ل رۆژێن دویماهیا سالا 2025 د. سهگڤان هیدایهت دویماهی پهرتووكا خۆ ب ناڤێ “داربهڕوو” ل هۆلا ئێكهتیا نڤیسهرێن كورد لقێ دهۆكێ د رێورەسمەکێ تایبهت دا بهلاڤكر، وهكو دانهنیاسینهك بۆ پهرتووكێ، دو گۆتار هاتنه خواندن یا ئێكێ ژ لایێ حهسهن سلێڤانهی ڤه تێدا چهند روهنكرن دانه سهر ناڤهرۆكا پهرتووكێ و گهلهك ب باشی نرخاند، پاشی سهلام بالایی وهكو رێڤهبهرێ وێ روینشتنێ پهیڤا د. ماجد ئهلحهیدهر ل سهر كاغهزهكێ ل دۆر بهرهەمێ ناڤبری خواند و د دویڤ دا خودانێ پهرتووكێ د. سهگڤان چهند دهقهك ژ بهرههمێ خۆ بۆ ئامادهبوویان خواندن. پشتی وی ئهو تێكست خواندین چهند پرس و تێبینی ل دهڤ من پهیدابوون، لهورا من دهقێن پهرتووكێ ههمی خواندن و من ب فهر دیت وهكو بابهت وان پرس و تێبینیان وهكو خواندنهك بۆ وان تێكستان بدارێژم، داكو پتر مفا ژێ بهێته وهرگرتن و نه ب تنێ بمینن گۆتنێن دیوانان.
بهرزهبوون د بازنێ كورته چیرۆكێ و كورتیله چیرۆكێ دا
تشتێ ل دهسپێكێ د ڤێ پهرتووكێ دا سهرنجا من راكێشای، ئهڤ بهرههمه ل بن دو ناڤونیشانان هاتیه دارشتن «كورته چیرۆك» و «كورتیله چیرۆك»، و بۆ جهێ پرسیارێ، بۆچی ئهڤ تێكهلكرنه د ناڤبهرا ڤان ههردو جۆرێن نڤیسینێ دا هاتیه كرن؟ نڤیسهری بهری نهو ژی ب ههمان شێوه بهرههمهك ب ناڤێ «رۆژەكا گهرم» ل ژێر ڤان ههر دو ناڤونیشانان بهلاڤكریه! دیسان ل سالا 1999 بهرههمهكێ دی بێی دیاركرنا ناسنامه و رهگهزێ وی ب ناڤێ «العصافیر ایضا تبكی» ب زمانێ عهرهبی بهلاڤكریه، پاش بهرههمهكێ دی ل بن جۆرێ «تێكستێن ئهدهبی» ب ناڤێ «انا والجودی صنوان» بهلاڤكریه، وهسا دیاره نیگهرانیهك ل دهڤ نڤیسهری ههیه، دهربارهی جۆرێ وان دهقێن ئهو دنڤیسیت.
ل دهسپێكێ من هزر كر دێ د ناڤ پهرتووكا «داربهڕوو» دا ڤاڤارتنهك بۆ ههردو جۆران هێته كرن، بهلێ ب راستی ئهز مامه حهیری، ژ بهر كو ههمی دهق ب تێكهلكرنهكا نهرێكخستی د ناڤ ههردو بهرگێن پهرتووكێ دا بژاله كرینه! ل دهمهكی یا رهوا ئهو بوو هاتبانه ژێكجودا كرن، ژ بهر كو «كورته چیرۆك» و «كورتیله چیرۆك» دو رهنگێن جودا یێن نڤیسینێن ئهدهبی نه. دبیت ههردو بچنه د بن جۆرێ چیرۆكێ و ڤهگێرانێ دا، بهلێ چهوا رۆمان یا جودایە ژ كورته چیرۆكێ وهسا كورتیله چیرۆك ژی یا جودایه ژ كورته چیرۆكێ، ههر ئێك ژ وان ل سهر بنهمایهكی دهێته ئاڤاكرن، فاكتهرێن وان گهلهك ژ ئێك د جودانه، ههتا كو جهماوهر و وهرگرێ وان ژی دبیت نه ئێك جۆر بن، دیسان جیهان و ئارمانجێن نڤیسهرێن وان تا رادهیهكێ مهزن نه دوهكههڤن(1).
