پارەيێن دو دەولەتێن کوردان

د. عه‌بدولره‌حمان مزوری

ژێدەرێن مێژوویی بۆ مە ڤەدگێڕن، گەلەک دەولەتێن کەڤنارێن کوردان پارەیێن کانزا ژ زێڕی، زیڤی و سفری … ژەنینە/ چێکرینە، وەک:

 1 – دەولەتا حەسنەویە^(١) د سەدسالییا دە‌‌هێ و یازدێ زاینی دا (959 – 1015ز)، دینارێن زێڕی و دەرهەمێن زیڤی… ژەنینە (عبد، 2021، ب224 – 225. اسماعیل، 2005، ب436 – 441).

 2 – دەولەتا دۆستەکی د سەدسالییا دەهێ و یازدێ زاینی دا (982 ـ 1086ز) دەرهەمێن کانزایی ژەنینە (یوسف، 1975، جـ2 ب165 ـ 186).

3 – دەولەتا ئەیۆبی د سەدسالییا دوازدێ و سێزدێ زاینی دا (1174 – 1252ز) دینارێن زێڕی، دەرهەمێن زیڤی و فلسێن سفری… ژەنینە (ربیع، 1964، ب94 – 107)… هتد.

د ڤێ ڤەکۆلینێ دا، دێ باسی پارەیێن دو دەولەتێن دن یێن کوردی، کەین.

ئێک – دەولەتا موسافریان:

بۆچی دەولەت؟ ژ بەر:

أ ـ مێژووڤانێ مصری و قوبتی رزقوللاهـ مه‌نقه‌ریۆس ئه‌لسه‌ده‌فی د پەرتۆکا خۆ: (تاریخ دول الإسلام) دا، ناڤێ وێ دانایە: الدولة المسافریة (الصدفي، ١٩٢٣، جـ١ ب٣٨٩).

ب ـ محەمەد کوڕێ موسافر، ئاڤاکەرێ دەولەتێ، هەر وەسا کوڕێن وی مەرزبان و ئیبراهیم ژی، ناسناڤێن خۆ (الملک) داناینە.  ئانکو دەولەتا وان شانەشین بوو/ مەملەکەت بوو، لەوان فەروەرییا وان دەولەت بوو.

دبێژنە ڤێ بنەمالێ کەنگریان ژی. (ئیبن مه‌سکوییە ئه‌لرازی) خودانێ پەرتۆکا: (تجارب الأمم) (١٠٣٠ز مرییە)، ناڤێ برازایێ محەمەد کوڕێ موسافر ئاڤاکەرێ دەولەتێ، نڤیسییە: پیلسوار/فیلسوار کوڕێ مەلەک/مالک کوڕێ موسافرێ کەنگری (ابن مسکویە، ١٣٧٩ش، جـ٦ ب٤٢). یاقووت ئه‌لحه‌مه‌وی ژی دبێژتێ کەنگری یان بنەمالا کەنگر (آل کنگر) (الحموي، ١٩٩٧، جـ٥ ب٧٤). گەڕوکێ روس مێلگونوڤ Melgunov د سەدسالییا نۆزدێ دا نڤیسییە: کەنگری گوندەکێ کوردایە ل پارێزگەها‌ گەیلان، سەر کنارێ ژێریێ زەریا قەزوین (ملگونوڤ، ١٣٦٤ش، ب٢٠٣).

پەیڤا کەنگرKengir  د (فەرهەنگا گیل و دەیلەم) دا یا نڤیسه‌رێ وێ مەحموود پایندە لەنگرودی بەرچاڤ نەکەت (موسسەء إنتشارات أمیر کبیر، تهران، ١٣٧٥ش). مخابن چ فەرهەنگێن دن یێن دەیلەمی، دەست من نەکەفتن. یا بەرئەقله،‌ كو بنەمالا (کەنگریان) کوردبوون. کوردان ناڤێن گژوگیا و دارێن خورستی و چاندی … راکرینە وەک: بەڕوو، سێڤۆ، سێڤێ، هەڤرست، کنێر، هژیر، کەنگر، کونجی، گوندۆر، هنار، خوخێ، رێواس … هتد.

– هنەکان گۆتییە فەروەرییا موسافریان، فەروەرییا سالاریان (الصدفي، ١٩٢٣، ب٣٨٦، ٣٨٨ . زکي، ١٩٤٥، جـ٢ ب٥٧). ب هزرا وان ئەڤ فەروەرییە، سالار مەرزبان ئاڤاکرییە. د راستی دا ئاڤاکەرێ وێ: محەمەد کوڕێ موسافرە. سالار د کوردی و فارسی دا ئانکۆیا سەرۆک، سەرکێش، شا‌‌هـ و مەلک .. ددەت (عمید، ١٣٧٥ش، جـ٢ ب١٣٦٦). بۆ نموونە، ل سەر پارەیێن موسافریان نڤیسییە:  السالار ابو منصور محمد بن مسافر، یان السالار المنصور أبو إسحاق إبراهیم بن مرزبان. مینورسکیMinorsky  ژی نڤیسییە: السالار ابراهیم ابو القاسم بن مشکی، السالار مرزبان بن اسماعیل بن وهسودان … هتد (مینورسکی، ٢٠٢١، ب٢١١ ـ ٢١٢). ئاشکارە موسافریان ناسناڤێن دن ژی بکارئانینە وەک: الملک، الملک المؤید، السالار المنصور، الناصر باللە … هتد. دیارە، کو (سالار) ل ڤێرێ نەناڤە، بەلکو پلە و پایەیە.

