی كو ئاشۆری بهێن دەڤەرێ ئەڤ ئاخە یا سۆبارییان بابكالكێن كوردان بوویە.
نفش و توخمێ سۆبارییان:
لێگەریان و ڤەكۆلین ل سەر ڕهـ و نفش و توخمێ سۆبارییان، ئێك ژ وان كارێن هەرە مەزن بوویە، یێن نڤیسەرێ پەرتووکێ دانایە سەر مللێن خۆ، چونكە ب دیاركرن و گەهشتنا بنكاركێ نفش و توخمێ سۆبارییان نفش و توخمێ سومەرییان ژی دیار دبیت، لەوما نڤیسەری كومەكا ژێدەر و دیتن نێرینێن ڤەكۆلەڤان مێژووناسان ڤەگوهاستینە و ژ بۆ سەلماندنا نفشێ سۆبارییان بەرچاڤ كرینە.
د.سعید ئەلئەحمەدی: دبێژیت، ئێكبابكی د ناڤبەرا سومەری و سۆبارییان دا هەیە و ئەڤ هەردوو مللەتە بەرێ ل كوردستانا نهو دژیان.
سیر سمیز سیدنی دبێژیت، خۆری و سۆباری ئێك بنیات و ئێك مللەت بوون.
هیرزفیلد، دبێژیت چ گوهرینێن بابكی و تۆخمی ل سەر سۆبارییا چێنە بوینە، بەلێ ناڤ هاتییە گوهرین و خۆری و هۆری جهێ ناڤێ پرانییا سۆبارتۆیا گرتییە.
حیسییان دگۆتە ولاتێ سۆباری ولاتێ خۆریان – هۆریان، بنیاتێ خۆری – هۆری مللەتێن كەڤنێن كوردستانێ پرانییا وان سۆباری بوون.
د.جمال رەشید دبێژیت: سۆباری نە ژ خەلكێ سامی بوون و نە ژی هند و ئوروپی بوون.
سپیرسەر ئێفرام، میتانی بەشەك بوون ژ سۆبارییان و سۆباری ل باکۆرێ میزۆپۆتامییا د ئاكنجی بوون.
د تێكستین شاهی ئەكەدی دا (نارام سین) 2291-2255 پ.ز، بنیاتێ كوردان ڤەدگەرینیت بۆسۆبارییان (لولویان، كاشییان، هۆرییان، خۆرییان، میتانییان، ئوراراتییان، میدییان).
د.جمال رشید، دبێژیت؛ كوتی و لولو و كاشی و خۆری د بنیات دا سۆباری بوون.
كورد و سومەری:
نڤیسەرێ پەرتووکا سومەری، بەراوردی ناڤبەرا سومەری و كوردان) د هێتە سەر كاكلكا ڤەكۆلینا خۆ، دیسا پشتبەستنێ ل سەر دیتن و نێرینێن مێژونڤیسان و ژێدەرێن مێژووی دكەت، ئەم ژی دێ ئاماژێ ب وان دیتن بۆچوونان دەین.
د.كامیران بەرواری، سومەری رەگەزێ خەلكەكێ ئارینە ژ نفش و رەگەزێ سپینە و سومەری ژ بنیات خەلكێ باکۆرێ میزۆپۆتامییا بوون، پێشی مللەتێ سامی کۆچبەری عێراقێ و كوردستانێ ببن، مللەتێ سومەری ل سالێن 3500-3000 پ.ز سومەری ل ژێرییا عێراقێ د ئاكنجی بوون.
كامیران بەرواری دبێژیت: ئەم پشتراست دبێژین، كورد ژ رڤشت و نفش و بەرەبابێن سومەرییانە، ل ژێرییا عێراقێ د ئاكنجی بوون، دەمێ ئەڤ مللەتە ب كوردی د ئاخفتن، چ زمانێن دی وی چاخی ل وێرێ نەبوون و بەلگە و گروڤە ئەو پەیڤ و زاراڤ و ئالاڤێن سومەرییانە، ئەوێن ل دویڤ خۆرا هێلان و ژ پاشماوێن وان هاتینە دیتن، ژ ئالیێ دەربرین و واتایێ ڤە سومەری و كورد ب تەمامی وەكو ئێكن.
مەسعود سعید یاسین پرسیارەكێ دكەت و دبێژیت: هەكە سومەری كورد نەبن، پا دێ سومەری كی بن؟. و دبێژیت سومەری كوردن.
ئەنوەر مایی دبێژیت: زێباری ژ بنیاتێ سۆبارییانە و ئەو كەڤنترین عەشیرەتێن دەڤەرێ نە.
ئەگەر هویرك هزر د دیتن و نێرینێن مێژووی یێن ڤان مێژووناسان دا بكەین، دێ بۆ مە دیار بیت، وەكو زنجیرێ خەلەكێن نفش و توخمی پێكڤە هاتینە گرێدان، ژ پێشی شەش هزار سالان تا ئەڤرۆكە و ژئێك نەبزداینە، هەر ژ سەردەمێ سۆباری و سومەری و هۆری و خۆری و میتانی و تا دگەهیتە بۆچوونا ئەنوەر مایی، كو سۆبارییا و زێبارییا ب ئێك نفش و توخم ڤە گرێددەت، ئانكو ڕڤشتا كوردان پێشی شەش هزار سالان و تا نۆکە هەر ئێك بوویە.
