د رێرەوێن ئالۆزێن مێژوویێ دا، د ناڤبەرا سیبەرێ و رۆناهیێ دا، د ناڤبەرا ئەفسانە و راستیێ دا، چیرۆکەکا نەپەنی یا هەی کو وەک گەنجینەکا ڤەشارتی د دلێ تاریاتیێ دا دتەییست. چیرۆکەک کو ژ نفشەکی بۆ نفشەکێ دی، وەک میراتەکێ گرانبها، سینگ بۆ سینگی دهێتە ڤەگوهاستن و گیانێ تێهنییێ گوهداران تێر دکەت. د کەلتوورێ مللەتێن ئیرانی و ئیسلامی دا، چیرۆکێن مێرخاسیێ ھەردەم جھەکێ تایبەت ھەبووینە.

ئەڤ چیرۆکە نە ب تنێ رەنگڤەدانا ئازایەتی و ئارمانجێن جڤاکی بووینە، بەلکو ئامرازەک بووینە بۆ ناسنامەسازییا نەتەوەیی و کەلتووری ژی. ئێک ژ وان سیمايێن د ناڤ مللەتێ کورد دا بەرزە، لێ د ناڤ خەلکێ ئیرانێ دا یێ خوەشتڤی، کەسایەتییا ئەفسانەییا (حسێن کوردێ شەبێستەری)یە؛ قارەمانەکێ سەرکەش، جەنگاوەر و پشتەڤانێ ستەملێکرییان کو د چیرۆکێن گەلێری و دەقێن نڤیسکی دا جھەکێ تایبەت وەرگرتییە. مە لەو گۆت ئەفسانەیی؛ چونکی دەمێ د چیرۆکێ دا بەحسێ مێرخاسییێن وی دهێتە کرن، وەسا دیار دکەت کو گەلەک جاران ئەو ب خوە ب تنێ چوویە شەڕێ فەوجەکێ و ب سەرکەفتییانە و بێی کو دربەک ڤێ بکەڤت ب سلامەتی زڤڕییەڤە! لێ هەرچەوا بت، ئەڤ چیرۆکە، ڤەگێڕانا سادەیا شەڕ و پاشڤەرەڤینا پەهلەوانان نینە، بەلکو ئەو وێنەیەکێ زیندییە ژ گیانێ سەردەمەکی کو تێدا راستی و نەراستی(حەق و باطل) ل دژی هەڤدو د شەڕەکێ بێ یەمان دا بووینە. د ڤێ جیهانا پڕی شەڕ و شۆر دا، مێرخاسێن وەکی (حسێن کوردێ شەبێستەری) وەکی نیازکێن ئارۆنگدار و ب شابویت، ژ جەرگێ تاریاتییێ سەرێ خوە دەرێخستینە و ب مێرانی و جوامێری رێک بۆ سەرکەفتنا راستیێ تەخت کرینە.

چیرۆکا حسێن کوردێ شەبێستەری ب تایبەتی ژ سەردەمێ شاهـ عەبباسێ سەفەوی(1571-1629ز) و هێرڤە، د ناڤ خەلکی دا گەلەک ب بەرفرەهی بەلاڤ بوو و ب شێوێن ڤەگێڕانێن زارەکی و پەرتووکێن چاپا بەرینی(الطباعة الحجریة) بەردەوامی دا ژیانا خوە. سەرەرایی ڤێ چەندێ ژی، ھێشتا پرسیارێن گرنگ دەربارەی رھـ و ریشال و ناسنامەیا وی یێن ماین: ئەرێ حسێن کورد کەسایەتییەکێ مێژوویی بوویە یان ب تنێ ئەو بەرهەمێ خەیالا کۆمەکا خەلکی بوویە؟ و یا گرنگتر؛ ئەرێ ئەو ب ڕاستی کورد بوویە یان ب تنێ ناسناڤێ (کورد) کو واتەیا (ئازا و جەنگاوەر) ددەت، لسەر ھاتییە دانان؟

ژێدەر و ڤەگێڕانێن مێژوویی

ئێکەمین جار ناڤێ حسێن کوردێ شەبێستەری د دەستنڤیس و دەقێن چیرۆکی یێن سەدەیێن دەهێ و یازدێ کۆچی دا ھاتییە دیتن. شەبێستەر، باژێرەکێ نێزیک تەبرێزێ و ئێک ژ ناڤەندێن گرنگێن کەلتووری و زانستی بوو ل سەردەمێ سەفەوییان و ئەڤ پێگەھێ مێژوویی بوویە ئەگەر کو گەلەک قارەمانێن ئەفسانەیی ب سەر ڤێ ھەرێمێ ڤە بھێنە گرێدان.