هونهرێ كورته چیرۆكێ چهند فاكتهرێن سهرهكی ههنه كو كهساتیا وێ دپارێزن و تایبهتمهندیهكێ ددهنێ وهكو: رویدان، كهسایهتی، گرێ، جهـ، دهم و ڤهگێران،(2) د دهمهكی دا كورتیله چیرۆكێ هندهك بنهما و فاكتهرێن دی ههنه، ل سهر دهێته ئاڤاكرن ئهو ژی ئهڤهنه: چربوون، كورتكرن و ڤهشارتن، سالۆخهتێن ژێگرتی، دهم چركهیهكه، قارهمانهكه یان دو، جهـ یێ بوهوژیه، پهقین و سهرسورمانا داویێ، ترانهپێكرن و وهرگر، كو دبیته فاكتهرێ داویێ یێ كورتیله چیرۆكێ تهمام دكهت، ههر ل دهسپێكێ د هزرا نڤیسهری دایه.(3) دبیت هندهك پهیڤ د پشكدار بن د ناڤبهرا كورته چیرۆكێ و كورتیله چیرۆكێ دا، بهلێ ههر فاكتهرهكی د ههر جۆرهكی دا رامانهكا تایبهت ههیه كو یا جێوازه ژ وێ یا د جۆرێ دی دا. بۆ نموونه «جهـ»ی د كورته چیرۆكێ دا رۆلهكێ مهزن ههیه بۆ دروستكرنا باگراوهندێ چیرۆكێ، لهورا نڤیسهر بیاڤهكێ باش یێ كۆرته چیرۆكێ بۆ تهرخان دكهت و دبیته پارچهیهكا مهزن ژ ڤهگێرانێ، ئهڤه بهروڤاژی وی «جهـ»ێ د كورتیله چیرۆكێ دا دهێته بكارئینان، كو دبیت ب تنێ ژ ئێك پهیڤ پێك بهێت، بێی درێژكرن و دیاركرنا سالۆخهتێن وی، چونكو ئهو پهیڤا بۆ جهی دهێته ژێگرتن ئهو ب خۆ دبیته فاكتهرێ پهیداكرنا سهقایهكێ دهروونی و جڤاكی بۆ كورتیله چیرۆكێ، ههروهسا دبیت جهـ بهێته بوهوژین و حهلاندن د ناڤ فاكتهرێن دی یێن ڤهگێرانێ یێن د كورتیله چیرۆكێ دا بكارئیناین، ئهڤه ب تنێ د كورتیله چیرۆكێ دا دهێته كرن و یا دروسته كو دهرفهتێ بدهته خواندهڤانی ئهو ژی ژ لایێ خۆ ڤه جهی دروست بكهت.(4)
ههروهسا «دهم» د كورته چیرۆكێ دا دبیت شهڤهك یان رۆژەك یان دهمژمێرهك یان چهند خولهك بن، بهلێ د كورتیله چیرۆكێ دا دهم ب تنێ چركهیهكه، نڤیسهر تێدا حالهتهكێ دهروونی یان جڤاكی یان هزری بهرجهسته دكهت، پتریا جاران دهم تێدا دبیته دهمهكێ ئهدهبی، یێ تایبهته ب وان ههست و جوش و خرۆشێن د ناخێ نڤیسهری دا پهیدا دبن، ئانكو نه ئهو دهمه یێ ئهم هزر دكهین و د ژیانا خۆ یا رۆژانه دا ههست پێ دكهین، ههروهسا نه ئهوه یێ د كورته چیرۆكێ دا دهێته دیتن(5)، و ژبیر نهكهین كو كورتیله چیرۆك پتر ژ سهد سالان پشتی كورته چیرۆكێ وهكو جۆرهكێ ئهدهبی پهیدا بوویه(6).
ههر وهسا كورته چیرۆكێ د پێڤاژويا خۆ دا وهرار و گوهۆڕین د گهلهك ئاستان دا كریه، یا ژ ههمیان بهرچاڤتر شكاندنا زنجیرهیا دهمی یه، و ڤهدیتنا شێوازێن نوی بۆ ڤهگێرانێ، يا من دڤێت بێژم، پتریا رهخنهگرێن ئهدهبی دببینن كورتیله چیرۆك نه ژ ئهنجامێ وهراربوونا كورته چیرۆكێ پهیدابوویه، بهلكو ل سهر هندهك بنهمایێن جێواز و ژ بهر هندهك ئهگهرێن تایبهت دهركهتیه، سهرهرای كو هندهك دبێژن كورتیله چیرۆك وهرارهكا سروشتى یا كورته چیرۆكێ یه، بهلێ ئهو د رژدن كو ههر ئێكێ تایبهتمهندیا خۆ ههیه و هندهك بنهما و سنوور ههنه، جوداهیێ دئێخنه د ناڤبهرا ههردویان دا، و دوپات دكهن كورتیله چیرۆكێ هندهك فاكتهر ههنه دبێژنێ فاكتهرێن سهرهكی» ئهگهر ئهو فاكتهره تێدا نهبن ئهو ناهێته هژمارتن كورتیله چیرۆك، بهلكو دێ چیته دبن جۆرهكێ دی یێ چیرۆكێ ڤه«(7)
لهورا ب تنێ دێ بێژین، یا باشتر ئهو بوو نڤیسهری ڤاڤارتنهك د ناڤبهرا كورته چیرۆكان و كورتیله چیرۆكان دا كربایه، دا وهرگر یان خوینهر بزانیت ئهڤ تشتێ د خوینیت چ جۆرێ نڤیسینێ یه؟ و دبن چ رهگهزێ ئهدهبی هاتیه نڤیسین، ب دیتنا من ئهڤ بهرهلایه د رێزكرنا دهقان دا دبیت ژ خهمساریا نڤیسهری بیت، ئهگهر نه و ب زانابوون بیت، هینگێ دێ بێژین نڤیسهر نهشیایه ئهو دهقێن نڤیسینان بنیاسیت و ژێك ڤاڤێریت! ئانكو ئهو بخۆ ژی یێ دودل و نیگهرانه ئهوان بكهته كورته چیرۆك یان كورتیله چیرۆك! لهورا هێلایه بهردای و ئهڤ تێكڤهدانه كریه!