مێژووناس د.جەمال رەشید پشتراست دكەت، كو سۆباری نە ژ نفشێ سامی و نە ژی ژ نفشێ هند و ئوروپی نە، ل ڤێرە ڕڤشت و نفش و توخمەكێ خۆسەر دیار دبیت، كو ئەو ژی كوردن.
هەڤبەركرنا كاروكوك و راپیچا سومەرییان و كوردان:
نڤیسەری ژ لاپەرە 50هەتا 64ێ بزاڤ کرییە هەڤبەركرنەكێ د ناڤبەرا ئاشۆرییا و سومەرییان و كوردان دا بكەت، چەندین وێنەیێن سەردەمێن سومەرییان و ئاشۆرییان بەرچاڤ كرینە و هەڤبەركرن د ناڤبەرا وان دا کرییە ژ لایێ كاروكوك و راپێچا جلكان ڤە و ددەتە خویاكرن، كو جودایی د ناڤبەرا كاروكوك و راپێچا سومەرییان و ئاشۆرییان دا هەبوویە و یا بەرچاڤ بوویە، بەلێ كاروكوك و راپێچا سومەرییان و كوردان گەلەك وەكو ئێكە، بگرە چ ژ هەڤبەركرنا دەرسوكێ و كولاڤێ تەحتیكی بیت و چ شال و شویتكا پشتێ و شەلوال و هەتا گرێدانا بەرپێكان ژی وەكو ئێكن، د وان وێنێن هاتینە بەرچاڤكرن دا گەلەك د نێزیكی ئێكن، ب هویری نڤێسەری خال ب خال شرۆڤە كرینە.
هەر وەسان نڤیسەری هەڤبەركرنەك د ناڤبەرا خولك و سەرۆچاڤ و دفن و لێڤ و رەنگێ سومەرییان و ئاشۆرییا و كوردان دا کرییە، دیسا چەند وێنەیەك بەراورد و شرۆڤەكرینە و گەهشتییە وێ باوەریێ، كو خۆلك و سەر و سیمایێ سومەرییان و كوردان وەكو ئێكە، بەلێ د گەل ئاشۆرییان جودایی هەنە.
نڤیسەر وەسان ددەتە خویاكرن، كو كاروكۆك و راپێچا سومەرییان و یا كوردان نۆکە وەكو ئێك بوویە. گەلەك نێزیكی راپێچا هۆزا زێباریان دكەت.
دبیت ئەڤ كارێ نڤیسەری كری و هەڤبەركرنا كاروكۆك و راپێچ و خۆلك و سەروسیمای ڤەكۆلینەكا نوی بیت و پێشی نۆکە نەهاتبیتە كرن، ب تایبەتی ب زمانێ كوردی، ئەڤە ژی وێ چەندێ دگەهینیت، كو نڤیسەری خەمخۆری کرییە و خۆ وەستاندییە، تاكو شیایە ڤێ ڤەكۆلینێ ب ڤێ شێوەی دانیتە بەردەستێن خواندەڤانان.
ستەمێ دەستهەلاتدارییا سومەرییان:
نڤیسەر د لاپەرە (13) دا سیستەمێ دەسهەلاتدارییا سومەرییان ددەتە نیاسین و ب سیستەمەكێ بنەمالەی، سیستەمێ سیاسی ل باژێرێن سومەری ب شێوێ دەستهەلاتێن دەولەتێن باژێران بون. سومەرییان ب جۆرێ دەولەتێن شاهینشاهی فەرمانرەوایی دكر.
ل ڤێرە دیار دبیت، سیستەمی دەستهەلاتداریێ و فەرمانرەوایێ سیستەمەكێ بوماوەی (وراثی) فەرمانرەوای ژ بابێ بۆ كوڕی بوویە.
پێناسا سومەر:
د لاپەرە (14) دا نڤیسەری پەیڤا سومەری شرۆڤە کرییە ل دویڤ ژێدەرێن زمانێ سومەری و ئەكەدی وب ابلی و ئاشۆری و عبری دبێژیت، پەیڤا سومەری، ب زمانێ سومەری بۆ واتا (ئەرد، هێژا، لەڤەن) هاتییە؛ ئانكو كی.ئین.جی(Ki.In.Gi) د گەل ناڤێ شاهێ سومەری كوكال لكی-ئین جی Lukal.Ki.In.Gi)هاتییە.
ب زمانێ ئەكەدی پەیڤا سومەری، مات شومیرم (Mat Shu.mi.rim) هاتییە بۆ هەمان واتا ل كارە. پەیڤا سومەری، ب زمان و تێكستێن بابلی و ئاشۆری ب هەمان هێما یێ كی.ئین.جی (Ki.In.Gi) بۆ كور-ئێمی –كو (Kur.Eme.Ku) و هەمان واتا ددەت. پەیڤا سومەری ب زمانێ عەرەبی بۆ واتایا (ارض، سید، قصب) ل كارە.
ل دویڤ ڤان شرۆڤەیێن د سەری دا بۆ ناڤێ سومەرییان هاتین پرانییا وان ناڤ ب جوگرافییا دەڤەرێ ڤە گرێدایە، چونكە ل باشوورێ عێراقێ پتر ژ هەر تشتەكی د كەڤن دا گرنگی دایە (لەڤەنێ، قەرەمی) لەوما ب فەرمانرەوایێ ئەردێ لەڤەنی ناڤكرینە، چونكە هەر تشتەكی خەلكێ باشوورێ عێراقێ، هەتا دەمەكێ نزێك ژی ژ لەڤەنی و قەرەمی دهاتە چێكرن، خانیێن وان، كوتانێن وان، بەلەم قایغێن وان، جهێ رونشتنێن وان واتە قەرەم و لەڤەن كەرستەكێ گرنگ بوو د ژیانا وان یا رۆژانە دا، دبیت وەكو پێدڤی ل دەڤەرێن دیتر نەبیت، لەوما ب فەرمانرەوایێ ئەردێ لەڤەنی سومەری هاتبوونە ناڤكرن.