چیرۆکا حسێن کوردێ شەبێستەری، کو د ئەدەبیاتا گەلێری یا ئیرانێ دا جھەکێ تایبەت ھەیە، تژییە ژ سەرکەشی، شەڕ، گەشت و ئازایەتییان. د ڤەگێڕانان دا ئەو گەنجەکێ مێرخاس، نەترس و سەرکەشە کو ل دژی دوژمنێن نافخۆیی و دەرەکی ڕادبت. سەرھاتییا سەرەکییا چیرۆکێ بەحسێ ناکۆکییێن حسێن کوردی د گەل تورکێن ئۆسمانی و ھندەک سەرپێچیکەرێن خوەجهی دکەت. ئەو قارەمانەکە کو ھەردەم یێ د خزمەتا دادپەروەریێ و بەرەڤانیکرن ژ خەلکی دا. د ڤەگێڕانان دا ھەم د شەڕێن مەزن و ھەم ژی د شەڕێن تاکەکەسی دا پەسنا وی هاتییەکرن.

تایبەتمەندییا گرنگ یا چیرۆکێ، ئامادەبوونا گەلەک کەسایەتیێن لاوەکی یە؛ ژ ھەڤالێن وەفادار کو ھاریکارییا حسێنی دکەن و دوژمنێن کو ھندەک جاران ب شێوێ خائین و ھندەک جاران ژی ب شێوێ پالەوانێن ڕکابەر دھێنە نیاسین. د گەلەک دەقێن ڤان سەرهاتییان دا (ئەڤینی، وەفاداری و شەڕ) سێ ستوینێن سەرەکییێن ڤەگێڕانێ پێک دئینن.

گەنگەشە دەربارەی ناسناما نەتەوەیی یا حسێن کوردی

ئێک ژ بابەتێن سەرنجراکێش و ئالۆز دەربارەی حسێن کوردی، کێشەیا ناسناما وی یا نەتەوەیی یە. ئەرێ ئەو ب ڕاستی کورد بوو؟

سەرەتا دڤێت بێژین کو ل دویڤ پڕانییا ژێدەر و ڤەکۆلینێن فارسی، شەبێستەر (جھێ ژ دایکبوونا وی) ل سەردەمێ سەفەوییان ھەرێمەکا زۆرینە تورک زمان بوو، لێ لدویڤ گۆتنا کت و ماتێن گەڕیدە و ڤەکۆلەرێن ئیرانی بخوە، وەکی (حەمدوللا مستۆفیێ قەزوینی، ئەحمەدێ کێسرەڤی) بەری هینگێ خەلکێ وێ دەڤەرێ ب زمانێ ئازەرییا کەڤن یان پەهلەڤییا ئازەری یان پەهلەڤییا موغەییەر(گوهارتی) دئاخفتن، ئەڤ هەرسێ ناڤە ژ لایێ زمانڤانان ڤە بۆ زمانێ وان هاتییە هەلبژارتن. زمانێ وان وەکی گەلەک زمانێن دی یێن باکورێ ئیرانی و بنارێن زاگرۆسی، هەڤڕەگێ زمانێ کوردی بوو و ژ لایێ پەیڤ و واتا و دەستوورا زمانی ڤە وەکهەڤی د ناڤبەرا زمانێ پەهلەڤییا ئازەری و کوردییا کرمانجی و زازاکی دا هەبوو. ژ لایەک دی ڤە نوکە ژی رەگێ ناڤێ هندەک جهـ و دەڤەرێن دەردۆرێن شەبستەرێ یێ د زمانێ کوردی دا هەین لێ د زمانێن دی دا نینن، وەکی: باژێرێ (خۆی) کو ئەم نوکە ژی دبێژینێ (خوێ)، باژێرکێ (سیس) واتە (سپی)، گوندێ (ئامەند) ب واتایا (ئێمن)، گوندێ (زیوە) کو چەندین (زێوە) یێن دی مە یێن ل کوردستانێ هەین. دیسان ئەو جهێن کو کانی لێ بن پەیڤا (زەنێzaneh ) یان (زەنی zani) یا ب دویڤ ڤە، کو چاوگێ وێ د کورد دا (زان) و هەڤواتایا (کانی)یا کوردی یان (زانا ئاڤێ ژ جهەکی) دهێت، بۆ نموونە ناڤێ چیایەکی و گەلیێ ب رەخ ڤە و کانیەکێ ل هەمان جهـ ل کویستانێن میشو (زەنێ)نە. دیسان ناڤێ باژێرکەکی کو یێ ل سەرێ گرەکێ نێزیکی شەبێستەرێ (زنوز zunuz)ە و هەمان رامانا (زینییا چیای)ا کوردی ددەت. کانیەک ژی یا د ناڤبەرا (شەبێستەر و تەسۆج)ێ دا هەی ب ناڤێ (قەرە زەنێ) واتە (کانی رەش). ب هەمان شێوە ب رێز د پێکهاتا ناڤێ هندەک جهێن وێ دەڤەرێ دا پەیڤێن (ئاو)، (گر یان گرز)، (وار) و (سور) یێن بکار هاتین کو ئەم نوکە ژی هێژ د زمانێ کوردی دا وان پەیڤان بکار دئینین (ئاو: ئاو، ئاڤ)، (گر: گر، مل)، (وار: وار، گەهـ، جهـ) و (سور: سۆر، سوور).