– هنەکان گۆتییە فەروەرییا موسافریان، فەروەرییا دەیلەمیان ژی. دەیلەمی ب مگرتییەکا مەزن کورد بوون. بابکالکێن کوردێن زازابوون، ژ بەر:

أ‌. عه‌لی كوڕێ ئه‌حمه‌دێ واحدی، راڤەکەرێ دیوانا المتنبي، د نێڤبەرا ٩٤٥ ــ ١٠٣٥ زاینی دا ژیایە، ناسناڤێ وەهسودان کوڕێ محەمەد کوڕێ موسافر (ئاڤاکەرێ دەولەتا موسافری) نڤیسییە: وهسودان الکوردي ( الواحدي، ١٩٩٩، ب٢٠٦٦، ٢٠٧٦، ٢٠٧٩).

ب‌. کورد، گیل و دەیلەم ب هزرا  جوگرافیناسێ گریکی پتولیمیوسC. Ptolemaeus   کو د سەدسالییا دویێ به‌رى زایینی دا ژیایە، هەرسێ ئێک نڤشن و میدی نە (کسروی، ١٣٨٥ش، ب٢٣). مێژووڤانێ ناڤدار محەمەد مەردوخ کوردستانی ژی، ل سەر هەمان هزرێ یە (کوردستانی، ١٣٧٩ش، ب١٠٤).

ج – مێژووڤانێ مەزن حه‌مزه‌ ئه‌لئه‌صفه‌هانی، د سەدسالییا دەهێ زاینی دا ژیایە، نڤیسییە: فارسان د گۆتە دەیلەمان، کوردێن تەبەرستان (الاصفهانی، د.ت، ب١٨٠).

د – مێژووڤان محەمەد ئەمین زەکی ژی دبێژێ: دەیلەمیێن دەڤەرێن گەیلان و تەبەرستان، تایەکێ مللەتێ کوردن (زکي، ١٩٤٨، جـ٢ ب٥٧، دەهمەن – ١).

ه – ب هزرا ئیسکەندەر بەگێ تورکمان (١٦٤٤ز مرییە)، خێلێن گیل، دەیلەم و دونبولی کوردن (تورکمان، ١٣٨٢ش، جـ٢ ق٢ ب١٠٨٦).

و – ب هزرا رۆژهەلاتڤانێ ئەلمان ئوسکارمانG. B. Oskarmann  دەیلەم و زازا (دیملی) ئێک زاراڤ و ئێک نڤشن (Oskarmann,1932, Einleitung, p. 1 – 2).

ز ـ ناڤێن دەیلەمی و دیملی و دیملکی ب وەرگەڕیانێmetathesis  ئێکن. ئاشکارە دیملی و دیملکی کوردێن زازانە*.

د سەدسالیێن دەهێ هەتا دوازدێ زاینی دا ٩١٩ – ١١٩٩ز، دو- سێ فەروەریێن کوردان، ل دەهمەنێن چیایێن قەفقاسیاCaucasus Mountains  و ژێرییا زەریا قەزوین Caspian Sea ، ل ئەزەربێجان، ئاران/ ئالان و ئەرمینیا … پەیدابوون، وەک: فەروەریێن رەوادیان، موسافریان، هەده‌بانیان و شەددادیان .. و فەروەرییا داویێ کوردستانا سۆر ل دەڤەرا ئاران/ ئالانا مێژوویی، د نێڤبەرا ئەرمینیا و ئەزەربێجانێ دا، د سالێن ١٩٢٣ -١٩٣٧ێ دا (باڤێ نازێ، ٢٠٢٣، ب١٠٥). کوردان ناڤێن خۆ هەتا ئەڤرۆ ل سەر باژێڕ، گوند و رووبارێن دەڤەرا قەفقاسیا هێلاینە وەک: رووبارێ کوردان/ نهر الأکراد (البلاذری، ١٣٣٧ش، ب٢٨٨) دبێژنێ رووبارێ ئازاد ژی، ل ژێرییا دوینDvin  دڕێژیتە رووبارێ ئاراس. رووبارێ هەکاری ل ئاران/ کوردستانا سۆر دزێت و هەر ل باژێڕێ هەکاری دڕێژیتە ئاراس (Caucasus Geographical Map, 2007,Bilefeld ). گوندێن: کوردکەند نێزی دوین، کوردئاباد ل سەر کنارێ مازەندەران، کوردمەدانلو ل گەیلان … هتد.

ناڤێ ئەسلیێ محەمەد کوڕێ موسافر ئاڤاکەرێ دەولەتێ، سالارێ کوڕێ ئەسواری/سوواری بوو (Madelung, 1975, p.224، مهرآبادی، ١٣٨٧ش، ب٢٧٥). ناڤێ خۆ ژ بەر ئەگەرەکا نەدیار گوهارت، کرە محەمەد کوڕێ موسافر. ڤەکۆلەرێ ئنگلیز ریچارد فرایR. Erye   ل وێ هزرێ یە، كو ناڤێ خۆ (ژ زەرادەشتیێ یان ئێزدیاتیێ) کرە ناڤەکێ ئیسلامی (فرای، ١٣٦٣ش، جـ٤ ب١٩٥). بەری سالا ٩١٦ز محەمەد کوڕێ موسافر، سەردارێ باژێڕێ (تارم)^(٢) بوو، سالا ١٩١٩ز دەولەتا موسافریان ل هەمان باژێڕی، کو دکەڤیتە ژێرییا زەریا قەزوین، راگەهاند (Bosworth, 1980, p.86. کسروی، ١٣٨٥ش، ب٥١). ل سەردەمێ کوڕێن وی وەهسودان و مەرزبان^(٣) بەیاڤێ دەولەتێ بەرفرەهبوو، دەڤەرێن ئەزەربێجان، ئاران/ئالان، دەربەندێ قەفقاسییا، زنجان، ئورمیە، بەردەعە، مەراغە، رۆژهەلاتێ ئەرمینیا،  ئەبهەر، جەلال آباد … ڤەگرت (باغبیدی، ١٣٩٣ش، ب٤١٧). دیسان (کسروی) ب پشتبەستن ب پەرتۆکەکا فەرەنسییا زامباوەرE. Zambaur، نڤیسییە: سالار مەرزبان (کوڕێ محەمەد کوڕێ موسافر) و هەردو کوڕێن وی جوستان و ئیبراهیم ژی، پارەیێن کانزایی، ژەنینە (کسروی، ١٣٨٥ش، ب١٢٤، دەهمەن: ٢). دەولەتا موسافریان ٧٠ سالان، ژ سالا ٩١٩ز هەتا ٩٨٩ز بەردەوام بوویە. ئەڤە ژی هنەک پارەیێن وێ نە، ژ دو ژێدەران هاتینەوەرگرتن:

١.Album, 2011, p. 159 – 160.