د لاپەرە (14) دا هاتییە، هندەك ناڤێن سومەرییان بۆ باژێرێ نیپور(Nappur-Nippur) ناڤەندێن گرنگ یێن ئاینێ سومەرییان دزڤرینن و ڤەكۆلەڤان دبێژن ناڤێ سومەرییان ژ سروشتێ ولاتێ سومەری هاتییە و د لاپەرە(15) دا نڤیسەری ژ( د. نائیل حەنون) ڤەگوهاستییە و دبێژیت: زمانێ سومەری هەیە، بەلێ مللەتێ سومەری نینە.
بۆچوونا د.نائیل حەنونی، جهێ پرسیارێ و حێبەتیێ یە؛ چاوان زمانێ سومەری هەیە و مللەتێ سومەری نینە، چونكە هەر زمانەك ب مللەتێ وی هاتییە ناڤكرن، وەكو زمانێ كوردی، زمانی عەرەبی، زمانێ ئینگلیزێ، زمانێ فرنسی، زمانێ فارسی…تاد، ب دیتنا من د.نائێل حەنونی ڤیایە سومەرییان وەكو نەتەوە ژ دیرۆکێ رەش بكەت و چ بهایی نەدەتێ.
ئەو بۆچوونا ناڤێ سومەرییان ب سرۆشتێ ولاتێ سومەرییان ڤە گرێددەن، پرسیار ئەوە، سرۆشتێ سومەرییان یێ چاوا بوویە؟ چونكە چ تشتەك ل سەر سروشتێ ولاتی سومەرییان بەرچاڤ نەکرییە، ئایا مەبەست ژێ ئەو جهە یێ پێشییێ سومەری لێ د ئاكنجی و پاشی ژێ كوچبەر بوین یان ژی سرۆشتێ وی جهی یە، یێ ژ نوی لێ ئاكنجی بوین؟!!
شرۆڤەیا برگەی بۆ پەیڤا سومەر:
د شرۆڤەیا پەیڤا (سو) د لاپەرە(29،31)دا، نڤیسەری بۆچوونێن د. محمد صالح زێباری و د.جمال رشیدی بەرچاڤ کرینە و دبێژن، پەیڤا (سو) د تومارێن ئاشۆرییان دا، وەكو مللەت هاتییە، نە وەكو ئەرد. د.جمال رەشید ژی ل سەر هەمان مژار دبێژیت؛ پەیڤا سو(SU) بۆ خەلكێ سوپاری هاتییە.
سو ژ سۆباری و كورتی ژ كورد د تومارێن ئاشۆرییان دا ل نیڤا هزارا دووێ پێش زاینی ناڤێ كورد ب زاراڤێ كورتی Kurti هاتییە.
د تێكستێن ئەكەدی دا، سو ژ سۆباری و مات ژ مات كورداكی بو ولاتێ كوردان هاتییە و ل جهێ پەیڤا (سو) پەیڤا (مات) بۆ كوردان هاتییە بكارئینان.
نڤیسەر بۆچوونا خۆ ل سەر تێكستێن ئاشۆری و ئەكەدی ددەت و دبێژیت، ئەنجامەك ژ ڤێ چەندێ دیار دبیت، ئەو ژی هەر ژ دەڤەرا چیایێ زاگروس هەتا ژۆرییا میزۆپۆتامییا دێ ماد بیت و سۆباری، ماد، كورا دێ هەر چوار زاراڤ ئیك واتا و مللەت بكار بن.
د لاپەرە (15)دا نڤێسەری بزاڤ کرییە ل دویڤ برگێن ناڤێ سومەری شرۆڤەیەكێ بۆ بكەت و دبێژیت، پەیڤا سومەری پەیڤەكا لێكدایە ژ سێ برگێن واتادار (سو+مە+ری) پێكدهێت، برگا (سو) واتا ولات – نیشتیمان –مللەت، هەر وەكو د دزمانێ سومەری ب خۆ دا هاتی، برگا (مە) ب واتایا ئەم، ئێمە ددەت. وەكو د زمانێ سومەری دا هاتی، برگا (ڕی)، دبیت ژ روی – روو- روومەت یان ژ رۆبار هات بیت و هەمی دبیتە ولاتێ كەناری یان ولاتێ ب روومەت یان ولاتێ هێژا و جوان، د لاپەرێ (16)دا نڤێسەر دبێژیت، رەنگە پەیڤا سومەر ژ سروشتێ ولاتێ سومەری هات بیت و بۆ واتایا جهێ بەرهەمدار.