ئهڤجا ل ڤێرێ دێ بێژم، دبیت ئهڤ تێكههلكرنه رێكهك بیت نڤیسهر خۆ پێ ژ بهرپرساتیێ دویر بكهت! ژ بهر كو ئهم نوكه نهشێین بێژین ئهڤ تێكسته كورته چیرۆكن یان كورتیله چیرۆك، دیسان ئهم نهشێن بێژین ئەڤ پهرتووكا ب ناڤێ «داربهڕوو» كورته چیرۆكه یان كورتیله چیرۆك! ژ بهر كو ئهم نزانین ئهو دهقێن تێدا هاتین ل دویڤ چ پیڤهر بخوینین و بههلسهنگینین!
درێژكرن و دوبارهكرن
تشتێ بۆ من د ڤێ پهرتووكێ دا دیار بووی، ئهوه نڤیسهر گهلهك جاران پهیاما خۆ ب كورتی و ب چری نابێژیت، بهلكو پرانیا جاران بابهت ب ریتمهكێ تۆماركری هاتیه دارشتن كو ههمی هویراتیا دبێژیت، هندهك جاران سالۆخهت و پهیڤ و رسته دوباره دبن، دێ بێژی تێكست یێ بۆ فێركرنا زاروكهكی هاتیه نڤیسین، ل دهمهكی بنهمایێن كورت و كورتیله چیرۆكێ پێدڤی كریه نڤیسهر بۆ خوینهرهكێ هشیار و زیرهك بنڤیسیت، ئانكو خواندهڤانهكێ ژیره. زێدهباری كو هونهرێ كورت و كورتیله چیرۆكێ ب خۆ هونهرێ كورتكرنێ و قوتكرنێ یه، نڤیسهر ههمی ههولان ددهن دا گهلهك هزران د رستهیهكێ یان پهیڤهكێ یان دهستهواژەیهكێ دا بگڤێشیت و دارێژیت، نهكو هزرهكێ بێژیت پاش دوباره بهێت وێ هزرێ شرۆڤهكهت و ههر بجیت و ڤهجیت.
نموونه ل سهر ئهڤا مه گۆتی تێكستێ «د جهژنێ دا»(8) ژ سێ پهرهگرافان پێكهاتیه، د پهرهگرافا ئێكێ دا دبێژیت: «من ڤیا ئهز یهكهمین كهس بووم جهژنا ته پیرۆز بكهم.. من تو ل مال نه دیتی و نه ژی ل دۆر و بهران..» و پاش د پهرهگرافا دویێ دا دبێژیت:» ئهز ل ههمی خانیێن تاخی گهریام من تو ل چ دهران نه دیتی..!» ئهڤێ پهرهگرافێ چ بۆ وهرگری زێده نهكریه، بهلكو دوبارهكرنه بۆ ناڤهرۆكا بهری نوكه د پهرهگرافا ئێكێ دا هاتی، ئهڤجا ل ڤێرێ دبیته دوبارهكرنهكا نهجوان، مینا بهزهكێ زێده د ناڤ لهشێ تێكستی دا دیار دكهت، ژ بهر كو ئهڤ جۆرێ تێكستان د ڤێت گرنگیهكا ئێكجار مهزن ددهنه چری و كورتیێ د دارشتنێ دا، كو هێزا وان ههمی د گڤاشتنا ههست و هزرێ دایه و كۆمكرنا وێ د چهند پهیڤێن دهستنیشان كری دا، داكو ل داویێ پهقینهكا مهزن ل دهڤ وهرگری پهیدا كهت، ئهڤجا ئهڤ پهقینه ل سهر ئاستێ هزری بیت كو هزرهكا دویر ژ هزركرنا وهرگری بیت، یان ل سهر ئاستێ ههستكرنێ بیت، ب شێوهكێ كارتێكهر ههستێن وهرگری داخباربن و ب ئازریێن، ژ بهر ئهنجامێن داویێ ئهوێن ژ وی ههلویستی یان رویدانێ پهیدا دبن، وهكو چاوا د ڤێ چیرۆكێ دا چێبووی كو نڤیسهری ل داویێ ب رستهكا كورت وێنه ههمی د سهرێ وهرگری دا گوهارت و ههستێن وی ژی د گهل دا هاتنه گوهۆڕین دهمێ دبێژیت :»ب تهنێ بووی، ل ژێر دو كێلیێن بهری رازای بووی..!». ئهڤجا، دا ئهڤ دهقه گهلهك جوانتر بیت ئهگهر پهرهگرافا دوێ تێدا نهبایه.