٢. باغبیدی، ١٣٩٣ش، ب٤١٩ ــ ٤٢٣.

– دینارا ئێکێ: ل ئەردەبیل^(٤) سالا ٩٥٣ز هاتییە ژەنین/چێکرن. مەرزبان کوڕێ محەمەد کوڕێ موسافر، ناسناڤێ خۆ ل سەر دانایە (الملک المؤید). ناڤێ بابێ خۆ ژی السالار^(٥) ابو منصور محمد، دانایە.

– دینارا دویێ: میر وەهسودان کوڕێ محەمەد کوڕێ موسافر، ل جەلال آباد^(٦) سالا ٩٥٤ز ژەنییە. زانیاریێن دن ل سەر هەتا ئەڤرۆ تونەنه‌.

– دینارا سێ:  جوستان کوڕێ مەرزبان کوڕێ محەمەد، سالا ٩٥٨ز ل مەراغە، ژەنییە. زانیاریێن دن ل سەر هەتا ئەڤرۆ، تونەنه‌.

– دەرهەمێ ئێکێ: محەمەد کوڕێ موسافر، سالا ٩٤٥ز ل ئورمیە^(٧)، ژەنییە. ل روو نڤیسییە: لا الە اللە، وحدە لاشریک لە، محمد بن مسافر (الملک). بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بأورمیە سنة ثلاث وثلاثین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ دویێ: مەرزبان کوڕێ محەمەد کوڕێ موسافر، دگەل ناڤێ بابێ خو، سالا ٩٤٥ز ل ئورمیە، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، محمد بن مسافر (الملک). بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بأورمیە سنة ثلاث وثلاثین وثلاثمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، المتقي للە، المرزبان بن محمد، محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ سێیێ: مەرزبان کوڕێ محەمەد کوڕێ موسافر ل ئەزەربیجان (باژێڕ تونە!) سالا ٩٥٢ز، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بأذربیجان سنة إحدی وأربعین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، المطیع باللە، المرزبان بن محمد (الملک).  محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ چارێ: وەهسودان کوڕێ محەمەد کوڕێ موسافر، سالا ٩٥٤ز ل جەلال آباد، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، محەمەد رسول اللە. بسم اللە ضرب هذا الدرهم بجلال آباد سنة ثلاث واربعین وثلثمائة.

ل پشت نڤیسییە: علي خلیفة اللە^(٨) وهسودان بن محمد سیف آل محمد. إنما ولیکم اللە ورسولە والذین آمنوا، الذین یقیمون الصلاة ویؤتون الزکاة وهم راکعون.

– دەرهەمێ پێنجێ:  جوستان^(٩) کوڕێ مەرزبان کوڕێ محەمەد سالا ٩٥٨ز ل ئەردەبیل، ژەنییە. ناڤێ برایێ خۆ ئیبراهیم کوڕێ مەرزبان ژی، ل گەل خۆ دانایە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، ابراهیم بن المرزبان. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة سبع واربعین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، المطیع باللە، جستان بن المرزبان. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

ــ دەرهەمێ شەشێ: ئیبراهیم کوڕێ مەرزبان کوڕێ محەمەد سالا ٩٦٥ز ل ئەردەبیل، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، المطیع باللە، السالار المنصور. باسم اللە ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة اربع وخمسین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، السالار المنصور ابو اسحاق ابراهیم بن المرزبان. محمەد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ حەفتێ: ئیبراهیم کوڕێ مەرزبان کوڕێ محەمەد، سالا ٩٦٦ز ل ئەردەبیل، ژەنییە. ناڤێ کوڕێ خۆ (وەهسودان) ژی، زێدەکرییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، السالار المنصور وەهسودان ابوعلي. بسم اللە ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة خمسة وخمسین وثلاثمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: (العزة؟) للە، محمد رسول اللە، المطیع باللە، السالار المنصور ابراهیم بن المرزبان، وهسودان بن السالار. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق  لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ هەشتێ:  ئیسماعیل کوڕێ وەهسودان سالا ٩٦٢ز ل ئەردەبیل، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، اسماعیل بن وهسودان. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة احدی وخمسین وثلاثمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: (العزة) للە، محمد رسول اللە، المطیع باللە، السالار وهسودان بن محمد. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

ــ دەرهەمێ نەهێ: نووح کوڕێ وەهسودان سالا٩٦٦ز ل ئەردەبیل، ژەنییە. ناڤێ بابێ خۆ ژی ل سەر زێدەکرییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، نوح بن وهسودان أبو الحسن. بسم اللە ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة خمس وخمسین وثلاثمائة،  للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە (العزة) للە، محمد رسول اللە، المطیع باللە، السالار السید وهسودان بن محمد. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ دەهێ: شەرمزەن کوڕێ مشکی^(١٠) سالا ٩٦٨ز ل ئەردەبیل، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، شرمزن بن مشکي. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة سبع وخمسین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، المطیع باللە، السالار السید شرمزن بن مشکي. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ یازدێ: شەرمزەن کوڕێ مشکی، سالا ٩٧١ز ل ئەردەبیل، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله، وحدە لاشریک لە، السالار شرمزن ابو القاسم بن مشکي. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة ستین وثلاثمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، المطیع باللە، الناصر باللە أبو القاسم شرمزن بن مشکي. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ دوازدێ: جوستان کوڕێ شەرمزەن سالا ٩٧٠ز ل ئەردەبیل، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله وحدە لاشریک لە. بسم اللە، جستان بن شرمزن، ضرب هذا الدرهم بأردبیل سنة تسع وخمسین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ سێزدێ: روستەم کوڕێ جوستان کوڕێ شەرمزەن سالا ٩٤٥ز ل مەراغە^(١١)، ژەنییە.

ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله وحدە لاشریک لە. الوزیر عبداللە بن محمد حمدو (یە). بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بالمراغە سنة تسع وخمسین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، المطیع للە، روستم بن جوستان. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

– دەرهەمێ چاردێ: روستەم کوڕێ جوستان کوڕێ شەرمزەن سالا  ٨٧٣ز ل مەراغە، ژەنییە. ل روو نڤیسییە: لا إله إلا الله وحدە لاشریک لە، الوزیر المظفر عبداللە بن محمد حمدو (یە). بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بالمراغە سنة إثنتین وستین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، المطیع للە، روستم بن جوستان. محمد رسول اللە أرسلە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە، ولو کرە المشرکون.

دو –   دەولەتا شەددادیان:

بۆچی دەولەت؟ د بەرسڤێ دا دبێژم:

١. ڤەکۆلەرێ مصری د. ئیبراهیم مەرجونه‌ ناڤێ وێ دانایە: (الدویلة الشدادیة الکوردیة) (مرجونة، ٢٠٢٢، ب٣٥). ئاشکەرایە په‌یڤا (دویلة) د زمانێ عه‌ره‌بی دا بچووککرنا دەولەتێ یە، ئانکو فەروەرییا شەددادیان، دەولەت بوو. لێ دەولەتەکا بچووک!

٢. شەددادیان پارە ژەنینە/ چێکرینە، پارە ژەنین و چێکرن، نیشانێن ئاشکەرایێن دەولەتبوونێ نە.

أ‌. شەددادیێن گەنجە:

شەددادی بنەمالەکا کوردن، رەهێن وان د گەهنە رەوادیان، د کەڤن دا ل دەهمەنێن چیایێن قەفقاسیا دژین (رشید، ١٩٩٤، ب٢١٦). دەولەتا وان ل دەڤەرا ئاران/ ئالان و رۆژهەلاتێ ئەرمینیا بوو، ئاڤاکەرێ وێ محەمەد کوڕێ شەدداد (شاهداد) کوڕێ کورتک بوو. ڤەکۆلەرێ ئەلمان مارکڤارت Marquart  ل وێ هزرێ یە: ئارانAran  ژ ناڤێ ئاریAri  و ئاریانArian  هاتییە، ئەو دبێژێ مێژوونڤێسێن یۆنانی و رۆمانی ناڤێ وێ ئاریانویArianoi  و ئەلبانویAlbanoi  نڤیسییە (Marquart, 1901, p.116 – 118). ب هزرا ڤەکۆلەرێ چەسپان جەمال رەشید ژی، ناڤێ ئاران/ ئالان پێوەندییا ب ناڤێ ئاری و عشیرەتا میدی (ئاریزانت)ڤە، هەی (رشید، ١٩٩٤، ب١٤٤). ئاری و ئاران بوینە ئالان، زانت ژی بوویە زەند، كو عەشیرەتا کوردییا ناڤداره‌.

ژ باژێڕێن ئاران/ ئالان وەکو: بەردەعە، دوین/دەبیل، گەنجە، بەیلەقان، دەربەند/باب ئەلئەبواب، وەرسان، شەمکور، شابران، شیروان … (ابن حوقل، ١٩٧٩، ب٢٩٤. المقدسي، ١٩٠٦، ب٣٧٦).

ڤەگەڕین ئاڤاکەرێ دەولەتێ، محەمەد کوڕێ شەداد کوڕێ کورتک. کورتک د هنەک ژێدەران دا بوویە: قورتەق! ئاشکارە په‌یڤه‌كا وه‌ك (قورتەق) د عەرەبی دا نینه‌، د فەرهەنگا (لسان العرب) یا (ئیبن مه‌نظوور) دا، بەرچاڤ نەکەت. قورتەق یان قورطەق د پەرتۆکێن الطبري، ابن الأثیر وابن مسکویە دا … نەهاتییە. تورکان ناڤێ شاهێ ئەرمەنی گاگیکGagik  کرییە: غاغیق و قاقیق، هۆسا ناڤێ شاهێ کوردان کورتکKurtik  ژی کرییە: قورطەق! . قورطەق ــ د تورکی دا چاکێتە یان ساکو (Redhouse, 1890, p.1446). ب کوردی کورتەکە. نەبەرئەقلە ناڤێ زەلامەکی کورتەک بیت یان ساکو؟ یا درست کورتک ه Kurtik ! ب ئانکویا بەژن کورت، ئاشکارە ناسناڤە.