ئەڤ هەر دوو بۆچوونێن هاتینە بەرچاڤكرن، چ ولاتێ ب رومەت یان ولاتێ كەنارێ رۆباری یان جهێ بەرهەمدار ، پتر نێزیكی ناڤێ سومەرییانە، بەلێ ب دیتنا من ناڤێ سومەرییان ژ ناڤێ سۆبارییان هاتییە، چونكە ئەگەر سەحكەینە تیپێن هەڤپشك د ناڤبەرا وان دا (س،و، ر،ی) سومەری – سۆباری، هزر دكەم د بنیات دا پەیڤا سۆباری سوبەری – سومەری بیت یان بەرۆڤاژی، هەر دوو ئێك ناڤ و پەیڤ بن، بەلێ ژ بەر ڤەگوهاستنێ و گۆتنێ هاتینە جوداكرن و بوینە دوو پەیڤ و جوداییەك كەفتییە د ناڤبەرا (سۆباری، سوبەری و سومەری) دا، ئەگەر نە هەر دوو هەر ئێكن و ئێك ناڤن، ب دیتنا من ڕهـ و بنكاركا پەیڤا سومەری پەیڤا سوبەری – سۆباری بوویە، چونكە ئەڤ جۆرێ گوهرینا ناڤان گەلەك یا مشەیە و ئەگەر بتنێ نۆکە بەرێ خۆ بدەینە هندەك ناڤێن گوند و باژێران، یێن د سالێن سیها و هەتا نۆتان دا ژ چەرخێ بۆری هاتینە نڤیسین ژ لایێ حكومەتا عێراقێ ڤە و هەڤبەركرنەكێ بكەین د گەل یێن نۆکە، دێ بینین گەلەك گورانكاری ب سەر داهاتینە؛ چونكە ژ لایێ زمانەكێ دیتر، كو عەرەبی بوو هاتینە نڤیسین، دیسا ئەگەر بەرێ خۆ بدەینە ڤەگوهاستنا پەیڤا سۆباری ژ لایێ مێژوونڤیسانڤە، كو جار ب(سۆباری) و جار ب (سوپاری) و جار ب( سۆبارتۆ – سوپارتو) هاتییە، واتە گوهرینا ئێك پەیڤ ب جۆرە شێوازان هاتییە نڤیسین، لەوما هزر دكەم هەمان شاشی د وەرگێرانا تێكستێن سومەری و ئەگەدی و بابلی و ئاشۆری دا رویداینە.
زمان:
زمان ئەو بەلگەیا سەلماندی، كو هەتا نۆکە وەكو دیدەڤانەكێ راستگو دیدەڤانیێ ددەت و هەبوون و گرێدانا خۆ دسەلمینیت، كو ڕهـ و ڕیشالێن وی ژ زمانەكێ كەڤن و دێرینن و ژیێ وی پتر ژ شەش هزار سالانە، بەلێ گرێدانا زمانێ كوردی ب زمانێ سومەریڤە كارەكێ هندە ب ساناهی نینە و پێدڤی ب دویڤچوون و ڤەكۆلین و ژێدەر و فەرهەنگێن تایبەت ب زمانێ سومەری ڤەنە، بەلێ د ڤێ ڤەكۆلینا نڤیسەر (صەدیق وەلی بەرواری) كری دا، ئەو سنۆرێن ب زەحمەت بەزاندینە و ل دویڤ ژێدەران گرێدانا هەر دوو زمانان پێكڤە سەلماندییە.
نڤیسەری د ڤێ ڤەكۆلینێ دا ب رەنگەكێ هوربینكری زمانێ سومەری و ئەكەدی و ئاشۆری شرۆڤە کرییە و ئەو قووناغ بەرچاڤ كرینە، یێن هەر زمانەك ژ وان تێدا بۆرین و دیسا كارتێكرنا زمانەكی ل سەر یێ دیتر بەرچاڤ کرییە، چ ژ لایێ نڤیسینێ ڤە و چ ژ لایێ بلێڤكرنێ ڤە.
نڤیسەری د لاپەرێن (78 و79 و80 و81) دا قووناغێن زمانێ سومەری تێدا دەرباز بوی ب چوار قووناغان داینە خویاكرن، ل سەر دەمێ سومەرییان و چوار قووناغ ل سەر دەمێ ئەكەدیان ناڤ دكەت ب قووناغا پایەداری 400 سالان بەردەوام بوویە، ژ 3000-2600، قووناغا سەردەمێ سومەرییان كەڤن 250 سالان بەردەوام بوویە، دەست پێدكەت ژ 2600-2350، قووناغا ئەكەدی و كوتی 210 سالان بەردەوام بوویە ژ 2350-2140 سالان بەردەوام بوویە، قووناغا نوی 120 سالان بەردەوام بوویە ژ2140-2020 پ.ز.
هەر وەسان قووناغێن زمانێ سومەری ل سەر دەمێ بابلیان ژی بەرچاڤ دكەت، قووناغا كەڤنار و پێشی یا بابلی 270 سالان یا بەردەوام بوویە ژ 2020-1850پ.ز، قووناغا پاشی بابلی 250 سالان بەردەوام بوویە ژ 1850 -1600 پ.ز. پشتی قووناغا كەڤنار یا بابلی 500 سالان ڤەكێشایە ژ 1600-100پ.ز.
قووناغا پایەداری یا زمانێ سومەری، رەنگە ئەو دەستپێكا ژ ئێكڤەبوون و ژ ئێكدویركەفتنا زمانێ سومەری و سۆبارییا بیت و ئەو ئێكەم قووناغ بوو ژ زمانێ سومەری، دبێژیت ناڤێ گەلەك باژێرێن سومەری ب زمانی سۆباری (سۆبارتۆ) بوون، وەكو (ئەریدو ، ئورك، سیپار، لارسا، لەگش…تاد).