بالنده وهكو هاوتایێ بابهتی (Objective Correlative)
د ڤی بهرههمی دا نڤیسهری د گهلهك دهقان دا پهنا بریه بكارئینان بالندهیان بۆ دەربڕینێ و ئاڤاكرنا تێكستێن خۆ، ئهو بالندهیێن ب كارئیناین ئهڤه بووینه: «پهلیستانك، ئهلهو، كهو، چویچك، قولنگێ مشهخت، مریشك، قهلهرهش، سڤیانك». ئهڤ پهنابرنا نڤیسهران بۆ گیانهوهر و دار و بهر و پهرتووكان وهكو ئالاڤهكێ دەربڕینێ ژ وان ههست و سۆزێن د ناخێ نڤیسهری دا دئازرینن دبێژنێ تهكنیكا هاوتایێ بابهتی (Objective Correlative- المعادل الموضوعي) ئهوا ههلبهستڤان و رخنهگرێ ئهمریكی «ت. س. ئیلیوت» ل سالا 1919 بۆ ئێكهم جار د گۆتارهكا خۆ دا بكارئینای، د دویڤ دا بوویه تیۆرهكا ئهدهبی یا سەربخۆ و رهخنهگران وهكو پیڤهرهك د بهرههمێن ئهدهبی دا ب هشیاری كارا كریه و گهلهك د ههلبهستێ دا بكاردئینان(9)، بنهمایێ ڤێ تهكنیكێ ئهوه كو «نڤیسهر پهنایێ ببهته بكارئينانا گیانهوهران و ههرتشتهكێ ههبیت بۆ وێنهكرنێ ب شێوهكی ببنه هاوتا بۆ بهرجهستهكرنا وان ههستێن د ناخێ وی دا دئاریێن»(10) د ڤێ تهكنیكا گیانهوهر تێدا وهكو قارهمان يان كهسایهتیێن لاوهكی د چیرۆكان دا دهێنه بكارئینان دبێژنێ «مرۆڤكرنا گیانهوهران».
ئهگهرێن بكارئینانا ڤێ تهكنیكێ گهلهكن، ژ وان: دهمێ نڤیسهر ژ مرۆڤان بێزا دبیت، و باوهری پێ نهبیت بۆ دیاركرنا لایهنێ راستیێ یێ رویدانان، یان ژی دڤێت هندهك ژ سالۆخهتێن گیانهوهران بدهته وان كهسێن بۆ بابهتێ خۆ كرینه هاوتا، دیسان دبیت كهساتیا گیانهوهر ودرهختان – نه وهكو مرۆڤان- یا نهگۆر و جێگیره ، كو پرانیا وان ههلویستێن خۆ دگوهۆڕن، زێدهباری ئهڤێ چهندێ بكارئینانا گیانهوهران د ناڤ بهرههمێن ئهدهبی دا بوویه تهكنیكهكا جوانكاری یا هونهری.
د هونهرێ چیرۆكێن كورت دا، نڤیسهر ب رێكا ڤێ تهكنیكێ خۆ ژ ڤهگێرانا راستهوخۆ یا رویدانان قورتال دكهت، ب شێوهكێ لاوهكی ل دۆر بابهتێن خۆ ل سهر زارێ گیانهوهران دیار دكهت. ژ بهركو وهرگر تایبهت د كورتیله چیرۆكان دا ههول ددهت ئهو گیانهوهرێ د دهقی دا هاتیه بكارئینان میناك بۆ وی یێ د جیهانا ریالیتی یان یا ئاشۆپی دا دبینیت، ئانكو نڤیسهر بهرێ وهرگری ددهته وێ چهندێ ل دهرڤهی دهقی لێگهریانێ بكهت، ژ بهر وان چهڤهنگ و هێما و رامانێن ژێ دپهشن (11).
ههروهسا دبیت «مرۆڤكرنا گیانهوهران» دهرفهتێ بدهته نڤیسهری ب ئازادیهكا بهرفرههتر دەربڕینێ ژ هزر و بیرێن خۆ ل سهر زارێ وان بكهت و رهخنا خۆ پتر و توندتر لێ بگریت، چونكو نڤیسهر دشێت ههر سالۆخهتێ ههبیت بدانیته ل سهر گیانهوهران، بهروڤاژی مرۆڤان یێن كو ههمی تشتێن وان ل سهر نڤیسهری دهێنه ههژمارتن، ژ گۆتن و ههلویست و سالۆخهت و رهفتاران.
ئهڤجا ب ڤێ هاوتاكرنێ نڤیسهری دهرگهههك بۆ خۆ ڤهكریه، دا هزرا خۆ د كهشهكێ ئازاد دا بدارێژیت، لێ بنهما د بكارئینانا ئهڤێ تهكنیكێ دا ئهوه – ل دویڤ بۆچوونا ئهدگار ئالان پو – هاوتایێ بابهتی بكهڤیته د خزمهتا وێ هزر و دلینیا سهرهكی دا ئهوا نڤیسهری كۆمكری و دەربڕینێ ژێ دكهت، ئهو ژی مینا فاكتهرێن دی یێن كورتیله چیرۆكێ وهكو رویدان، كهسایهتی، دهم و جهـ كو ههمی ئێخستینه د خزمهتا وێ دا. ل دویڤ گۆتنا (عواطف بلیلی) چیرۆكێن ل سهر زارێ گیانهوهران دهێنه نڤیسین بۆ ئهنجامدانا سێ كاران دهێنه بكارئینان: سیاسی و پهروهردهیی و جوانكاری.(12)
وهكو نموونه د دهقێ «دو مریشك دو گهندهل» دا مریشك كریه هاوتا بۆ خۆیاكرنا گهمژاتیا مرۆڤێن گهندهل، دیسان د تێكستێ «قهلهرهشێ چاڤشین» دا قهلهرهشك كریه هاوتا بۆ درندهیا كهساتیا كلیچدار ئوغلو، ئهو كهساتیا توند و رهگهزپهرێس و ناڤێ وی ژی كلیچدار كریه كلكدار كو ئێك ژ سالۆخهتێن گیانهوهران ئهوه كلك ههبن.