دیسان دێ ڤەگەڕین و بێژین کو راستە پڕانییا ژێدەرێن مێژووییێن فارسی چ ئاماژێ ب هەبوونا بەرفرەھا کوردان ل شەبێستەرێ ناکەن، لێ د گەل هندێ ژی، ھندەک ڤەکۆلەران ئاماژە پێکریە کو د سەردەمێن جودا جودا دا، کۆمەک ژ ھوزێن کوردان ل دەوروبەرێن ئازەربایجانێ ل باژێرێن (مەراغە، خۆی و تەبرێزێ) ئاکنجی بووینە و تەنانەت هندەک مێژوونڤیسێن ئیرانی و بیانی ژی وەکی (ئبن بەزازێ ئەردەبیلی، ئەحمەدێ کێسرەڤی، عەبدوللا بن موحەممەدباقرێ دێزفوولی، مونەجێم باشییێ یەزدی، زەکی وەلیدی تۆگان، لورەنس لاکهارت، هانس رویمەر و ئەندرو نیومان) دبێژن کو بابکالکێن شێخ و شاهێن صەفەوییان بخوە کورد بوون(د. عبدالرحمن مزوری، مەتین، بپ40-42)، و یا ئاشکرایە ژی کو بابکالکێن شێخ و شاهێن صەفەوییان ل باژێر و باژێرکێن ئازەربایجانێ و ب تایبەتی ل ئەردەبیلێ دژیان. هەروەسا یا دیارە ژی کو (دەیسەمێ کوڕێ ئیبراهیمێ کورد) ل سەدسالا دەهێ زایینی فەرمانرەوایی یا ل ئازەربایجانێ کری و هۆزێن کوردی یێن شەدادی و رەوادی ژی ل هەمان دەم ل هەمان جهـ و هەتا دگەهتە ئەرمەنستانێ دژیان(د. عبدالرحمن مزوری، مەتین، بپ46)، لەو ئەم دبێژین حسێن کوردێ شەبێستەری کو جەنگاوەرەکێ دەوروبەرێن ئازەربایجانێ بوو، چێدبت رەھـ و ریشالێن خێزانی یێن وی بۆ ئێک ژ ڤان هۆزان ڤەگەڕت و مادەم وان سەردەمان کورد ل وێرێ هەبووینە و چەندین دەڤەرێن وێرێ کوردنشین بووینە، کەس نەشیت ڤێ چەندێ ماندەل بکەت کو ئەو نەکوردە. لێ د ھەمان دەم دا، هندەک ژ ڤەکۆلەرێن دی یێ ل وێ باوەرێ کو ناسناڤێ (کورد) ل ڤێرە ب واتەیا (نەتەوا کورد) نینە، بەلکو د زمانێ فارسی یێ کەڤن دا – بۆ نموونە د شاھناما فیردەوسی دا- پەیڤا (کورد) ژبلی کو ناڤێ نەتەوا کوردە، هەروەسا ب واتەیا مێرخاس، جەنگاوەر و ئازا ژی بکار ھاتییە و ئەو یێ ل وێ باوەرێ کو ژ ڤی ڕەھەندی ڤە ناڤێ (کورد) لسەر حسێنێ شەبێستەری ڤە ھاتییە دانان، نە ژبەر گرێدانا نەتەوەیی ڤە، لێ ب بۆچوونا من ئەڤە خوە ڤەدزینە ژ راستیێ و جار ل هێجەتێن لاوازێن وەکی ڤێ دگەڕیێن و جار سەرهاتیێ ب چیرۆک و ئەفسانە ل قەلەم ددەن دا کەسایەتییا وی یا نەتەوەیی بێخنە بەر گومانێ.

ب کورتی دشێین بێژین: ژ لایەکی ڤە بەلگەیێن مێژوویی راستەراست ئاماژە ب کوردبوونا حسێن کوردێ شەبێستەری نەداینە، لێ ڤەکۆلین تێرا هندێ هەنە کو کوردبوونا وی بسەلمینن و ژ لایەک دی ڤە هەرچەندە ڤەکۆلەرێن نوکە یێن ئیرانی پتر ڕەھەندەکێ ئەدەبی ددەنە ڤێ پەیڤا (کورد)ا بدویڤ ناڤێ (حسێن)ی ڤە و هەول ددەن کو وەل خەلکی بکەن کو باوەر بکەن پەیڤا (کورد) د ڤێرە دا، سالۆخێ وی یێ مێرخاسیێ یە و چ پەیوەندی ب رەگێ وی یێ نەتەوایەتی ڤە نینە، لێ د گەل هندێ ژی، ئەم کورد دشێین وی وەک پشکەک ژ میراتێ خوە یێ هەرێمی بنیاسین.