نڤیسەر د لاپەرە (78) دا دبێژیت: د دەمێ 2900 سالان دا قووناغ و دەورێن ژێری هەمی ب سەر زمانێ سومەری دا هاتینە، ئەڤجا ئەڤە ئەگەرەكێ بەرچاڤە بۆ ژ ئێكدویركەفتنا زمانان، ئانكو ژ ئێكبزدانا پەیڤ، زاراڤ، زاركرنا زمانێ كوردی ژ پەیڤ ، زاراڤ و زاركرنا زمانێ سومەری، وەكو سومەریناسان دەستنیشانكری.
ل ڤێرە نڤیسەر دیاردكەت؛ ژ ئەنجامێ ڤێ دیرۆكا دێرین و درێژ ژ ئێكبزدان و دویركەفتن د ناڤبەر زمانێ كوردی و سومەری دا پەیدا بوویە، بەلێ هێژ ب تمامی ژ ئێك نەبزداینە، چونكە ئەگەر نۆکە دویڤچوون و ڤەكۆلینەكا زمانی بۆ هەردوو زمانان بهێت كرن، ب سەدان پەیڤ و دەستەواژێن ئەڤرۆكە كورد بكاردئینن ڕهـ و ریشالێن وان سومەرینە، ژ بلێ ب سەدان گوند و جهـ ماینە، هێژ ب ناڤێن ل سەر دەمێ سومەرییان، بەلكو كەڤنتر ژی ل سەر ماینە ل كوردستانێ و گروڤە ژی پەیڤا(KUR)كو بۆ چیا د هاتە گۆتن، وەكو (كورێ مزگەفتا، كورەژاری، كورێ هورێ، كورێ بوتین…تاد). دیسا ب سەدان پەیڤێن دیتر ژی هەنە.
ئەڤی دەمێ دویر و درێژ مشە گوهرین ل سەر زمانێ كوردی ژی هاتینە كرن و ئەگەر هەر دوو زمان هەڤبەری ئێك و دوو ببن، رەنگە ل سەر هندێ ژی را بنەمایێن هندەك پەیڤ، لێكدانا رستێ، سیستەمێ رێزمانێ، وەكهەڤییا زمانێ سومەری ب زمانێ كوردی ڤە مایە.
سەلاح سعدولا دبێژیت: هەبوونا پەیڤێن د ناڤبەرا زمانێ سومەری، ئەوێ پێشی چوار هزار سالان نەمای و زمانێ كوردی یێ زیندی دا، ل سەر وێ دویراتییا جهی را، زمانێ سومەری یێ ژ زمانێ كوردی ڤەرێژتی وەرار یا كری.
ڤەكۆلەری ژ مێژوونڤیس د.مەهدی كاكەی ڤەگوهاستییە و دبێژیت شینوارناسان خواندنگەهەكا فێركرنا زارۆكان، گەنجان ل دەڤەرا (زێبار) دیتییە، دیرۆکا وێ ڤەدگەریت بۆ سەردەمێ سۆباری و وانەیێن زانستێ ژمێریاری، خشتە، فەرهنگۆك، پەرتووک، هەتا زانستێ گەردونی ل سەر هندەك فەرشان ل جهێ نافبری هاتییە دیتن.
پشتی ڤان دویڤچوونێن نڤیسەری بۆ زمانێ و هەڤبەركرنێ كرین، دیار دبیت، زمانێ كوردی و سومەری ئێكن و یا پتر پشتراستیێ ددەتە مرۆڤی، دیتنا وێ خواندنگەها زارۆكانە ل دەڤەرا زێبارێ، ئانكو ئەڤە وێ گرێدانا نفش و ڕڤشتێ یا سۆباری و زێبارییا موكمتر لێدكەت.
نڤیسەری ل سەر هندێ را خشتەكێ د ڤەكۆلینا خۆ دا د لاپەرێن (89و 90و 91و 92و 93و 94و 95و 96و 97و 98و 99و 100و 101) بەرچاڤ كرینە و ئەو پەیڤێن هەڤپشك د ناڤبەرا زمانێ كوردی و زمانێ سومەری دا تێدا بەرچاڤ كرینە، كو پرانییا وان ب دویراتییا ڤی دەمێ بۆری، هەر وەكو خۆ ماینە و ب هەمان رەنگ دهێنە بلێڤكرن و دڤێت ئەم ژ بیر نەكەین، كو ئەو گورانكاریێن د هندەك پەیڤان دا هاتین ژ لایێ بلێڤكرنێ ڤە تشتەكێ ئاسایی و سرۆشتییە، چونكە ئەڤرۆكە دبینین د گوندەكی یان دەڤەرەكێ دا ئێك پەیڤ ب دوو یان سێ شێوازان دهێت بلێڤكرن.