د ڤان دو تێكستان دا، نڤیسهری ههول دایه ئهو ههستێ د ناخێ خۆ دا بهرامبهر « گهندهلان و كلیجدار ئوغلو»ی، ب رێكا تهكنیكا هاوتاكرنا وان د گهل دو جۆرێن بالندهیان بهرجهسته بكهت، ئێك یا بهرنیاسه دناڤ كۆمهلگههێ مه دا ب گهمژاتی و گێژاتیێ «مریشك» و یا دی رهشبینی و بهتبهختیا دگهل خۆ دئینیت «قهلهرهش»، بهلێ دبیت د یا ئێكێ دا هاوتاكرنا گهندهلان ب مریشكان نه یا ل ئاست بیت، ژ بهر كو كهسانێن گهندهل مینا گورگێن درنده و رویڤیێن فێلباز سهختهكاریێن خۆ ئهنجام ددهن، لهورا دبیت ئهڤ هاوتاكرنه نه یا كاریگهر بیت، بهروڤاژی قهلهرهشكێ كو پتر شیایه دەربڕینێ ژ وێ كهساتیا د سهرێ نڤیسهری دا بكهت.
مایتێكرنا راستهوخۆ
ل گهلهك جهان نڤیسهر ب كهساتیا خۆ ڤه یان وهكو ڤهگێر هاتیه د ناڤ رویدانان دا! و بریارێن خۆ ل سهر وهرگری و رویدانێ سهپاندینه! ههولدایه رێرهوێ رویدانێ ب خۆرتی بگوهۆڕیت، دا بهرهڤ ئارهستهیهكێ دی ببهت، وهكو تێكستێ «داربهڕوو» (13) ئهوا ل دهسپێكێ رویدان تێدا ب شێوهكێ هێدی برێڤه دچن و وهرگر د گهل كارڤهدانێن وان رویدانان دچیت، هەتا ئهو بهروو یا د بهریكا دارای دا دبیته داربهڕوویەكا مهزن، ل وێ غوربهتێ، لێ پشتی هینگێ نڤیسهر وهكو خۆسهپاندنهك ل سهر ڤێ رویدانێ، ب شێوهكێ راپۆرتی مایێ خۆ تێدا دكهت و دبێژیت: « ئهو داره هاوارا دارای بوو ل ئهوێ دهشتا بێدهنگ، دیسان دیدهڤانێ وی بوو ل سهر زورداران و هۆڤان و فاشستان» راستی ژی ئهڤێ مایتێكرنێ ئهڤ تێكسته ژ خانهیا چیرۆكێ درئێخستیه، كریه د خانهیا راپۆرتهكا رۆژنامهڤانی یا تایبهت ب كارهساتێن ئهنفالان ڤه! یا فهر بوو نڤیسهری دهرفهت دابایه وهرگری، ئهو بخۆ بریارێ بدهت و بگههیته ڤی پوختهیێ وی گۆتی! ههرچهنده بهری هینگێ وهرگر یێ گههشتیه ڤێ راستیێ، بهلێ سهلماندنا نڤیسهری، لایهنێ هونهری یێ دهقی تێكدایه، ئهڤه ئهگهر ئهم وهكو چیرۆك لێ بنێرین.
ههروهسا تێكستێ «ناڤ» (14) ئهوێ ل داویێ ڤهگێر – نڤیسهر – ب شێوهكێ راپۆرتی مایێ خۆ تێدا دكهت، دهمێ دبێژیت:»چهند دایكا من ناڤێ من دئینا و دوباره دكر ئهو ناڤه ل جهم من شرین تر دبوو، چونكو ئهوێ ب شرینیهكا بێ سنۆر ب ئهڤینهكا بێ پایان ناڤێ من دگۆت..» ئهڤێ برگێ ئهڤ دهقه تا رادهیهكی لاواز كریه، ژ بهر كو نڤیسهری ب شێوهكێ گۆتاركی یێ زیق مایێ خۆ د شرۆڤهكرنا رویدانێ دا كریه، ئهگهر و مهرجێن تێدا ب روونی گۆتینه، ئانكو دهق ژ خانهیا هونهرێ چیرۆكێ بهرهڤ خانهیا گۆتار و راپۆرتێ ڤه بریه. ب دیتنا من ئهڤ برگهیا دویماهیێ ههمی یا زێدهیه و كارتێكرنهكا نێگهتیڤ ل سهر سهقایێ هونهری یێ دهقی كریه.
ژ دهستدانا فاكتهرێ شكاندنا ئاسۆیێن چاڤهرێكری
شكاندنا ئاسۆیێن چاڤهرێكری»Breaking the Horizon of Expectations» گرنكترین تهكنیكه د كورتیله چیرۆكێ دا، ژ بهر كو كورتیله گرانیا خۆ ددانیته ل سهر وێنهكرنا چركهیهكا گهلهك كورت، بهلێ ڤێ وێنهكرنێ دڤێت ب تشتهكێ دی ڤهشێریت، ئهو ژی ب پهیداكرنا ڤهجنقینێ (الدهشة) بۆ وهرگری(15)، ئانكو ئهگهر ڤهجنقین و سهرسورمان بۆ وهرگری د دهقهكێ كورتیله چیرۆكێ دا پهیدا نهبیت، ئهو دهقه ب تنێ دبیته ڤهگوهاستنا وێنهكێ سروشتی یێ كههی یێ ژیانا مه یا رۆژانه، دبیت ئهڤه رۆلێ رۆمانێ و كورته چیرۆكێ بیت، بهلێ ڤهجنقین ئێكه ژ فاكتهر و ئارمانجێن سهرهكی یێن نڤیسینا كورتیله چیرۆكان(16). گهلهك جاران ب رێكا شكاندنا ئاسۆیێن چاڤهرێكری ل دهڤ وهرگری دهێته بجهئینان، ئانكو رویدان بهروڤاژی وێ دهێت ئهوا وهرگر چاڤهرێ دكهت.