پێگەھـ د کەلتوورێ گشتی دا

هەرچەندە هەتا نوکە ژی حسێن کوردێ شەبێستەری د ناڤ پڕانییا مە کوردان دا کەسەکێ نەناسکری یە، لێ ھەتا نیڤا سەدێ بیستێ بۆ خەلکێ ئیرانێ ب گشتی سیمایەکێ ناسکری بوو؛ چونکی پەرتووکێن چاپێن بەرینییێن چیرۆکا وی د گەلەک مالان دا ھەبوون و چیرۆکبێژان ل چایخانەیان سەرھاتییێن وی ڤەدگێڕان. لێ د گەل بەلاڤبوونا خواندنا نوی (خواندنا قوتابخانەیان) و کێمبوونا خوەشتڤییاتییا خەلکی بۆ ئەدەبیاتا گەلێری، پێگەھێ حسێن کوردی ژی ھێدی ھێدی کێم بوو. لێ د سەر هندێ ڕا ژی، ھێشتا ل ھندەک ھەرێمێن ئیرانێ، دەمێ بڤێن پەسنا کەسەکی یان پاشڤەبرنا کەسەکی بکەن، وی ب ڤی کەسایەتی دهەلسەنگینن، بۆ نموونە: (وللا فلانکەس وەکی حسێن کوردێ شەبێستەری مێرەکێ ب سەد مێرانە!) یان (هەی هەی..! پاشی تو بۆ من بوویە حسێن کوردێ شەبێستەری؟!).

پێگەھێ وی د ئەدەبیاتا گەلێری دا

وەک مە پێشتر ژی گۆتی سەرهاتییێن حسێن کوردی هەر ژ سەردەمێ شاهاتییا شاهـ عەبباسی ڤە ب شێوێ زارەکی دهاتنە ڤەگێڕان و د دەستنڤیسێن وی سەردەمی دا ژی سەرهاتییێن وی د گەل گەلەک سەرهاتییێن دی هاتینە تۆمار کرن، لێ چیرۆکا حسێن کوردێ شەبێستەری بۆ ئێکەم جار ب چاپا بەرینی ل سالا (1265 کۆچی) ل سەردەمێ (ناسرەدین شاهێ قاجار) چاپ ببوو و د وێ پەرتووکێ دا (١١٩) وێنە هاتبوونە بەلاڤکرن و ئەو ل ئیران و ھندستانێ بەلاڤ ببوو. ئەو چیرۆک ب لەز د ناڤ خەلکێ بازار و کۆلانان دا خوەشتڤی لێهات و ل چایخانەیان ژ لایێ چیرۆکبێژان ڤە ھاتنە خواندن و ڤەگێڕانا چیرۆکا حسێن کوردی، ھەروەکو ڤەگێڕانا سەرهاتییێن شاھنامەیا فیردەوسی، بوو پشکەک ژ کەلتوورێ زارەکی د ناڤ خەلکی دا.

ل سالا (1965ز) عەلی حەصوری ئەڤ چیرۆکا کۆلانکی ب شێوێ چیرۆکەکا ئەدەبی نڤیسی و ژ وەشانێن وەشانخانەیا (طهوری) ئەو پەرتووک چاپ کر. ل سالا (١998ز) ژی سەعید قانێعی ل ژێر ناڤێ (کلیات حسین کرد شبستری) ئەڤ پەرتووکە ل وەشانخەیا (دنیای کتاب) چاپ کر. دویڤ وان دا (عەبباس شەبگاهی، شەمسێ فەراهانی و عەلیرێزا زیحەق) ژی هەمان چیرۆک ب زمانێن سادەتر چاپ کرن. لێ ئیرەج ئەفشار و مێهران ئەفشاری ب پشتبەستن ب دەستنڤیسەکێ کو مێژووا نڤیسینا وێ (١٢٥٥ کۆچی) بوو و ل پەیمانگەها دەستنڤیسێن سەنپترزبۆرگا رووسیایێ پاراستی بوو، کاملانترین و زانستیترین راستڤەکرن د ڤێ چیرۆکێ دا کرن و ل سالا (2006ز) ب ناڤێ (قصه حسین کرد شبستری) ل وەشانخانەیا (چشمه) ل تەهرانێ چاپ کر.

ئەڤ چیرۆکە ژ لایێ ئەدەبی ڤە، د ناڤ رێزا چیرۆکێن رۆمانسییێن گەلێری یێن فارسی دا دھێتە ھژمارتن و کا چەوا چیرۆکێن (ئەمیر ئەرسەلانێ نامدار) یان (مەلک جەمشید) ژ داهێنانا هزرا چیرۆکبێژێن ئیرانی نە، ڤەکۆلەرێن ئیرانی ب هەمان چاڤ ل حسێن کوردی ژی دنێڕن و ئەو یێ ل وێ باوەرێ کو ئەو کەسایەتییەکێ ئەفسانەیی و قارەمانێ هزرا چیرۆکبێژەکێ نەناسە کو ب بۆرینا دەمی بوویە سیمبۆلەکێ قارەمانیێ.

تایبەتمەندییا ڤێ چیرۆکێ، زمانێ وێ یێ سادە و ڕەوانە کو بەروڤاژی دەقێن بهادارێن کلاسیک، پەیوەندی د گەل خەلکێ ئاسایی دروست کریە و ھەر ئەڤ سادەیی و نێزیکییا بابەتی ب زمانێ ئاخفتنێ بوویە ئەگەر کو ڤەگێڕانێن حسێن کوردی د بیردانکا خەلکی دا بمینن.