ئەم ژی پشتی خشتێن ڤەكۆلەری بەرچاڤ دكەین، دێ دیتن و نێرینێن خۆ ل سەر وان پەیڤێن ژێگرتی یێن زمانێ كوردی و سومەری بەرچاڤ كەین، هەر چەندە نڤیسەری گەلەك پەیڤ د خشتێن پەرتووکێ دا بەرچاڤكرینە، بەلێ مە ب تنێ ئەڤ پەیڤێن د خشتێ ل خوارێ دا ژێگرتینە:
| سومەری | كوردی | سومەری | كوردی |
| مە، مێ | مە، ئێمە | گو | گوت |
| مەش | مەژی، ئێمەش | كال | پیر |
| ئاكا ، ئكا | ئێك | كیزك، كیسك. | كچ، قیز |
| كام | ئێكەم | مێ | مێ، مێینە |
| دد، دید | ددو، دو | سر | سرود |
| ئەش، ئەششا | شەش | ئەنبار | عەنبار |
| گۆ | گوه | ئوتوو | هەتاڤ |
| پو | پویتی | تورا | تورە |
| رانا،ران | ران، رەهن | بەن | بەنی، كویلە |
| دار | دار | كاك | كاكە، براگەورە |
| میر | میر | موش | مێش |
| ئا | ئاڤ، ئاو | كار | كار-كارا گەنمی |
| قانو، كانون | یاسا | خۆل | خۆلی |
| نامر | نەمر | دكانو | دكان |
| تنا | تنێ - تەنیا | تەنورو | تەنیر |
| گشتو، گیش | گشتی | ئەئل، ئەئلو | ئێل، عەشیر |
| نارین | نارینك، نارینكا بویكا | ئێ | ئال – رەخ |
| نو،نا | نە، نو | دپ-دوپ | دەپ، تابلو |
| خا | خوزی | بار | برهە-بری |
| گوهلو | كحول | كار | كانگە |
| نندا | نان | ئاڤزل | زێ، ئاڤا دچیت |
| تاری | تاری | داك | دەرگەه -دەرك |
| شو | شویكرن | گا-میش | گامێش |
| تیرا كەڤێن | تیروكڤان | با-پێل-گا | باپیر |
| دا | دگەل | مام-گال | مامێ شاهی |
| تی | تیشك -روناهی | تور-گو-مانو | تورجمان |
| ئەكیدو، ئەنكیدو | ئەگید، عەگیدو | جانا | جانا- جوانی |
| دین-گەر | ئاینگر | ئاشتی | ئاشتی |
| شنگارا | شنگار-شنگال |
ئەگەر سەرنجەكێ ل ڤان پەیڤێن ل سەری هاتینە بەرچاڤ كرن ب دەین, دێ بینین زۆربەیا وان ناڤ و پەیڤان, وەكو خۆ ئەڤرۆكە دهێنە بلێڤكرن و د ناڤ خەلكی دا بكارن، هەر چەندە دبیت هندەك ژ وان پەیڤان ژی گورانكاریێن بلێڤكرنێ ب سەر دا هاتبن، بەلێ ڕهـ و رەگەز و بنیاتێ پەیڤێ هەر ئێكن یان دبیت د وەرگێرانێ دا هندەك جودای د واتایا وان دا هەبیت، ب دیتنا من هندەك پەیڤ وەكو:
– دا، كو ب واتایا د گەل هاتییە، ئەم نۆکە ژی هەر دوو پەیڤان پێڤكە بكاردئینن و دبێژن (داد گەل).
– ئاڤزل، ب دیتنا من ئەڤ پەیڤە ئاڤزە،گرانە.
– ئوتو، ئێتون- ئێتین.
– داك، داكە- بكە ژوورڤە
نڤیسەرێ پەرتووکێ صەدیق بەرواری د لاپەرە (105) دا رایا خۆ بەرچاڤ دكەت و دبێژیت، تێكستێن دیرۆكی یێن ب زمانێ سومەری و سۆباری و كوتی و ئەكەدی…تاد، یێن ژ لایێ شینوارناسێن رۆژئاڤاڤە ب زمانێن وان هاتینە وەرگێران، پاشی بۆ سەر زمانێ عەرەبی هاتینە وەرگێران، ب دیتنا من شینوارناس و زمانزانێن كورد راستەوخۆ ئەڤان تێكستێن دیرۆكی ژ زمانێن وان بۆ زمانێ كوردی وەرگێرن و شرۆڤە بكەن، دێ ئەنجامێن باشتر بۆ هەر دوو زمانان هەبن، نەمازە زمانێ كوردی.)
100% ئەز د گەل بۆچوونا نڤیسەری مە، چونكە دبیت گەلەك تێكستێن زمانی ل سەری هاتینە بەرچاڤكرن، ژ زمانێ سیێ و چوارێ هاتبنە وەرگێران بۆ سەر زمانێ عەرەبی یان كوردی، بێگومان د ڤێ چەندێ دا تێگەهـ و بهایێ پەیڤێ دهێتە ژ دەستدان، چونكە دبینین د گورینا تیپەكێ دا رامانا پەیڤێ هەمی دهێت گوهارتن و نەخاسمە ئەگەر ئەو وەرگێرانا دهێتە كرن، هندەك تیپێن زمانێ دیتر تێدا نەبن. بۆ نمونە وەكو جودایا د ناڤبەرا تیپێن زمانێ كوردی و عەرەبی دا، كو تیپێن (گ،ڤ،پ،چ) د زمانێ عەربی دا نینن.
د نافبرا پێشی دوماهیێ دا، نڤیسەری هەڤبەركرنەكا رێزمانی بۆ رستە و پەیڤێن زمانێ سومەری و كوردی كرییە و بزاڤ کرییە د گەل هندێ شرۆڤەیا پەیڤ و رستان بكەت و پێكڤە گرێبدەت و چەندین نموونە ژی د پەرتووکێ دا بەرچاڤ كرینە.
ئەنجامێ ڤەكۆلینێ یێ نڤیسەر گەهشتیێ:
د لاپەرێن( 121و122 )دا نڤیسەر دبێژیت:
– ژ پاشمایی، کلتۆر، زمان، جل و بەرگێ سومەرییان دیارە هەڤ یەكی و پەیوەندی یێن د ناڤبەرا پاشمایی، كەلتور، زمان، جل و بەرگێ كوردی دا هەنە.
– سومەری خەلكێ ئارینە و هند و ئیرانینە و ژ نفش و رەگەزێ سپینە و نە ژ بنیات عەرەب و توركن.