د گهلهك دهقێن ڤێ پهرتووكێ دا، من وهكو وهرگر ههست ب ڤهجنقینێ نهكریه، نهخاسمه ل دویماهیا وان، بهلكو ب شێوهكێ سروشتی رویدان ب رێڤه دچیت و ئهوا وهرگر هزر دكهت دهێته ئهنجامدان نهكو تشتهكێ دی.
نموونه ل سهر ئهڤا من گۆتی تێكستا «بهدكارترین..!» (17) كو ئهم نزانین وهكو كورته چیرۆك یان كورتیله چیرۆك هاتیه دارشتن! لێ ریتمێ وێ گهلهك یێ هێدی و گرانه، ل دهسپێكێ دهق تا رادهیهكی یێ درێژە و دوبارهكرن تێدا ههیه، پهیڤێن دزی و سهختهكاری دچنه ل ژێر ئیدیهمێ (گهندهلیێ)، دویماهیا وێ نه دویماهیهكا سهرسورمان و پهقینهره، ل داویا دیالوکێ مهندههوشی و حێبهتیێ ل دهڤ وهرگری پهیدا ناكهت، كو دوباره هزرێ د ههمی بابهتی دا بكهت، بهلكو ئهو دویماهی ههر ئهوه یا وهرگری چاڤهرێ دكر.
پهیڤا «جهنگ» كو پهیڤهكا بنچینهیا ئهڤی دهقی یه، پێدڤی بوو ب تنێ جارهكێ هاتبایه ب كارئینان و ببایه سهنتهرێ دهقی، بهلێ ب مخابنی ڤه پهیڤێ سهنگێ خۆ ژ دهست دایه، ژ بهر كو چار جاران هاتیه دوبارهكرن! ههر وهسا نڤیسهر دشیا گهلهك رسته و پهیڤان ژێببهت، وهكو « د بهرسڤێ دا من گۆت» ل جهێ وێ گۆتبا «من گۆت»، و ل شوینا « بهرسڤا من ئهو بوو كو» بێژیت: «من گۆت»، دیسان پهیڤا «كو» ل سێ جهان هاتیه، ل دهمهكی نڤیسهری دشیا ئهڤێ پهیڤێ ههر بكار نهئینیت و نڤیسهری دشیا ئهڤێ برگەیێ «ب حێبهتی ڤه پرسی: پا جهنگ؟ بهرسڤا من ئهو بوو كو : چ چارهسهری بۆ جهنگان نینن..!» ئهڤا دهق پێ قفلكری ژێبهت، ژ بهر كو دوبارهكرنه بۆ ئهو رستهیا ل بهری وێ هاتی، دهمێ دبێژیت: « ئهڤ بهدكاریێن هه، ههمی چارهسهر دبن..!» ئانكو جهنگ ناهێته چارهسهركرن.
دیسان ئهو تێكستێ ل بن تایتلێ «ناڤ» هاتیه نڤیسین پرانیا بنهمایێن كورته چیرۆكێ یان كورتیله چیرۆكێ بۆ خو ڤه نهگرتیه! ئانكو ئهگهر ئهم وهكو كورته چیرۆك لێ بنێرین دێ بینین فاكتهرێن سهرهكی تێدا د دیار نینن! زێدهباری كو كهساتیێن وێ دو كهسن، ڤهگێر و دایکا خۆ، چ سالۆخهتێن وان نههاتینه، لهورا دو كهسن ههمی سالۆخهتێن ژن و زهلامان ل سهر دهێته سهپاندن، چونكو چ سالۆخهت نهداناینه سهر، دیسان رویدانا سهرهكی تێدا نهیا دیاره، ئهوا ل سهر بنهمایێ درامایێ هاتبیه ئاڤاكرن و گرێیهك ههبیت بگههیته گۆپیتكهكێ و ئهو گرێ یه ڤهبیت یان ل دویماهیێ بپهقیت، ههر وهسا دهم یێ بهردایه و جهـی ههبوونا خۆ تێدا نینه. لهورا دبیت ئهڤ دهقه نڤیسهری وهكو كورتیله چیرۆك نڤیسی بیت، نهخاسمه ژ چار برگهیان پێكهاتیه، تا رادهیهكی یا كورته، ئهگهر بهێته بهراوهرد كرن د گهل هندهك دهقێن دی ئهوێن چهند لاپهران ب خوەڤه دگرن.