هەگەر ئەم حسێن کوردێ شەبێستەری بدانینە ب ڕەخ قارەمانێن دی یێن مێژوویی یێن مللەتێ خوەڤە (وەکی: سەلاحەدینێ ئەیوبی، خانێ لەپزێڕین، عەمێ گۆزێ، عەلیکێ بەتێ، فلیتێ قوتۆ و…هتد)، ئەم دشێین بۆ میناک وەکهەڤییێن وان د ڤان تایبەتمەندییان دا کۆم بکەین:

• ژ لایێ مێرخاسیێ ڤە: ئەو هەمی ب عەگید و مێرخاسێن بێ بەڤلێن دەمێن خوە دهێنە هژمارتن و ئەو شەڕکەرێن ژێهاتی بووینە و ژ مرنێ نەترساینە و سەرشۆری ل هەمبەر نەیاران قەبویل نەکرینە، لەو د ناڤ مە کوردان دا خودان رێز و پێگەهەکێ بلندن.
• ژ لایێ رێبەرایەتیێ ڤە: وان نە ب تنێ ژ بۆ خوە، بەلکو ژ بۆ رزگارکرنا نیشتمانێ خوە ژ داگیرکارییێ، گەلێ خوە ژ بندەستیێ یان هۆزا خوە ژ چەوساندنێ خەبات یێن کرین؛ چونکی حسێن کوردێ شەبێستەری ل دژی ئۆزبەکان و تورکێن ئۆسمانی، سەلاحەدینێ ئەیوبی ل دژی خاچپەرێسان، خانێ لەپزێڕین ل دژی صەفەوییان و هەرسێیێن دی ژی ل دژی ستەمکارێن دەولەتا ئۆسمانی و میرێن داردەستێن وان یێن تێکۆشاین.

حسێن کورد د ڤەکۆلینێن ھەڤچەرخ دا

ڤەکۆلەرێن ھەڤچەرخ، چیرۆکا حسێن کوردی وەکو نموونەیەکا بھادار ژ (ئەدەبیاتا گەلێری یا فارسی) ڤەکۆلینە. محەمەد جەعفەر مەحجوب د بەرهەمێن خوە دا پێداگری یا ل گرنگییا ڤی جۆرێ ئەدەبیاتێ د رەنگڤەدانا ئارەزوو و خەیالێن خەلکێ ئاسایی دا کری. ھەروەسا نەسڕوللا پورجەوادی و یێن دی لسەر ڕەھەندێن مێرخاسی و سیمبۆلی یێن ڤان چیرۆکان راوەستیاینە.

نوکە ژی ل ئیرانێ ڤەکۆلین دەربارەی حسێن کوردی گەلەک کێمن و هێشتا ئەو ڤەکۆلینێن کو هاتینە کرن پتر بەحسێ چاپێن بەرینی و دیرۆکا ڤەگێڕانێ دکەن. د جیھانا عەرەبی و تورکیا دا ژی ئاماژەیێن گەلەک کێم پێ ھاتینە کرن. ژ خوە د ناڤ مە کوردان دا وەک مە پێشتر گۆتی هێژ کەسایەتییەکێ نەنیاسە، لەو کت و ماتێن پێناسێن کورت ل سەر وی هاتینە نڤیسین.

چیرۆکا حسێن کوردێ شەبێستەری ب کورتی

ل سەردەمێ صەفەوییان، کەسەک هەبوو ب ناڤێ حسێن کوردێ شەبێستەری. ئەو سەردەمەکی شاگردێ مەسیحێ توکمێبەندێ تەبرێزی بوو. مەسیح ئێک ژ سێسەد و بیست فەرماندە و پەهلەوانێن ناڤدارێن کۆچکا شاهـ عەبباسێ صەفەوی بوو. حسێن کوردی ب دلەکێ تژی مێرخاسی و گیانەکێ پڕی جوامێری رێکا خوە د ناڤ پەهلەوانێن مەسیحێ تەبرێزی دا ڤەکر، لێ چارەنڤیسی رێکەکا دی بۆ حسێن کوردی تۆمار کر؛ چونکی وی و هەڤژینا مەسیحێ تەبرێزی جوداهییا هزر و بیران د گەلێک هەبوو و نەچار بوو قورچان داعویرت و رادەستی هزر و بیرێن وێ ببت ب تنێ دا دلێ فەرماندێ وی ژێ نەمینت، لێ ڤێ صەبر و هەدارێ سنوورەک هەبوو و ئێدی وی تەحەموللا هەڤژینا فەرماندێ خوە نەما و رۆژەکێ ژ تەبرێزێ دەرکەت و چوو ئەسفهانێ و خوە گەهاندە کۆچکا شاهـ عەبباسی و د ناڤ پاسەوانێن کۆچکا وی دا بەردەوامی ب خزمەتا خوە دا.