– سومەری و سۆباری هەر دوو د نێزیك ئێكن و سۆباری پێشینێن كوردانن.
– زمانێ سومەرییان د وەرگێرانا سەر زمانێ كوردی ب سەر زارێ كوردێن باکۆر (بوتان) ڤە دچیت، ئانكو سومەری ژ زمانێ بۆتانی نێزیكە.
– لێكدانا رستا زمانێ سومەری وەكو لێكدانا زمانێ كوردی یە.
– سومەری ل ژێرییا عێراقێ دژیان، هێژ مللەتێن سامی كوچبەری ئێراقێ نەبوین و مللەتێ فارس ژی یێ ژ كوردستانێ ڤەدەر بوو، گەلێ تورك ژ مێژە نینە ئەو ژ سەدێ 8 -11 یێ مشتەختی رۆژهەلاتا ناڤین بوینە.
– ژ پەیكەر و پاشماوێن سومەرییان دیار دبیت ژ لایێ كاروبار و سەروسیمایڤە نێزیكی كوردانە.
ئەنجامێن ڤەكۆلەر صەدیق وەلی بەرواری گەهشتیێ و بەرچاڤ كرین دلخوشكەرن، ب دیتنا من ژی ئەڤ ئەنجامە د جهێ خۆدانە، بەلێ ژ بۆ بەلگەداركرنا پتر گرێدانا نفش و ڕڤشتی یا سومەرییان و كوردان پێدڤی هێژ ڤەكۆلینێن ژ ڤی جۆری یە، نەخاسمە د بوارێ وەرگێرانا تێكستێن سومەری دا راستەوخو بۆ سەر زمانێ كوردی، ل وی دەمی ئەو پەیڤ بها واتایا (خاصیە) خۆ ژ دەست نادەت و دێ پتر پەیڤ و رستێن وەك هەڤ و هەمان واتا دیار بن، بێگومان ئەڤە ژی كارێ تایبەتمەند و زانایێن شینواری و زمانزانێن مە یە.
زاراڤێ كورد و نفش و نەژادێ كوردان:
د لاپەرێن( 123 و124 و125) دا، نڤیسەری تێگەهێ زاراڤێ كورد ژ لایێ دیرۆكی ڤە بەرچاڤ کرییە، كو ب چەندین ناڤان نەتەوێن كەڤن كورد ب ناڤ كرینە و داینە نیاسین، وەكو ب زمانێ سومەری (كوردو، كەردا، كوردانوم،كارداكا) و ب زمانێ ئەكەدی (كوردا، مات كورداكی)، ب زمانێ ئاشۆری، (كوردی، كورتی)، ب زمانێ بابلی (مات كورداكی)، ب زمانی هۆری و ئوراراتی، (كوردوێنی و كوردا، كورد)، ب زمانێ كاشی، (كاردونیاش، كاردونیا)، ب زمانێ سانسكریتی، (كوراتا)، د پەرتووکا پیرۆز دا ب (كوراتو ،كوراتا)، ب زمانێ ئارامی (قوردی)، ب زمانێ یۆنانی (كوردوئیا،كوردیا، كاردوخی)، ب زمانێ یۆنانی (كاردا، كارداكا)، ب زمانێ سوریانی (قورزایێ،كوردایێ)، ب زمانێ ئاڤێستایی (گورد).
د لاپەرە(126) دا نڤیسەر دبێژیت، ئێكەم جار د تومارێن شاهانە، یێن ئەشكانی دا، د ناما ئەردەوانێ پێنجێ(207 -226ز) دا، زاراڤێ كورد هاتییە بكارئینان.
د لاپەرە( 127)دا نڤیسەر دبێژیت، بۆ ئێكەم جار زاراڤێ كوردا بۆ ولاتێ سۆباری – سۆبارتۆ د دیرۆكا كەڤن دا هاتییە و دیرۆکا وێ بۆ نیڤا دووێ ژ هزارا سێ پێشی زاینێ ڤەدزڤریت و د تومارێن بزماری یێن میزۆپۆتامییا دا ب ناڤێ (مات كورداكی). هاتییە، و زاراڤێ كوردستان وەك ولات ئێكەم جار ل سەدێ دوازدێ زاینی ژ لایێ دیرۆکڤانێ ئەرمەنی (ماسیوس ئورفەلی)ڤە هاتییە بكارئینان.
ب دیتنا من ناڤێ كورد نە بۆ سەرەدەمێ ئەشكانییا ئەردەوانێ پێنجێ( 207 -226 ) ڤەدگەریت، چونكە ئەگەر سەرنجەكێ ل وان ناڤێن بو كوردان هاتینە گۆتن، كو نڤیسەری ل سەری بەرچاڤكرین بدەین، هەر ژ دەمێ سومەرییان و هەتا دوماهیێ پەیڤا (كورد) تێدا هەیە، ئەڤە وێ چەندێ بۆ مە ددەتە خویاكرن، كو ب تنێ هەر نەتەوەكێ هاتی تشتەك ل ناڤێ كوردان كێم و زێدەکرییە، لەوما هزر دكەم هەبوونا پەیڤا كورد د زمانێ وان هەمی نەتەوێن ناڤێ كوردان ئیناین كەڤنترە و ئەگەر نێرینەكێ ب تنێ ل وان پەیڤا بدەین، یێن كو دبێژن سومەرییان بۆ كوردان بكارئیناینە (كوردو KURDU، كورداكی KURDUKI، كوردانوم KURDnum ئەڤە ب تنێ بەسن بۆ بەلگەداركرنا هندێ، كو پەیڤا كورد پێشی هینگێ هەبوویە، چونكە (كوردKURD) وەكو پەیڤ ل دەست پێكا هەمی وان ناڤا هاتییە و پاشی زێدەهی ل سەر پەیڤێ هاتییە كرن و نەدویرە سومەرییان ژی هەر بۆ نیاسینا خۆ وەكو نەتەوە ئەو پەیڤ بكارئینابن، ب هەمان شێوە ئەو نەتەوێن دیتر ژی ل دەمێ ناڤێ كوردان ئینایی، هەر پەیڤا كورد دەستپێك بوویە و پاشی زێدەهیێن دیتر ل سەر هاتینە كرن، لەوما دبێژم د بنیات دا پەیڤا كورد بوویە، بەلێ مللەتێن دیتر پەیڤ ژ ئێكگرتییە و ڤەگوهاستییە و ل دویڤ زاراڤێ خۆ گوگراندییە، لەوما كێم و زێدەهی ل سەر پەیڤا كورد هاتینە كرن.
نڤیسەرێ پەرتووکێ ڤەكۆلینا خۆ ژ دویڤچوونا نفش و نەژادێ كوردان بێ بەهر نەکرییە، ل دویڤ وان ژێدەرێن ل بەردەستێ نڤیسەری، كو د لاپەرێن(130 و131و 132و 134) دا بەرچاڤكرین، بەحسێ نفش و رڤشتا نەژادی یا كوردان کرییە، بۆچوونێن مێژونڤیسان بەرچاڤكرینە، ئەوێن جار كوردان ب نفش و نەژادێ ئەجن و ئەهریمەن و دێوا ددەن نیاسین و جار ژی ب جوهی و ب عەرەب و ب نفش و نەژادێ دیتر ددەنە نیاسین، ژ نەژادپەرستی و نەڤیان وان نڤیسەران بۆ نەتەوا كورد، هەر تشتەكێ خراب و پیس دایە پال نەتەوا كورد و بزاڤ کرییە نفش و نەژادێ كوردان شێلی و ئالوز بەرزە بكەن، بێی كو هزر بكەن؛ بۆ نموونە (چاوان كورد ژ نفش و نەژادێ ئەجنانە و ئەجن ژ گورییا ئاگری هاتینە دورست كرن و مرۆڤ ژ ئاخێ)!!.
بەلێ رەگەزپەرستیا وان مێژوونڤیسان ئەو پالداینە نەژادێ نەتەوا كورد نەشرین بكەن، موخابن هەر مێژوونڤیسەكێ پشتی وان ژی هاتی هەمان شاشی کرییە و كوپی پێست ژ وان ڤەگوهاستییە، بێی كو راستڤەكرنەكێ د ڤێ شاشیا هندا مەزن دا بكەت، لەوما ب فەر دبینم نڤیسەر و مێژوونڤیسێن كورد ب رژدی ل سەر ڤی بابەتی راوستن و ڤەكولینێن تایبەت ل سەر نەژادێ كوردان بكەن، وان دیتن و نێرینێن ل سەر نەژادێ كوردان ب نەوەیی دەربێخن و راستڤەكەن.
ب دیتنا من كورد نفشە نەژادەكێ تایبەتن، چ گرێدانا وان ب عەرەب و جوهییا و خەلكێ دیتر ڤە نینە، ژ بەر كو نفش و نەژادێ كوردان گەلەك كەڤنترە ژ جوهی و عەرەب و نفشێن دیتر و ژبیر نەكەین د كەڤن دا دویراتییەكا مەزن د ناڤبەرا جهێن كورد و عەرەبان دا هەبوویە.
ل دوماهێ دبێژین پەرتووکا (سومەری، ڤەكۆلینەكا بەراوردی د ناڤبەرا سومەری و كوردان دا) یا نڤیسەر و ڤەكۆلەڤان (صەدیق حەجی وەلی بەرواری)، یا پڕە ژ زانیاریێن نوی ل سەر نەژاد و نفش و زمان و مێژوویا كورد و سومەرییان، كو دبیت هەتا مرۆڤ ڤێ پەرتووکێ نەخوینیت، بەرسڤا گەلەك پرسیارێن بێ بەرسڤ و بەرزە، یێن وەكو راز(لغز) ل دەف مرۆڤی ماین نەزانیت، چونكە پشتی مرۆڤ پەرتووکێ دخوینت، هێدی هێدی دەرگەهێن گرتی ڤەدبن و ئەو راز و نهێنی بۆ مرۆڤی ئاشكرا دبن؛ واتە دشێم بێژم ئەڤ پەرتووکە كلیلا ڤەكرنا گەلەك دەرگەهێن گرتییە، لەوما هیڤیخوازم هەر تاكەكێ كورد ڤێ پەرتووکێ ب دەست خۆ بێخیت و بخوینیت، نەخاسمە ئەو كەسێن گرنگیێ ددەنە مێژوویا نەتەوەیا كورد.
*: سەدیق حەجی وەلی بەرواری، «سومەری، ڤەكۆلینەكا بەرواردی د ناڤبەرا سومەری و كوردان كەلتۆرێ سومەری و كوردی یێ هەڤبەركری»
تێبینی: هندەك وێنە ژ پەرتووکا خواندن ل سەر هاتییە كرن هاتینە وەرگرتن و هندەك وێنێن دیتر ژ ئەنترنێتێ هاتینە وەرگرتن.