محەمەد کوڕێ شەدداد سالا ٩٤٨ز دەولەتا خۆ ل دەڤەرا ئاران/ ئالان ئاڤاکر، باژێڕێ دوین^(١٢)/ دەبیل کرە پایتەخت (Madelung,1975, p. 239). وەسا دیارە (محەمەد) نەشیایە ل سەر دەڤەرێن دەردورێن خۆ زالبیت، دەولەت د سەردەمێ وی دا، تنێ پایتەخت بوویە، ئەوا دبێژنێ City State ئانکو باژێڕێ دەولەت (رضا، ١٣٨٢ش، ب٤٧٧. رسول، ٢٠٠١، ب٧٠). محەمەد سالا ٩٥٥ز چوو بەردلوڤانییا خودێ. کوڕێن وی لەشکەری و فەزلوون^(١٣) تخووبێن دەولەتێ بەرفرەهکرن، سالا ٩٧١ز باژێڕێ گەنجە^(١٤) ژ موسافریان ستاند (مهرآبادی، ١٣٨٧ش، ب٣٢٨). گەنجە پتر ژ سەدسالان بوو پایتەختێ دەولەتا شەدادیان. تایەکێ دی یێ ڤێ بنەمالێ د نێڤبەرا ١٠٦٤ ــ ١١٩٨ز دا، ل باژێڕێ ئانیAni ^(١٥) فەروەری گێڕا (Bosworth, 1980, p. 90 _ 92). خویایە فەروەرییا شەدادیان گشت دەڤەرا ئاران/ئالان و رۆژهەلاتێ ئەرمینیا ڤەگرتبوو.

رۆژهەلاتڤان مینورسکیV. Minorsky  ئاماژەدایە دراڤێ کانزایێ شەدادیان، وەک: پارەیێن الأمیر السید المنصور فضل بن محمد بن شداد، پارەیێن الأمیر الأجل شاور بن الفضل بن شداد، پارەیێن الأمیر الأجل علي بن موسی اللشکري … هتد (مینورسکی، ٢٠٢١، ب٤٤، ٦٢ ــ ٦٣). هنەک پارەیێن دەولەتا شەدادیان د ژێدەرێن دن دا هاتینە، دێ ل سەر ئاخڤین.

ژێدەرێن پارەیێن شەددادیان:

١.Album, 2011, p. 160 – 161 .

٢. باغبیدی، ١٣٩٣ش، ب٤٥٤ ــ ٤٥٩.

پارەیێن فەزلوونێ کوڕێ محەمەد کوڕێ شەداد ٩٨٥ ــ ١٠٣١ز:

– دەرهەمێ ئێکێ: سالا ٩٩٥ز لباژێڕێ بەردەعە  Bardae^(١٦)، هاتییە ژەنین.

 ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القادر باللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم ببرذعە سنة خمس وثمانین وثلاثمائة.

ل پشت نڤیسییە: (العزة؟) للە، محمد رسول اللە، الأمیر المنصور فضل بن محمد شدادي. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەمێ دویێ: سالا ١٠٠٣ز ل باژێڕێ بەردەعە، هاتییە ژەنین.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القادر باللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم ببرذعە سنة ثلاث و تسعین وثلاثمائة. للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: (العزة) للە، محمد رسول اللە، الأمیرالسید المنصور ابو الهیجاء الفضل بن محمد. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەمێ سێیێ: سالا ژەنینێ ل سەر تونەیه‌. ل باژێڕێ بەردەعە هاتییە ژەنین.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القادر باللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم ببرذعە سنة …؟ للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیرالسید المنصور ابو الهیجاء الفضل بن محمد. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەمێ چارێ: سالا ١٠٠٧ز ل باژێڕێ گەنجە، هاتییە ژەنین.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القادر باللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة سبع وتسعین وثلاثمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیر السید المنصور فضل بن محمد شدادي. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەمێ حەفتێ: سالا ١٠١١ ز ل باژێڕێ گەنجە، هاتییە ژەنین.

 ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القادر باللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة إحدی وأربعمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

 ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیر السید المنصور فضل بن محمد شدادي. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەم هەشت: سالا ١٠١٢ز ل باژێڕێ گەنجە، هاتییە ژەنین.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القادر باللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة ثلاث وأربعمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: (العزة) للە، محمد رسول اللە، الأمیر السید المنصور فضل بن محمد شدادي. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– پارەیێن ئەبوالفتح مووسا کوڕێ فەزلوون کوڕێ محەمەد د نێڤبەرا ١٠٣١ ــ ١٠٣٣ز دا:

ئێک دەرهەمێ وی تنێ هاتییە دیتن، زانیاریێن ل سەر کێمن ئەڤەنە: ناهێتە زانین ئەو دەرهەم ل کودێ هاتییە ژەنین.

ل رو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القادر باللە.

ل پشت نڤیسییە: محمد رسول اللە، الأمیر السید المنصور موسی بن الفضل.

– پارەیێن عەلی کوڕێ مووسایێ لەشکەری ١٠٣٣ ــ ١٠٤٩ز:

– دەرهەمێ ئێکێ:  د سالا ١٠٣٧ز دا ل باژێڕێ گەنجە، هاتییە ژەنین.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القائم بأمراللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة ثمان وعشرین وأربعمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیر السید الأجل علي بن موسی اللشکري. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەمێ دویێ: سالا ١٠٤٠ز ل باژێڕێ گەنجە، هاتییە ژەنین.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القائم بأمر اللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة إحدی وثلاثین وأربعمائة، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیر السید الأجل علي بن موسی اللشکري. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەمێ سێیێ: ل باژێڕێ گەنجە هاتییە ژەنین، سالا ژەنینا وی نەیا خویایە.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القائم بأمر اللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة … ؟، للە الأمر من قبل ومن بعد ویومئذ یفرح المؤمنون بنصر اللە.

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیر السید الأجل علي بن موسی اللشکري. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– پارەیێن شاوەر کوڕێ فەزلوون کوڕێ محەمەد شەدادی ١٠٤٩ ــ ١٠٦٦ز:

– دەرهەمێ ئێکێ: ل باژێڕێ گەنجە هاتییە ژەنین، سالا ژەنینێ نەیا خویایە.

ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القائم بأمر اللە. بسم اللە، ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة … ؟

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیر الأجل شاور بن الفضل المشدد (الشدادي؟).

-دەرهەمێ دوویێ: ل باژێڕێ گەنجە هاتییە ژەنین، سالا ژەنینێ ناهێتە زانین.

 ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، وحدە لا شریک لە، القائم بأمر اللە. بإسم اللە ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة … ؟

ل پشت نڤیسییە: اللە، محمد رسول اللە، الأمیر الأجل شاور بن الفضل.

– دەرهەمێ سێیێ: ل باژێڕێ گەنجە هاتییە ژەنین، سالا ژەنینێ ناهێتە زانین.

 ل روو نڤیسییە: لا إلە إلا اللە، محمد رسول اللە، القائم بأمر اللە. بإسم اللە ضرب هذا الدرهم بجنزە (گنجە) سنة … ؟

ل پشت نڤیسییە: الأمیر الأجل شاور بن الفضل. هو الذي ارسل رسولە بالهدی ودین الحق لیظهرە علی الدین کلە.

– دەرهەمێ چارێ: سال و جهێ لێ هاتییە ژەنین ناهێتە زانین. ل روو نڤیسییە: اللە. ل پشت نڤیسییە: الأمیر الأجل شاور بن الفضل.

ــ پارەیێن ئیسکەندەر کوڕێ شاوەر کوڕێ فەزلوون شەدادی ١٠٦٦ ــ ١٠٦٩ز.

– دەرهەمێ ئێکێ: دوورنییە ل باژێڕێ (دوین) هاتبیتە ژەنین. سالا ژەنینێ نەیا خویایە. ل روو نڤیسییە: إسکندر بن شاور. ل پشت …؟

ــ دەرهەمێ دوویێ. دوورنییە ل باژێڕێ (ئانی) هاتبیتە ژەنین. سالا ژەنینێ نەیا خویایە. ل روو نڤیسییە: إسکندر بن شاور، ل پشت نڤیسییە: محمد رسول اللە.

– پارەیێن مەنوچەهر کوڕێ شاوەر کوڕێ فەزلوونێ شەدادی ١٠٧٣ ــ ١٠٨١ز.

– دەرهەمێ ئێکێ: مخابن ناهێتە زانین ل کیرێ و کیژ سالێ درست هاتییە ژەنین. د سەردەمێ مەلکشاهێ سەلجوقی دا ١٠٧٢ ــ ١٠٩٢ز هاتییە ژەنین، ناڤێ وی ل سەرە.

ل روو نڤیسییە: منوچهر بن شاور. ل پشت نڤیسییە: ملکشا‌‌ه.

– دەرهەمەکا شەدادیان هاتییە دیتن ناڤێ فەزل کوڕێ شاور ل سەرە. ئێکا دن ژی ناڤێ فەزل کوڕێ فەزل کوڕێ شاور ل سەرە. هەردو د سەردەمێ مەلکشاهێ سەلجوقی دا ١٠٧٢ – ١٠٩٢ز هاتینە ژەنین و نڤێسینێن دن ژێچووینە^(١٧).

ب – شەددادیێن ئانی:

مە گو تایەکێ دنێ ڤێ بنەمالا شەدادیان، ل جهەکێ دنێ چیایێن قەفقاسیا، فەروەرییا خۆ گێڕا. ب هزرا مینورسکیMinorsky  شاوەر ئەبو لئەسوارێ ئێکێ، د نێڤبەرا ١٠٤٩ ــ ١٠٦٧ز ی دا، میرێ گەنجە، دوین و تاشیر^(١٨) بوو (مینورسکی، ٢٠٢١، ب١٣٦). کوڕێ وی مەنوچەهر کوڕێ شاوەر ئەبولئەسوارێ ئێکێ، سالا ١٠٦٤ز دەولەتا خۆ ل باژێڕێ (ئانی  Ani  دانا.  دەولەت هەتا سالا ١١٩٨ز بەردەوام بوو Bosworth, 1980, p. 90 – 92)). ل دەسپێکێ مەنوچەهر مزگەفتەک ل پایتەختێ ئاڤاکر، ل سەر دیوارێن شونوارێن وێ، ناڤێ الأمیر الأجل ابو شجاع منوچهر بن شاور، کو ب خەتێ کوفی هاتییە نڤێسین (کسروی، ١٣٨٥ش، ب٣٠٩). مە گۆت دەولەتا شەدادیێن ئانی هەتا سالا ١١٩٨ز ڤەکێشا. هوون دکارن ناڤێن مەلک و میرێن وان د دارا بنەمالا وان دا، د گەل ڤێ گۆتارێ، سەحکەن. مخابن د ژێدەران دا هەتا نهو، چ باسی پارەیێن وان نەهاتییەکرن. تنێ ڤەکۆلەر شتێفن ئەلبومS. Album  نڤیسییە: دوورنییە! دەرهەمێ دویێ ژ پارەیێن ئیسکەندەر کوڕێ شاوەر کوڕێ فەزلوونێ شەددادی، ل باژێڕێ (ئانی) هاتبیتە ژەنین (Album, 2011, p. 160 – 161). ئاشکارە دوور نینه‌! مروڤی پشتڕاست ناکەت! هیڤیا مە بەرسڤا پێشەرۆژێ یە.

دەهمەن و ژێدەر:

 ١- مێژوڤانێ مصری ئه‌لسه‌ده‌فی، حەسنەویە وەکو دەولەت ل قەلەمدایە (الصدفي، ١٩٢٣، ب٤٠٠). د ناڤێ ئاڤاکەرێ وێ دا حەسەنو/حەسەنویە، شاش بوویە کریە: حوسەینو/حوسەینیە! دور نییە شاشیا چاپێ بە. دیسان محەمەد عەلی عەونی ژی، فەروەریا وان ب (دەولەت) ناڤکرییە (البدلیسی، ١٩٥٨، ب٢١).

٢ – طارم/تارم : ئەڤرو دکەڤیتە ئاستانا زنجان، ل ژێریا زەریا قەزوین. ئاستانا زنجان دگەل ئاستانێن گەیلان، ئەردەبیل، کوردستان وهەمەدان … هەڤتخوبە. ئاکنجیێن باژێڕکێ طارم سالا ٢٠٠٤ چل وچوار هزار کەس بوون (بختیاری، ١٣٨٣ش، ب١٢٢ ــ ١٢٣). ئەڤرو ژی نیڤەکا باژێڕێ طارم دبێژنێ کوردئاباد. ل وێ دەڤەرێ گوندێ کوردئاباد ژی مایە، کو سکرەک ل جەم هاتیەئاڤاکرن، دبێژنێ سکرێ کوردئاباد (wikipedia).

٣- مەرزبان: زێرەڤانێ مەرزان/تخوبان، سالارێ مەرزان، مەرزڤان.marzpan  دئەسلدا پەیڤەکا پەهلەوی یە (عمید، ١٣٧٥ش، جـ٣ ب٢٢١٨).

٤- ئەردەبیل: نهو باژێڕەکێ ئیرانێ یە، دکەڤیتە ژێریا روژئاڤایێ زەریا قەزوین. دسەدسالیا چاردێ زاینیدا (١٣١٨ز) ناڤێ وی، پشتی بویە جهێ سوفیێ مەزن صەفییە الدینێ ئەردەبیلی، دەرکەت. باژێڕ ب شونوارێن  خویێن وەک گوڕستانا شێخ صەفی وسولتان حەیدەر بابێ شاهـ ئیسماعیلێ ئێکێ، ناڤدارە (جعفری، ١٣٨٤ش، ب٥٨). ئەڤرو پێتریا خەلکێ وێ ب فارسی وئازەری دئاخڤن.

٥- سالار: پەیڤەکا پەهلەوی یە، ب ئانکویا: سەردار، سەروک، سەرکێش، شاهـ ومەلک … هاتیە (عمید، ١٣٧٥ش، جـ٢ ب١٣٦٦).

٦- جەلال آباد: دکەڤیتە ئەزەربێجان، ژوریا باژێڕێ ماسالیMasali  ، روژئاڤایێ بەندەرێ نەفتچالە، نهو دبێژنێ جەلیل ئاباد (Caucasus Geographical Map, Budapest, Without date. ).

٧- ئورمیە: سەنتەرێ ئاستانا/پارێزگەها ئەزەربێجانا روژئاڤایە، گەلەک نێزی کنارێ روژئاڤایێ زەریاچا ئورمیێ یە. ل گووڕ ئامارا ١٩٩٦ز، نیڤ مەلیون کەس دباژێڕیدا دژین. خەلکێ وێ ب کوردی، ئازەری، فارسی وسریانی … دئاخڤن.

٨ – ناڤێ خەلیفێ عەباسی نەهاتیەنڤێسین. دیارە (وەهسودان) تاگرێ شیعا بو. نهوژی کوردێن زازا وفەیلی شیعەنە.

٩ -جوستان: دورنیە چوستان بیت، ب ئانکویا چوست وچەلەک، زیرەک ودەسهەل.

١٠- شەرمزەن: شەرمین، ژخوشەرم.

    مشکی: مسکی، بێهن خوش. دبێژنێ مشکی چمکی ژگرێگلیزەکا (غوددەیەکا) جوینەکێ مشکان دبێژنێmuskrat  ، مسکی چێدکەن.

١١ – مەراغە: دکەڤیتە ژێریا روژهەلاتێ زەریاچا ئورمیە، ل سەر رێیا شهمەندەفڕا تەهران ــ تەبریزدا (معین، ١٣٧١ش، جـ ٦ ب١٩٤٥). جهێ رەسەدخانا نصیرالدینێ طوسی بو، ئەوا مەغولان بو ئاڤاکری.

١٢ – دوینDvin  : دکەڤیتە سەر رووبارێ ئازاد، مێژوڤان (ئەلبەلاذری) دسەدسالیا نەهێ زاینیدا (٨٩٢ ز مرییە)، دبێژیتێ: نهر الأکراد، دڕێژیتە رووبارێ ئاراس. دوین نێزی تخوبێ روژهەلاتێ تورکیایە، دمێژویێدا جهێ بنەمالا ئەیوبیێن کورد بو.

١٣- فەزلون: وفەزلان وفەزل ئێکن. مێژوڤان (کسروی) نڤێسیە: دفارسی وکوریدا فەزل دبیتە: فەزلون وفەزلان، سەهل دبیتە: سەهلون وسەهلان، محەمەد دبیتە: مەم و مەمێ ومەملان … (کسروی، ١٣٨٥ش، ب٢٦٧، ٢٩٨). ئاشکارە ژناڤێن وەکو فەزلون ومەملان … کوردیبونا ڤان دەولەتان خویادبیت.

١٤- گەنجەGence  : ناڤێ وێ ژ پەیڤا کوردی وفارسی گەنج و گەنجینە ب ئانکویا (خەزینە) هاتیە. عەرەبان گوتیێ (جەنزە) ژ کەنزا پەهلەوی یە. پاشی کەنزا پەهلەوی، بویە ماکا کەنزا عەرەبی ژی. هەتا سەدسالیا نوزدێ ١٨١٣ ز، باژێرەکێ ئیرانی بو، پشتی پەیمانا گولستانێ کەتەبەر ئەزەربێجان. گەنجە دکەڤیتە سەر تایەکێ رووبارێ کوراKura ، ل وەلاتێ ئاران/ئالانا مێژویی، وەلاتێ کوردستانا سۆرا دوهی، ئەوا کوردان خو لێ نەکریە خودان.