دەمێ ئەو ل ئەسفهانێ، وی هەڤژینی د گەل کچەکێ ژ بنەمالەکا خانەدان و مالمەزنێن ئەسفهانێ پێکئینا و وێ هەڤژینییێ ژیانا حسێن کوردی ب تمامی گوهۆڕی و ئەو کرە ئێک ژ نێزیکترین کەسێن شاهـ عەبباسی.

حسێن کورد پەهلەوانەکێ بێ بەڤل بوو کو پێگەهێ وی د ناڤ پەهلەوانێن کۆچکا شاهـ عەبباسی دا وەکی پێگەهێ رۆستەمێ زالی بوو د شاهناما فیردەوسی دا. ئەوی ب عەگیدی و دلێرییا خوە د شەڕێن د گەل نەیارێن شاهی دا (ب تایبەتی ئۆزبەکان و تورکێن ئۆسمانی) چەندین چیرۆکێن مێرخاسییێ تۆمار کربوون. سەرکەفتنێن وی ل سەر لەشکرێ هندستانێ و ژێ ستاندنا باجێن وان یێن حەفت سالان پێگەهێ وی ل دەف شاهـ عەبباسی بلندتر کربوو. ل خوارێ دێ هەول دەم ژ دەهان قارەمانییێن وی ب تنێ ب کورتی ئاماژێ ب چار ژ وان بکەم:

١) بوداقخانێ بەلخی و قەرەچەخانێ مەشهەدی کو خولامێن بەلبەلچییێن شاهـ عەبباسی بوون، دو پەهلەوانێن ئۆزبەک ب ناڤێن (بەبرازخان و ئەختەرخان) د گەل چل رێگرێن ئۆزبەک هنارتن دا ل تەبرێز و ئەسفهانێ نەئارامیێ چێکەن و هێزا شاهی ل وێرێ لاواز بکەن. بەبرازخان چوو تەبرێزێ و پێدحەسیێت کو مەسیحێ توکمێبەند د باژێری دا نینە و یێ چوویە ئەسفهانێ، لەو ب شەڤ ب سەر زەڕابخانەیێ(کارگەها چێکرنا پارەی) دا دگرت و زێڕ و زیڤێن تێڤە ددزن و ریهـ و سمبێلێن ماقویلێن باژێری دتراشن داکو شۆرەش چێببت.

میر یاشارێ حاکمێ تەبرێزێ دەنگوباسێن وێ بوویەرێ دگەهینتە ئەسفهانا پایتەخت و داخوازا هاریکاریێ ژ شاهـ عەبباسی دکەت. شاهـ ژی پەیوەندیێ ب مەسیحێ توکمێبەند دکەت و وی رادسپێرت کو زوی خوە بگەهینتە جهێ بوویەرێ ل تەبرێزێ.

ژ لایەک دی ڤە ئەختەرخان ل ئەسفهانێ ل بەندا دەنگوباسێن بەبرازخانی بوو و خوە ب بەر مەسیحێ توکمێبەند ڤە ڤەنابوو. هەر ژ دەمێ کو وی بهیستی مەسیحێ توکمێبەند ژ ئەسفهانێ بەر ب تەبرێزێ دا رێ، ئەوی ژی ل ئەسفهانێ دەست ب تالانکرن و ریهـ تراشینا ماقویلێن ئەسفهانێ کر.

مەسیحی ل تەبرێزێ داهۆل دقوتا و قەبێ بەبرازخانی بۆ شەڕی دخواست. لێ پشتی شەڕەکێ دژوار د ناڤبەرا وان دا رویدای، بەبرازخان ب سەرکەفت و مەسیح بریندار کر و رەڤی. مەسیحێ بریندار د ڤەگەڕێ دا چاڤێ وی ب زەلامەکێ زەلامباش و ب هێز ب ناڤێ حسێن کوردێ شەبستەری دکەڤت. ب خوە حسێن کورد هینگێ شڤانێ مەسیحی بوو. مەسیحی ب چاڤێن خوە دیتن کا چەوا وی ئەو تالانکەر ژێک دڕاندن ئەوێن کو هەولا دزینا پەزێ وی داین. مەسیح ژ چاڤنەترسی و دلێرییا وی مەندەهۆش دبت.

مەسیحێ بریندار، هەمان شەڤێ حسێن کورد ھنارتە مەیدانێ. حسێن کورد د گەل بەبراز خانی کەتنە بەرێک. بەبرازخان خەبەر و ئاخفتنێن کرێت دبێژتێ و تڕانا پێدکەت کو شڤانەک هاتییە شەڕێ پەهلەوانەکێ! لێ دەمێ شەڕی د ناڤبەرا وان دا دەستپێکری، حسێن کوردی بەبرازخان ب شیرێ خوە کرە دو کەر و وی ٣٩ کەس ژ ٤٠ رەشەک و دزیکەرێن بەبرازخانی کوشتن و ئێک ب تنێ هێلا و سەر و ریهـ و سمبێلێن وی وەکی شەمۆشەمۆیا تڕاشین و گوهێن وی بڕین و ب وی سەروبەری ڤە هنارت دا دەنگوباسێن وێ نڤرێ بگەهینتە بەلبەلچی و سەرهلینایان. پشتی وێ مێرخاسییێ خەلکێ تەبرێزێ ناسناڤێ (دیوێ سپییێ ئازەربایجانێ) دانانە سەر حسێن کوردی.

٢) شاھ عەبباس کو هایداری دلێرییا حسێن کوردی بووی، جاب دا مەسیحی کو وی مێرخاسی د گەل خوە بینت و ڤەگەڕتە ئەسفھانێ دا ل بەر سینگێ زێدەگاڤییێن ئەختەرخانی بگرن.

ل شەڤا چارێ ژ مانا وان ل ئەسفهانێ، حسێن کورد چوو مەیخانەیەکێ و مژویلی دەمبۆراندنێ بوو د گەل سەماکەرا وێ مەیخانێ کو خەلکێ وێرێ دگۆتنێ (کافر قیزی) واتە (کچکا کافر). ژ نشکەکیڤە وی گوهـ ل دەنگێ داهۆلێ دبت کو ئەختەرخان یێ وان ڤەدخوینتە مەیدانا شەڕی، لەو وی مەیخانە و سەماکەر ب جهـ هێلان و خوە گەهاندە مەیدانا شەڕی.

د وی شەڕی دا ژی دەمێ ئەختەرخان و مەسیح ب شیرا چووینە هەڤدو و د بن چەنگێن ئێک ڕا چووین، جارەکا دی مەسیح دشکێت و ئەختەرخان وی ل ئەردی دگەڤێزت، لەو حسێن کورد خوە دهاڤێتە د ناڤ شەڕی دا و شیرەکێ دادوەشینتە ئەختەرخانی و ژ سەری هەتا سینگێ وی د نیڤێ ڕا دکەلێشت و ڤەدرەستە رەشەکێن وی و چەندەک ژ وان ژی دکوژت. شاھ عەبباسی و شێخ بەھایی ب نهێنی ڤە ل وان دیمەنان دنێڕین و دەمێ وان ب چاڤێن خوە ئەڤ مێرخاسییا حسێن کوردی دیتین، شاهی ڤیا ب ناسناڤ و دراڤ حسێن کوردی خەلات بکەت، لێ حسێن کورد ڕەد کر کو خەلاتێ شاھی وەربگرت و گۆت: ھەتا ئەز ڕیھ و سمبێلێن قەرەچەخانێ مەشھەدی و بوداقخانێ بەلخی نەتراشم، ئەز قەبویل ناکەم کو جەنابێ تە ناسناڤێ (جیهانپەهلەوان) دانتە سەر من.

٣) حسێن کورد چوو مەشھەدێ، ڕیھ و سمبێلێن قەرەچەخانی تراشین و پشتی ئەو ل بەر چاڤێن خەلکی رەزیل و کێم کری نامەیەک دا ڤێ دا بدەتە بوداقخانی و تێدا گەف لێ کربوون و گۆتبووێ ئێدی زێدەتر هەولێ نەدە خیانەتێ ل شاهی بکەی و چێنابت ژ ئەڤرۆ پێڤە تو زۆرداریێ ل هەژار و بەلنگازێن مەشهەدێ بکەی، هەگەر نە، دێ چارەنڤیسێ تە ژ یێ بەبرازخانی و ئەختەرخانی خرابتر بت! ژ بەرکو ترس و سەهما حسێن خانی کەتبوو دلێ بوداقخانی و قەرەچەخانی، ئێدی وان تۆبە کرن و فەرمان دانە رەشەکێن خوە کو ڕێزێ ل هەژار و بەلنگاز و دەروێشان بگرن.

٤) ژ وێرێ حسێن کورد ل ھەسپێ خوە یێ ناڤدار (قەرە قەیتاس)ی سویار بوو و بەر ب هندستانێ ب رێ کەت دا باجا حەفت سالان ژ جیهان شاهێ هندستانێ بستینت، کو ئەو حەفت سال بوو خوە ئاصێ کربوو و باج نەددا شاهێ ئیرانێ.

دەمێ حسێن کورد گەهشتییە دەروازەیا هندێ، پاسەوانێ وێ (بەهرامێ گلیم گووش: واتە بەهرامێ گوهـ بەڕک) کوشت و جاب دا جیهان شاهی کو باجا حەفت سالان بۆ بەرهەڤ کەت. سەرەتا جیهان شاهی ب فرت و فێلێن (شیڤا)یێ و پاشی ب پشتبەستن ب هێزا پەهلەوان و فەرماندێ خوە یێ لەشکری (تالبێ فیلزۆر) ڤیا وانەکێ بدەتە حسێن کوردی، لەو تالب ل سەر فیلەکێ هار و دین سویار کر و هنارتە شەڕێ حسێن کوردی، لێ حسێن کوردی ب چاڤنەترسییەکا بێ میناک، هەم فیل کوشت و هەم تالبێ فیلزۆر. جیھان شاھ نەچار بوو بێتە ئاشێ هویر و ئاشتی هەلبژارت و باجا حەفت سالێن فەتسکری بۆ هنارت و سۆز دا کو هەر سال باجا وەلاتێ خوە بدەتە شاهێ ئیرانێ. دەمێ حسێن کورد ب وێ سەرکەفتن و سەرفیرازیێ و ب وی کاروانێ باج و خەراجان ڤە زڤڕییە کۆچکا شاهێ خوە ل ئەسفهانێ، شاھ عەبباسی پێشوازییەکا هەژی لێ کر و ب ناسناڤێ (جیھانپەهلەوان) خەلات کر و ئەو کرە ئێک ژ کەسێن هەرە نێزیکێن خوە.