بهلێ دهمێ ئهم وهكو كورتیله چیرۆك بنێرینه ئهڤی تێكستی، دێ بینین تێكستهكێ نهپێگیره ب گهلهك فاكتهرێن كورتیله چیرۆكێ، كو تا رادهكێ مهزن تێكستهكێ درێژ و نهگونجایه ل دویڤ پیڤهرێن كورتیله چیرۆكێ، كو پێدڤیه ب چهند رسته و پهیڤهكێن كێم و چر و پر بابهت بهێته دارشتن، ل دهمهكی ئهڤ تێكسته یێ پره ژ دوبارهكرنێ و دهستهواژەیێن زێده، ئهڤێ چهندێ تێكست پتر بهرهف دهقهكێ شرۆڤهكرنێ ڤه بریه، ژ تێكستهكێ ئهدهبی یێ باركری ب ههست و سۆزێن د ناخێ نڤیسهری دا دویركریه، بۆ نموونه نڤیسهر دشیا برگهیا ئێكێ و دویێ و سیێ گهلهك كورت بكهت و ب وێ هویركاریێ نهدارێژیت، دیسان چهندین رسته دوباره بووینه وهكو ئهڤێ رستهیێ»چهند دایكا من ناڤێ من دئینا» كو سێ جاران دوباره بوویه!
ل دویماهیێ ل جهێ تێكست ب ههستهك یان ههلویستهكێ سهرنجراكیش بهێته قفلكرن، كو ئاسۆیێن چاڤهرێكری ل دهڤ خوینهری بشكێنیت، ئهم دبینین یێ شرۆڤەكرنێ ددهته وی وێنهیێ هونهری و مهجازی یێ ڤهگێری بۆ ناڤێ خۆ دروستكری! ل دهمهكی یا رهوا ئهو بوو بیاڤهك بۆ وهرگری هاتبایه هێلان هزرێن خۆ بكهت و پشكداریێ د ئاڤاكرنا ڤی وێنهیێ ههستیار دا بكهت، نهك نڤیسهر ههمی تشتان وهكو سهپاندنهك ب دانیته بهر خوینهری. لهورا دویماهیا وی، وهكو پرانیا دویماهیا تێكستێن د ڤێ پهرتووكێ دا هاتین، ل سهر وهرگری نه دبالكێش و كاریگهرن.
رهشبینی و بێ باوهری
ب راستی تشتێ سهرنجا من راكێشای د خواندنا ئهڤان دهقان دا، ئهو رهشبینی و بێ باوهریا وهكو دهزیهكێ زراڤ د پرانیا تێكستان دا من دیتی، وهكو دهقێن (ههلبژاتن، دو مریشك دو گهندهل، كهو، ئالودهبوون، زیوس، یوتوبیا، كورسی، خۆینرێژ، ههڤوهلاتیهكێ باش!، نووچه..! تنگژین..!، وانه!) كو د ئاڤسن ژ رهشبینیێ و بێ باوهریێ، بۆ نموونه تێكستێ «وانه» وهسا ددهته خویاكرن كو قارهمان – د ههمان دهم دا ڤهگێره – یێ د ترسهكا مهزن دا دژیت و باوهری ب دهزگههێن ئهولههیێ ئانكو یێن ئێمناهیێ نینه! نهخاسمه دهمێ گهفان لێ دكهن و دبێژنێ ئهو ژی دێ وهكو بابێ خۆ هێته كوشتن، ژ بهر كو نڤیسهری دهم وجهـ بۆ وهرگری دیار نهكرینه، لهورا ههمی دهزگههێن ئهولههیێ یێن كرینه د بازنێ بێ باوهریێ دا و ترسهك ژێ ههیه، د ئهنجام دا رهشبینیهكا كویر بۆ پهیداكریه.
دیسان د تێكستێ «ئالودهبوون» (18) دا كو قارهمان وهكو پرانیا چیرۆكان ههر ڤهگێره، ل داویێ دبێژیت:» وهی بۆ من..! ئهزێ ئالودهیێ گوهداریا ڤران و درهوان بوویم، ئێدی چ رهڤ نینه..!» ئانكو خۆ د ناڤ دهریایهكا گهندهلیێ و درهوان و بێ بهختیان دا دبینیت، كو ل داویێ تووشی بێهوودهیێ دبیت و چ قورتالبوون ژێ نینه.
ههروهسا دهقێ «تنگژین»(19) دهمێ شههید ژ گۆڕێن خۆ دهێنه دهر، پێكڤه گازی و هاوار دكهن و دبێژن: «ئهی خودایێ دلۆڤان، ما شههیدبوونا مه بێ هۆده بوو..؟» ئهڤه ژی كویراتیا ئهوێ رهشبینی و بێ ئومێدییا بهردڕیای یا ناخێ وی ڤهگرتی د سهلمینیت، یا بهری نوكه مه ئاماژە پێكری و د ئهنجام دا بێزاریهكا بهردهوام د ڤان نڤیسینان دا دهێته دیتن و ههستپێكرن، نهخاسمه دهمێ پهیدابوونا دهولهتا كوردی دبیته خهونهك د تێكستێ «نووچه» دا و نزانیت كهنگی دێ ئهو خهون بیته كهتوار!
