گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د هەیڤا تەموزا (1977)ێ، چووم بۆ جزیرا بۆتان بەهۆی خوالێخۆشبوو (مەلا خەلەفێ بافەیی)، مەلا سراجەدینم ناس کر، کو پێکڤە چەند جارەک چووین نک وی، من ژی خوەست بەحسا ژیانا خوە بۆ من بنڤیسێ و ڕێکێ.
مەلا سیراجەدین مەلایەکی زانا و زیرەک بوو، بەحسێ ژیانا خوە ب کورتی و بە عەرەبی و ب خەتێ دەستێ خوە نڤیسییە، د رۆژا (٢/١٢/١٩٧٨)ێ» کو ب کوردی ئەڤەیە:
محەمەد سیراجەدین کوڕێ مەلا عەبدولحەکیمێ خەلیلی یە، کو عەبدولحەکیم یەک بوو ژ زانایایێن ب ناڤودونگ ل دەڤەرا (طورعبدین). سیراجەدین سالا (١٩٢٥)ێ ژ دایک بوویە(1) ل گوندێ (دیلان) ل ڕۆژهەڵاتا خەلیلان. قورئان ل نک باڤێ خوە خوەندییە پاشی دەست ب خوەندنا عیلم کرییە ل نک برایێ خوە شێخ محەمەد بەشیر خەلیفێ مورشدێ زەمان شێخ محەمەد سەعید (سەیدا)ێ جزیری (قدس سرە) و بۆ خوەندنێ چوویە سووریا و ل نک چەند کەسەکان خوەندییە هەتا کتێبا (مختصر)ی خوەندییە و د سالا (١٩٥١)ێ چوویە بۆ عەسکەریێ. د سالا (١٩٥٣)ێ و پاشتر بوویە مەلا ل هندەک گوندان ژ قەزایێن هەزەخ (ایدل) و جزیر و مدیاتێ. د سالا (١٩٧١)ێ ئیمتحانا رەسمی دایە و د سالا (١٩٧٤)ێ بۆ ئیمامەتی و خەطیبی ل ماردینێ، (دیبلۆم) وەرگرتییە.
د سالا (١٩٧٥)ێ بوویە مەلا ل گوندەک یێ مدیاتێ و پاشێ بوویە ئیمامێ مزگەفتا (نەبی نوح) ل جزیرێ و د رۆژا یەکێ خەزیرانا (١٩٨٢)ێ ب ئەگەرێ نەخۆشیێ ڤە خانەنشین بوویە.
د بچووکییا خوە دا، حەز ل شعرێ بوویە و پشکەکا گەلەک هەبوویە ژ عیشق و خوشەویستێ ب درێژاهیا گەنجیتییا خوە، بەلکو ب درێژداهییا ژیانا خوە عاشق بوویە.
دانانێن (تەئلیفات) مەلا سیراجەدین
هەر د وێ نڤیسینا خوەیا عەرەبی دا ناڤێ كتێبێن خوە نڤیسینە:
١- دیوانا شعرێ ب ناڤێ (گول چین)ڤەیە.
٢- رستا دوڕا: شیرەتا لوقمانێ حەکیمە ب شعرا کرمانجی د (١٩٥٧)ێ نڤیسییە.
٣- دوڕا برنجێ: المولد الشریف ب ڤەهاندن.
٤- ژان کوژ: د نەسیحەتین پزیشکی دا و ب ڤەهاندن.
٥- گولبهار: مەتەلۆکن و گۆتنێن پێشینانە.
٦- خبر بزێر؟
٧- گرتنا دۆستا.
مەلا سیراجەدین ئەڤ كتێبێن دیتر ژی هەنە:
٨- گۆتنین پێشینان.
٩- ناڤێن گیایین کوردی.
١٠- کەشکۆل.
١١- کتێبەک د (طب)ێ دا و ب شعرا کوردی.
١٢- تەقویمەک نڤیسییە ب خەتێ دەستێ خوە، کو گەلەک هونەر تێدابوو، وەک پێشانێ منی دایە و بۆ من شرۆڤە کرییە و ئەز ژی ڤێ وەكو كتێبەك دانای بۆ دهەژمێرم.
من ژی ئەڤ پێزانینێن خوارێ وەرگرتییە د ژیانا مەلا سیراجەدینی دا ژ مەلا محەمەد صەدیقێ کوڕی مەلا بەشیرێ برایێ وی. مەلا صەدیق هاتە سلێمانی لایێ من د (١٨/٨/١٩٨٨)ێ هەتا دیوانا مەلا سیراجەدین بۆ وی فۆتۆکۆپی بکەم هەتا چاپ بکەت و من بووی فۆتۆکۆپی کر د گەل هندەک دیتر ژ تەئلیفاتێن وی هەتا كو دیوانا وی چاپ بکەت، مەلا محەمەد صەدیق گۆتی:
مامێ من مەلا سیراجەدین ل نک (مەلا عەبدوللاهێ فرفێلی) ل سووریا خوەندییە، کو زینەبا خوشكا وی ژنا مەلا عەبدللاهی بوو، هەروسا ل نک شێخ بەشیرێ عەڤدکی کوڕێ ئەحمەد ژ سەیدێن (باجرما)یێ ل قەزا مدیاتی ژی خوەندییە ل گوندێ ئەلەقەمشی لە سووریا.
بۆ جارا ئێکی بوو مەلایێ گوندێ (دانێرێ) ل قەزا هەزەخ و لە (١٩٦٣)ێ بوویە مەلای (بازفتێ) ل نیزیکی جزیرێ. ناڤی ژ ناوی (شەریفا) بوو، خەلکا گوندێ (باتلێ) لە رۆژئاڤایا جزیرێ و یەک کوڕ هەیە کو (محەمەد وەهبی)یە و فەرمانبەرە.
مەلا عەبدولحەکیمی خەلیلی مەلایەکی زانا و بناڤودەنگ بوو و خەلیلا گوندەکی مەزنە ل طورێ.
مەلا محەمەد بەشیرێ مەلا عەبدولحەکیم، خەلیفی شێخ سەیدا بوو (شێخ محەمەد سەعید) و ئیجازا مەلایەتیێ ژ باڤێ خوە وەرگرتبوو، هەروەسا ژ شێخ سەیدا ژی ئیجازە وەرگرت و مەلایەکی باشبوو و دەرس ددانە فەقیان و چەند جارەکان من دیتییە و هندەک شعرێن وی هەنە، د سالا (١٩٦٧)ێ کو ئیمامێ گوندێ (باسا) بوو چوو بەردلۆڤانییا خودێ ل باسا د کەڤێ رۆژهەلاتا دیجلە ل ناحیا (فندک) ژ گوندێن عەشیرەتا هارۆنایە وەک هێتما و جێلەکا.
مەلا سیراجەدین ل رۆژا (١/١/١٩٨٣)ێ ل باژارێ جزیرێ وەغەر كرییە ب نەخۆشیا پەنجەشێرا (سی) ب ئەگەرێ کێشانا جگارەیان.
مەلا سیراجەدین زیرەک بوو و زمانێ کوردی و عادەتێن کوردەواری دا، د مەتەل (لغز) و تشتێن وەهادا و شعرەکا وی هەیە د دیوانا وی دا هەمی بێ (نوقطە)یە. ل١٣٣ دیوانا وی کو ب خەتی دەستێ وی یە ل نک منە (٢١١) رۆپەڕە هندەک ژ قەسیدێن خوە وەک سترانان هوناندینە وەک قەسیدا کو هەر کەرتەک تمام دبێ ب (دەلولو دەلال دەلولو دەلال دەلولا دەلال گونەهێ مە پڕن خێرێ مەکانین) ل٢٠٤- ٢١١ و هندە ژی وەک مەتەلن. تەماشە ل ١٩٨-٢٠٠.
بایەخدانا مەلا سیراجەدین ب نڤیسینا (تاریخ) د ژێر قەسیدێن خوەدا نیشانا دوربینی و زیرەکاتییا وی یە. شعرێن وی گەلەک رەوان و خۆش و شاعرەک مەزنە.
سیراجەدین زۆر کوردپەروەر بوو، هەڤالێ شەهسواری کەلەپوورا کوردی د کوردستانا باکۆر (مەلا خەلافێ بافەیی) بوویە، مەلا محەمەد صەدیقی برازییێ وی هندەک ژ شعرەکا وی کو عەرەبی یە د مەدحی کوردا دا ژ بۆ من نڤیسییە ژ زێهنا خوە.
دیوانا مەلا سیراجەدین هاتییە چاپ کردن (ل سەر نوسخەی ئەسلی یا من) لە کوردستانا باکۆر.
مەلا سیراجەدین نەخشەکرنێ ژی دزانیت وەکو ئەڤ نەخشێ سەر کتێبا عەقیدەئێ هەدیەئێ زاڤارو بووک یا مەلا نەصرەدینێ زوقەیدی.
مەلا سیراجەدین مرۆڤەکێ نەرم و حەلیم و خودان صەبر بوویە، عەقلیەتەکی ریازی هەبوویە و تشت ژی کو نڤیسینە ب گشتی بیتەخلیتەکی هویر نڤیسییە.
ل مرۆڤێن جاهل شەرم دکر، لێ ژ عالمان شەرم نەدکر ل وەعز و خوتبان دا و دگۆت چونکە جاهل خەلەتەکی هەکە ببینێ ئاشکەرا دکە، لێ مرۆڤێن عالم چاڤ پۆشی لێ دکەن.
بەدەستخەتی خۆ ئەم کتێبانە نڤیسینە:
١- دیوانا جزیری
٢- روض النعیم الی فصل (عرش عظیم) یی شێخ عەبدولرەحمان ئاقتەپی.
٣- مەجنوون لەیلا
٤- کتاب التصریف
٥- سیسەبان ب کرمانجی» داناا خالدێ زێباری.
٦- بەرصیصێ عابدێ فەقیێ تەیران – ب کرمانجی و شعر.
٧- شێخی صنعانی یێ فەقیێ تەیران – ب کرمانجی شعر.
نوسخەی ئەسلی هەرسێ خالی (٥، ٦، ٧) لە لامە.
٨- معارف المبتدئین، دانانا شێخ عەبدولقادرێ حەسەن کەیفی.
٩- عقیدة هدیة بووک و زاڤا بەکوردی و شعر (نظم) دانانا مەلا نەصرەدین زوقەیدی» کو سالا (١٣٤٦ک (=١٩٢٧ز) دانایە و (٢١) لاپەڕە.
١٠- تجویدا کوردی.
١١- مەولوودا (ابن حجر الهیتمی)، کو ژ بیست نوسخە نە کێمترن ژی نڤیسی یە.
١٢- بیست و تشتەک ژ مەولوودا خوە نڤیسییە.
١٣- عقیدة الایمان لەفارسی هاتییە وەرگێڕان بۆ کوردی. نزانم کێ تەرجەمە کرییە.
١٤- وتائیة السلوک الی ملک الملوک، دانانا احمد الشرنوبی.
فەرۆز:
1- مەلا سیراجەدین دلاڤێ نڤیسینا خوەدا (١٩٢٥)ێ نڤیسییە، لێ د نڤیسینەکی دیتردا ب عەرەبی و ب دەستخەتێ خوە نڤیسییە (١٩٣٠)ێ، ئیدی نزانم کیژان راستە. نە دورە یەک راستبێ و یا دیتر یا دەفتەرا نفوسا وی بێ. مەلا خەلەفێ بافەیی ژی دوجار سالا (١٩٣٠)ێ نڤیسییە.