وەک مە پێشتر گۆتی قارەمانییێن حسێن کوردی گەلەکن و د دەقێ چیرۆکێ دا گەلەک ب هویری و کویری و دویر و درێژی یا هاتییە بەحسکرن و مێرخاسییێن وی گەلەک ژ شەڕێ ئۆزبەک و هندییان وێڤەترن، کو بۆ نموونە د چاڤێ خواندەڤانان دا ئەڤ سێ قارەمانییێن وی ژ هەمییێن دی مەزنتر و پڕرەنگتر و چێژبەخشترن: (شەڕ د گەل حاتەمخانێ ئەرمەنی و رزگارکرنا کچا شاهـ عەبباسێ صەفەوی ژ دەستێ وی، کوشتنا ئەژدەهای ل دەڤەرێن کویستانی، گرتنا کەلها ئەجنا و کەلها رەش)، لێ مە د ڤێ گۆتارێ دا گەلەک ب کورتی بەسندە ب ڤان چار قارەمانییان ب تنێ کر و هیڤیدارم رۆژەکێ دەلیڤە هەبت ئەم یان هێژایەکێ دی وێ چیرۆکێ هەمیێ وەرگێڕینە سەر زمانێ کوردی و ل کوردستانێ چاپ بکەین.

ئەنجام

حسێن کوردێ شەبێستەری، چ کەسایەتیەکا ڕاستەقینە بت یان ئەفسانەیی، پشکەکە ژ بیردانکا گشتی یا خەلکێ ئیرانێ. ئەو سیمبۆلەکە ژ ئازایەتی، بەرخوەدان و دادخوازیا کو د ناڤ ئەدەبیاتا گەلێری دا ھاتییە چێکرن و نفش بۆ نفشی ب ڕێکا ڤەگێڕانا و پەرتوکێن چاپێن بەرینی وەک بیرهاتن مایە.

کێشەیا ناسناما وی یا نەتەوەیی ھێشتا جھێ گەنگەشێ یە: بەلگەیێن تەمام بۆ سەلماندنا (کورد بوونا) وی نینن، لێ ڤەکۆلین تێرا هندێ هەنە کو کوردبوونا وی بسەلمینن.. هەروەسا ناسناڤێ (کورد) – چ ب ڕامانا نەتەوەیی، چ ب ڕامانا ئازایەتیێ – بوویە ئەگەر کو ناڤێ وی د گەل سالۆخەکێ ئازایەتی و جەنگاوەریێ بھێتە گرێدان.

هەگەر د چاڤێن ئیرانییان دا ئەڤ کەسە کەسایەتییەکێ ئەفسانەییێ ئیرانی بت ژی، لێ بۆ مە کوردان، نیاسینا وی و کەسایەتیێن وەکی وی، دەلیڤەیەکە بۆ هندێ کو ئەم دوبارە ھزر د میراتێ ھەڤپشکێ خوە یێ ھەرێمی دا بکەین، میراتەک کو دشێت ببتە خەلەکا گرێدانێ د ناڤبەرا کەلتوورێن ھەڤسوی دا.

ژێدەر:

• سعید قانعی، کلیات حسین کرد شبستری، انتشارات دنیای کتاب، (تهران: 1998).
• ایرج افشار و مهران افشاری، قصە حسین کرد شبستری، انتشارات چشمە، (تهران: 2006).
• محمد جعفر محجوب، ادبیات عامیانەی ایران، انتشارات دانشگاە تهران، (تهران: 1975).
• ذبیح‌اللە صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج ٤، انتشارات فردوس، (تهران: 1993).
• نصراللە پورجوادی، ادبیات عامیانە و اسطورە در ایران، انتشارات طرح نو، (تهران: 2003).
• حسن الشامی، الملحمة الشعبیة فی الأدب الفارسي، منشورات دار الشؤون الثقافیة، (بغداد: ١٩٨٩).
• احمد امین، فجر الإسلام، منشورات مکتبة النھضة المصریة، (قاھرە: ١٩٥٢).
• مزوری، د. عبدالرحمن، تو بێژی بابکالکێن شێخ و سولتانێن صەفەوییان کورد بن؟، کۆڤارا مەتین، هژمار 264، (دهۆک: چریا ئێکێ 2025).