ئهڤ بێ ئومێدى یه د تێكستێ «ههلبژارتن» دا د گههیته گۆپیتكا خۆ، دهمێ ولاتیهكێ نیمچه شێت د ههلبژارتنان دا سهردكهڤیت و دبیته جهێ دلخۆشیا جهماوهری! چونكو ل دهڤ وان «نوینهرهكێ نیمچه شێت یان كهڤنه شێت! باشتره ژ ئهندامهكێ ژیر و عاقل» ژ بهر كو ئهندامێن ژیر ههمی شیانێن خۆ بۆ ب دهستڤهئینانا بهرژەوهندیێن كهسۆكی د مهزێخن و د بنهما دا دڤێت ئهو نوینهر ههمی ههولێن خۆ بێخنه د خزمهتكرنا وهلاتی و وهلاتیان دا، بهلێ وهسا دیاره ئهڤ كێشهیه یا بهرۆڤاژی بووی و یا گههشتیه ههستیكی و ب دیتنا نڤیسهری چ چاره بۆ نینن.
ئهڤجا دهمێ ڤان تێكستان دخوینین، ئهم دچینه د جیهانهكا بێهوودهی و بێهیڤیێ دا، سهقایێ بێزاریێ بوویه باکگراوەندێ پرانیا تێكستان، چونكو ئهڤ نڤیسینه مشتن ژ وێنهیێن خیانهتێ، بێبهختیێ، كوشتنێ، جهنگی و گهندهلیێ، ئهڤه ژی بێ باوهریهكا رهها و بهرفرههـ ل دهڤ وهرگری ژی دروست دكهت، نهخاسمه د دهقهكێ وهكو» داخوازنامه..» دا كو تێدا دیار دكهت جڤاكێ مه ب ههمی تهخ و چینێن خۆڤه تووشی گوهۆڕینێن مهترسیدار بوویه و ههمیان وهكو گونههبار و گهندهلكار ددهته خۆیاكرن، ئانكو رهشبینیهكا رهها بهرجهسته دكهت دهمێ چ كهسانێن باش و جوامێر د وهلاتهكێ ب ملیونان مرۆڤ تێدا ژین دا نهبن! ههر چهنده ئهڤه تا رادهیهكی یا دویره ژ راستیێ، لێ دبیت نڤیسهری ب ڤی ههلویستێ رهها ههول دابیت ئهو ئهگهرێن ل پشت رهشبینیا خۆ بۆ وهرگری دیار كهت.
ژێدەر:
1- القصة القصیرة جدا في العراق، هیثم بهنام بردي، ط2، دار الشؤون الثقافية، 2015، العراق، ص6.
2- اسالیب السخریة وجمالیاتها فی القصة العربية القصيرة المعاصرة، الجودي بوفروك وسعيد شيبان، مجلة قراءات، ج17، العدد 1، 2025، ص288.
3- مكونات القصة القصیرة جدا وسماتها فی مجموعة مقاييس من وهج الذاكرة لرقية هجرس، فائض بيوض وجمال سعانة، مجلة الاداب والعلوم الانسانية، العدد 18، جامعة باتنة 1، الجزائر، 2017.
4- القصة القصیرة جدا – دراسة فی البنیة السردیة -، راویة سعیدی، مجلة الرسالة للدراسات والبحوث الانسانیه، ج9، العدد 4، جامعة العربي التبسي، 2024، الجزائر، ص478.
5- مكونات الخطاب السردي – مفاهيم نظرية، الشريف حبیلة، عالم الكتب الحديث، 2011، الادرن، ص22.
6- القصة القصیرة جدا فی العراق، هیثم بهنام بردي، ط2، دار الشؤون الثقافية، 2015، العراق، ص17.
7- القصة القصیرة جدا ماهیتها وتاریخها، الشلالی حیتالة و لیلی مهدان، مجلة دراسات معاصرة، ج6، العدد2، 2022، الجزائر، ص227.
8- داربهڕوو، سهگڤان هیدایهت، چاپخانهیا هاوار، 2025، دهوك، ص85.
9- المعادل الموضوعي فی قصیدة وصف الجبل لابن خفاجة الاندلسي، مجدي الخطیب، مجلة الاداب والعلوم الاجتماعیة، ج20،العدد 2، 2023، ص61.
10- رفعت عبدالناشي، المعادل الموضوعي فی الشعر الحدیث قراءة تطبیقیة فی الشعر الحر والتشكل الكتابي، مجلة الكلیة الاسلامیة الجامعة، العدد 44، جامعه بابل، 2017 ، العراق.
11- أنسنة الحیوان فی القصة الجزائریة القصیرة جدا قصص سعاد صابیة نموذجا، أحلام شوقی وعمر عاشور، مجلة طبنة للدراسات العلمیة الاكادیمیة، ج- 8، العدد 2، 2025، الجزائر، ص 1730.
12- تنوع القیم فی القصة علی لسان الحیوان، عواطف بلیلی، مجلة طبنة للدراسات العلمیة الاكادیمیة، ج- 8، العدد 2، 2025، الجزائر، ص486.
13- داربهڕوو، سهگڤان هیدایهت، چاپخانهیا هاوار، 2025، دهوك، ل 19.
14- ههمان ژێدهر، ل 119.
15- القصة القصیرة جدا فی العراق، هیثم بهنام بردي، ط2، دار الشؤون الثقافية، 2015، العراق، ص 12.
16- مفاهیم نظریة حول القصة القصیرة جدا فی اسپانیا وأمریكا الاتینیه، سعید بن عبدالواحد، مجله قاف صاد، العدد 1، 2004، ص11.
17- داربهڕوو، سهگڤان هیدایهت، چاپخانهیا هاوار، 2025، دهوك، ل 29.
18- ههمان ژێدهر، ل 25.
19- ههمان ژێدهر، ل 105.
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین