كارڵ مای، وەكو ئێك ژ نڤیسەرێن ئەڵمانی، ب ڕێكا بەرهەم و شیانێن خۆ یێن هونەری، خۆ دئێخیتە دناڤ جەرگێ‌ ئێزدییان دا و ژ روی و كوژییێن جودا جوداڤە بەحس ل سەر جڤاكێ ئێزدی دكەتن.  گرنگییا ڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ د وێ‌ چەندێ دایە، كو ب ڕێكا ڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ خواندەڤان دێ زانیت كا چەوا بەحسێ ئێزیدییان د ناڤ نەتەوەیێن بیانی دا ھاتییە كرن؟ دیسان وان نڤیسەر و ڤەكۆلەرێن بیانی بدەینە دیاركرن یێن دبنە پشتەڤان بۆ جڤاكێ‌ ئێزدی.

 

  فەرە ل دەستپێكێ‌ ئەم بزانینن كارڵ مای كی یە و چەوا شییایە خۆ بگەهینیتە جڤاكێ‌ ئێزدی؟

كارڵ مای، نڤیسەرەكێ‌ ئەڵمانی یێ بناڤ و دەنگە. ئەو د ناڤبەرا ساڵێن 1842-1912ێ دا ل گوندێ‌ ئێرنستالی یێ نێزیكی باژێرێ‌ تسڤیكاو ل سەر سنوورێ‌ د ناڤبەرا ئەڵمانیا و چیك دا ژییایە. (بەكر شوانی، 23/8/2021) 

دەربارەی لایەنێ‌ ئەدەبی یێ نڤیسەری، ناڤبری پتر ژ شێست (60) پەرتووكان هەنە و پترییا پەرتووكێن وی گەرۆكنامەنە و د وان پەرتووكان دا گەریانێن ئاشوپی بۆ گەلەك وەڵاتێت جیھانی دبەت، كو ئێك ژ وان ژی كوردستانە. (حجی جعفر، 2022: 297) سەبارەت پەیدابوونا هزرا نڤیسینێ‌ ل دەڤ ناڤبری؛ ئەو ل ساڵا 1874ێ دەست ب نڤیسینێ‌ دكەتن و پترییا بەرھەمێن وی چیرۆك و ڕۆمانن. (إبراهیم الحیدری، 2010/22/ اغسگس) بەرهەمێن وی یێن تایبەت و گرێدای ب كورد و كوردستانێ ڤە، «دەربازبوونەك د كوردستانا كویڤیڕا 1892،» «پێنج چیرۆكێن بەری سەد ساڵان ل سەر كوردستانێ‌،» ژ كوردستانێ‌ بۆ بەغدا،» و «ل سودانێ‌.» ل ڤێرە ئەم دێ‌ بەحس ل ئێك ژ ڕۆمانێن وی كەین ب ناڤێ‌ «دەربازبوونەك د كوردستانا كویڤیڕا،» و وان دیمەنان ئێخینە پێش چاڤێن خواندەڤانی یێن، كو رێورەسم، دابونەریت، كەلتۆر و هەر تشتەكێ‌ گرێدای ب ئێزدیانڤە تێدا خویا دبیت؛

 

1 – جلک:

كارڵ مای د ناڤەڕۆكا ڕۆمانا خۆدا، ب ڕێكا گەنجەكێ‌ ئێزدی جلوبەرگێن ئێزدییان وەسف دكەتن. هەروەكی د ڤی دەقێ‌ ڕۆمانێ دا بەحس دكەتن:»نھو دیندارێن دینێ‌ ئێزدی ل حەوشا مەزارێ‌ پیرۆز خۆ كرینە دو رێز. شێخ ب جلكێن خو یێن سپی ڤە، ل ڕەخەكی ڕونشتبوون، ل بەرامبەری وان ژی قەوال بوون.» (كارڵ مای، 2010: 21) ل ڤێرێ بەحس ل جلوبەرگێن فلكلۆرێ‌ ئێزدییان هاتییە كرن، كو ئەو ژی جلكێ‌ ڕەنگ سپی یە، هەمی‌ ئێزدی ب تایبەت كەسانێن ئۆلدار و دانعەمر ب ڕێژەیەكا زێدە ڤی جۆرە جلكی دكەنە بەرخۆ. ئەڤ جلكە بۆ ژن و زەڵامان  و ب شێوەیێ كراسەكی درێژ دهێتە دروستكرن.

 

2 – مۆزیك و ستران:

نڤیسەر بەحس ل هندەك ئامیرێن مۆزیكی یێن فلكلۆری د ناڤ ئاینێ‌ ئێزدییان دا دكەتن، كو ئەو ژی (شباب، تەمبوور)ـن. هەتا نوكە ژی ئەڤ ئامیرێن مۆزیكی ماینە و چەندین سترانێن ئۆلی ل گەل دهێنە گۆتن، هەر وەكی د ڤان رێزان دا ئاماژە پێ‌ دهێتە كرن:»پاشی مە گوھ ل دەنگی بوو، ژ ناڤ ئاڤاهیێن قوبان د هات، ل گەل وی دەنگی قەوالا شباب و تەمبورێن خۆ خوشكرن، جارا ئێكێ‌ دەنگێ‌ شبابێ‌ هات، دەنگەكێ‌ خەمبار و هێدی بوو، د دیڤڕا دەنگێ‌ تەمبورێ‌ دەستپێكر. هەردو دەنگ تێكەل بوون و خۆشترین ئاواز پێشكێشكرن.. ل گەل مۆزیكێ؛ شێخ، قەوال و پیران دەست ب ئاوازێن ئۆلی كر.» (كارڵ مای، 2010: 21) ئانكو؛ دەربارەی مۆزیك و سترانێن ئۆلی یێن‌ ئێزدییان د ناڤ ڤێ‌ ڕۆمانێ دا، ڕۆماننڤیس هندەك ئامیران د دەتە دیاركرن، كو ئێزدی ب ڕێكا وان سترانێن خۆ یێن ئۆلی پێشكێش دكەن. 

 

3 – دابونەریتێن ئۆلی:

د ڤێ‌ ڕۆمانێ دا؛ نڤیسەری ئاماژە دایە چەندین دابونەریتێن ئۆلی، هەروەكی بەحس ل پیرۆزییا ئاگری د ناڤ ئاینێ‌ ئێزدیان دا دكەتن. ئەو وەسا د دەتە دیاركرن، كو ئێزدی گرنگی و پیرۆزییەكا تایبەت د دەنە ئاگری. ئەو ب ڤی شێوەی بەحس لێ‌ دكەتن:» گاڤا ئەم گەهشتینە سەرێ‌ گری، وێنەیەكێ‌ نەدیتی نە دیت! ڕۆناهییا چرا، خەتیر و لەمپان، گەلیێ‌ شیخادی كربوو رۆژ، هەردو مەزارێن پیرۆز ل ڤێ‌ شەڤێ‌ سەرێن خۆ بلند كربوونە بەر پەرێن عەسمانی، دا بێژی یێ داخوازان ژ خودێ‌ دكەن..» (كارڵ مای، 2010: 23) ڕۆماننڤیس بخۆ ئاماژێ ب وێ‌ چەندێ‌ دكەتن و وان دیمەنێن، كو ل بەر ڕۆناهییا ئاگری هاتینە پێشچاڤ دەردئێخیت. ب ڤێ‌ ڕێكێ‌ ئەو پیرۆزییا ئاگری ل دەڤ ئێزدییان د هەمی دابونەریتێن ئۆلی دا دبینیت.

د نەریتەكێ دیتر دا د ناڤ ئێك ژ جەژنێن ئێزدییان دا، كو (جەژنا جەمایێ) یە، ل پەرێستگەها پیرۆز یا لالش ئاژەلان (پەزی) د كەنە قوربان بۆ خودایێ‌ خۆ. ئەڤ چەندە د ڤێ‌ ڕۆمانێ دا ب ڤی شێوەیی د هێتە بەحسكرن:»بەرێ‌ خۆ دا وی گەلییێ‌ بەری نوكە مەع مەعا پەزی ژێ‌ بلند دبوو، ڤێ گاڤێ‌ ئەو زەلامێن ل گەل ژنكا چووینە نھاڵا ئیدز زڤڕینەڤە. پاشی دەنگێ‌ سەلیەكا گولەیێن تڤەنگان ژ ناڤ مەزار و گۆڕێن پیرۆز بلند بوو…» (كارل مایی، 2010: 20) مەرەم ژێ؛ ئێزدی د جەژنا جەمایێ دا، گایەكی بەرددەنە چیایێ لالش و پاشی زەڵام ل وی گای دگەرھن و دكەنە قوربان بۆ خودایێ خۆ. 

 

4 – زۆرداری ل دژی ئێزدییان:

ئێزدی ب درێژاهییا دیرۆكێ‌ تووشی تالانكرن‌ و ئەشكەنجەدانێ‌ بووینە، ئەڤ چەندە دناڤ رێزێن رۆمانێ دا دهێتە دیتن و بەحس ل وێ‌ زۆردارییا دوژمنی بەرامبەر ئێزدیان دكەتن، هەروەكی ڕۆماننڤیس ل سەر زارێ‌ ئێك ژ كەسایەتیێن ڕۆمانێ‌ دبێژیت:»وان خانیێن مە خرابكرن، بیستانێت مە سۆتن، دەخل و دانێ‌ مە بژوبەڵاڤكر، جھێن پیرۆز تێكدان و پیسكرن، گەنج و تۆلازێن مە كوشتن، زارۆكێن مە پرت پرتكرن، هەتكا ژن و كچێن مە برن. ئاڤا زابی ژ خوینا بێگونەهان سۆر بوون. چیا و نھالێن ڤی وەڵاتی، ژ بەر ڕۆناهییا سۆتنا گوند و بیستانێن مە ڕۆھن ببوون…» (كارڵ مای، 2010: 396) ئانكو؛ مللەتێ‌ ئێزدی ژ لایێ زۆردارانڤە هاتینە گرتن و ئەشكەنجەدان و لەشێ‌ وان هەمی ئێخستینە د ناڤ ئاخێ دا، داكو ب ڤی ئاوایێ‌ دژوار نەمینن. ب ڤی شێوەیی نڤیسەری كوشتن، زۆرداری، دڕەندایەتی و هۆڤا دوژمنی و دەربەدەربوونا ئێزدیان ژ جھ و وارێن وان دایە خویاكرن.

ڕۆماننڤیس ب ڤی شێوەیی پلانا دو ئەفسەران و دانوستاندنا وان بۆ نەھێلان و ژناڤبرنا ئێزدییان د دەتە دیاركر؛

– سەرۆكێ‌ وان گۆت:» مە خۆش تۆپ یێن ھەین.»    

– مولازمی لێ ڤەگێرا:» گەلەك د باشن.»

– «ئەم دێ‌ هەمییان كوژین!»

– دەنگی دەنگ ڤەدا:»ھەمییان!»

– «ئەم دێ‌ گەلەك كەلەپویری ب دەستخۆڤە ئێخین!»

 – «… دڤێت ئێزدی نەمینن!»

– «هەمی ب جارەكێ‌!»

– «ئەم دێ‌ وان كوژین.»

– «سوباهی سپێدێ‌ زوی!» (كارڵ مای، 2010: 30)

  ب ڤی شێوەیی دوژمنی ب ئاوایەكێ‌ هۆڤانە زوڵم و زۆرداری ل خەلكێ‌ ئێزدی كرییە و بێی ھەبوونا چ ئەگەران، ئەو ژ جھ و وارێن وان دویرئێخستبوون و ژناڤبرینە… هەر بۆ ژناڤبرنا ئێزدییان ژ لایێ توركانڤە ڕۆماننڤیس ئەڤێ‌ چەندێ‌ ژ بیر ناكەت و دیار دكەتن: «مەرەما وان، تۆپبارانكرنا شیخادی (مەبەست پێ‌ پەرێستگەها پیرۆزا لالش) بوو. لەشكەرێ‌ پەیادە، دێ‌ ژ باعەدرێ‌ و كەلێنێ‌ ڤە هێرشێ كەنە سەر شیخادی..» (كارڵ مای، 2010: 31) ئەڤە ئەو دانوستاندن بوو یا د ناڤبەرا لەشكەرێن تورك دا ھاتییە گۆتوبێژكرن بۆ ژناڤبرنا ئێزدییان و دەست بسەرداگرتنا جھێن وان. 

 

5 – دەڤەرێن ئێزدییان:

ئێك ژ جهێن نێزیكی پەرێستگەها پیرۆز یا لالش، كو باعەدرێ‌ یە، بڤی شێوەیی د ڤێ‌ ڕۆمانێ دا دهێتە بەحسكرن؛

– «من ب شێوەیەكێ ل نێزیكی باعەدرێ پاسەرانێت دانایین، كو ب چ ئاوایان تورك نەشێت مە بخاپینیت و ب سەرمەدا بگریت. 

– «تو ڕاست دبێژی خەلەف، سوباهی سپێدێ‌ زوی دێ تورك ژ باعەدرێ‌ و كەلینێ ڤە ب سەر ئێزدییان دا گرن.»

– «ئێزدی ڤێ‌ چەندێ دزانن؟»

– «بەلێ، ئە.»

– «باشە ھژمارا توركان چەندە؟»

– «ئەو هزار و پێنج سەد سەربازن…» (كارڵ مای، 2010: 15-17)

باعەدرێ‌ وەكو ئێك ژ جھێن ئاكنجیبوونا ئێزدییان، ب جھەكێ‌ گرنگ هاتییە دیتن. ژبەر هندێ ژی‌ بەردەوام دوژمنان ئەڤ جھە كرییە ئارمانجا خۆ. ژ جهێن دیتر یێن ئێزدییان، كو دناڤ ڤێ‌ ڕۆمانێ دا دهێنە دیتن: ئێسفنی، جورەحی و پەرستگەها پیرۆز یا لالش… ھتد، ئەڤە ھەروەكی د ڤێ ڕۆمانێ دا ھاتی:»بەلێ، پا‌ هەكە تورك نەچوونە ئێسفنێ‌ و د جرەحییێڕا هاتن، پاشی د قەیسەرییێڕا ژۆردا هاتنە سەر ڕێكا د ناڤبەرا شێخادی و ئێسفنێ دا…!؟» (كارڵ مای، 2010: 26) ئەڤ جھێن ئاماژە پێ ھاتینە كرن ھەمی ئەو جھن یێن ئێزدی لێ د ئاكنجی، لەوما ژی ب بەردەوامی پێكۆل ژ لایێ توركان ڤە ھاتییە كرن بۆ داگیركرنا ڤان جھان و ژناڤبرنا ئێزدییان. 

 

ئەنجام:

 ل دویماهیێ ئەم دشێین بێژین ئەم گەهشتنە وی ئەنجامی، كو نڤیسەرێ‌ ئەڵمانی كارڵ مای، گرنگییەكا مەزن ب جڤاك و ئۆلێ ئێزدییان دایە و شییایە ب رێژەیەكا زێدە د ناڤ ڕۆمانا خۆدا دابونەریت، كەلتۆر و جھ و وارێن ئێزدییان بدەتە دیاركرن. ئەڤەژی ڕێكەكە بۆ ناساندنا ئۆلێ‌ ئێزدییان و دابونەریتێن وان یێن جڤاكی و ئۆلی د ناڤ نەتەوەیێن بیانی دا.

 

 

لیستا ژێدەران: 

 1- پەرتووك:

– كارڵ مای(2010)، «دەربازبوونەك د كوردستانا كویڤیڕا،» وەرگێڕان ژ ئەڵمانی: حەجی جەعفەر. چاپخانەیا زانكۆیا دهۆك، دهۆك.

– حجی جعفر(2022)، «هندەك ڤەكۆلین ل دۆر ئەدەب و ڕەوشەنبیرییا كوردی،» ژ وەشانێن بنگەهێ‌ لالش یێ ڕەوشەنبیری و جڤاكی. دهۆك.

2- ماڵپەرێن ئەلكترۆنی:

– بەكر شوانی (23/8/2021)، «كارل مایی…نوسەری بە كوردستانی كێویدا.»

– https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=49268

– إبراهیم الحیدری (2010/22 اغسگس)، «رحلات كارل مای الوهمیە الی الشرق.»

https://www.google.com/amp/s/elaph.com/amp/Web/opinion/2010/8/589284.html-