١٥- ئانیAni : نهو دکەڤیتە کوردستانا ژوری، ویلایەتا قەرسێ، سەر سنورێن دنێڤبەرا تورکیا وئەرمەنسانێدا. مەغولان وتەیموریان دسەدسالیا سێزدێ زاینیدا کاڤل وێرانکر، تنێ شونوارێن وێ ماینە.

١٦- بەردەعە: دکەڤیتە ئەزەربێجان، ل سەر رووبارێ تارتارTartar  بەری ب ڕێژیتە رووبارێ کوراKura . بەرێ پایتەختێ کەڤنارێ دەڤەرا ئاران/ئالان بو.

١٧- ناڤێن (سێ) خەلیفەیێن عەباسی، ل سەر پارەیێن موسافریان وشەددادیان وەکو چەڤەنگێن دینیێن پیروز هاتینەنڤێسین. هەکەنا ئەوان چ دەسهەلاتا سیاسی ل سەر ڤان هەردو دەولەتان نەبو. ئەڤێن ژێری ناڤێن وانن:

١. المطیع باللە (للە) ٩٤٦ ــ ٩٧٤ز، کوڕێ المقتدر باللە بو.

٢. القادر باللە ٩٩١ ــ ١٠٣١ز، کوڕێ المتقی باللە.

٣. القائم بأمر اللە ١٠٣١ ــ ١٠٧٥ز، کوڕێ القادر باللە.

١٨- تاشیرTashir  : نهو دکەڤیتە ئەرمینیا، ویلایەتا لوریLori  یان لوریا Lorya ، نێزی تخوبێ جورجیا، ژوریا باژێڕێ ئەرمەنی ستیپاناڤانStepanavan   (Caucasus Geographical Map, Budapest, Withot date) .

ژێدەر و سەرەکانی:

أ‌. ژێدەرێن عەرەبی:

ا. ابن حوقل، محمد بن علي النصیبي، ١٩٧٩، صورة الأرض، منشورات مکتبة الحیاة، بیروت.

٢. ابن مسکویە، احمد بن محمد الرازي، ١٣٧٩ش، تجارب الأمم، دار سروش للطباعة والنشر، طهران، ٦ أجزاء.

٣. إسماعیل، فرست مرعي، ٢٠٠٥، الأمارات الکوردیة في العصر العباسي الثاني، دار سپيرێز للطباعة والنشر، دهوک.

٤. الإصفهاني، حمزة بن الحسن، د. ت، تاريخ سني ملوک الأرض والأنبیاء، منشورات مکتبة الحیاة، بیروت.

٥. البدلیسي، شرف خان، ١٩٥٨، الشرفنامە، ترجمة: محمد علي عوني، مطبعة عيسی البابي الحلبي، القاهرة، جـ١.

٦. الحموي، یاقوت بن عبداللە، ١٩٩٧، معجم البلدان، دار احیاء التراث العربي، بیروت، ٧ أجزاء.

٧. ربیع، حسنین محمد، ١٩٦٤، النظم المالیة في مصر زمن الأیوبیین، مطبعة جامعة القاهرة، القاهرة.

٨. رسول، اسماعیل شکر، ٢٠٠١، الإمارة الشدادیة الکوردیة في بلاد ئاران، مؤسسة موکریاني للطباعة والنشر، اربیل.

٩. رشید، جمال، ١٩٩٤، الکورد واللان في بلاد الباب وشیروان، دار ریاض الریس للکتب والنشر، لندن.

١٠. زامباور، أدورد، ٢٠٠٨، معجم الأنساب والأسرات الحاکمة في التاریخ الإسلامي، ترجمة: زکي حسن بک وحسن احمد محمود، نشر دار الکتب والوثائق القومیة، القاهرة، جزءان.

١١. زکي، محمد امین، ١٩٤٨، خلاصة تاریخ الکورد وکوردستان – تاریخ الدول والإمارات الکوردیة في العهد الإسلامي، مطبعة السعادة، القاهرة، جـ٢.

١٢. الصدفي، رزق اللە منقریوس، ١٩٢٣، تاریخ دول الإسلام، مطبعة الهلال، القاهرة، جـ١.

١٣. عبد، علاء حبیب، ٢٠٢١، النقود للحرکات الخارجیة وأثرها في دائرة التداول النقدي في اقلیم الجبال، مجلة جامعة بابل للعلوم الإنسانیة، المجلد: ٢٩، العدد: ٤، بابل.

١٤. مرجونة، ابراهیم محمد علي، ٢٠٢٢، مقال: الدویلة الشدادیة الکوردیة وسیاستها الخارجیة مع جیرانها، مجلة کلیة الآداب، جامعة دمنهور، مصر، العدد: ٥٨.

١٥. المقدسي، محمد بن احمد البشاري، ١٩٠٦، احسن التقاسیم في معرفة الأقالیم، مطبعة بریل، ليدن.

١٦. الواحدي، علي بن احمد، ١٩٩٩، شرح دیوان المتنبي، تحقیق: یاسین الأیوبي وقصي الحسین، دار الرائد العربي، بیروت، القسم الخاص.

١٧. یوسف، عبدالرقیب، ١٩٧٥، حضارة الدولة الدوستکیة في کوردستان الوسطی، مطبوعات مدیریة الثقافة الکوردیة العامة، بغداد.

ب – ژێدەرێن فارسی:

١٨. باغبیدی، حسن رضائی، ١٣٩٣ش، سکەهای ایران در دورەء إسلامی ــ أز آغاز تا برآمدن سلجوقیان، إنشارات دانشگاههای سمت، تهران.

١٩. بختیاری، سعید،١٣٨٣ش، أطلس گیتاشناسی آستانهای ایران، مؤسسەء جغرافیایی وکارتوگرافی گیتاشناسی، تهران.

٢٠. البلاذری، احمد بن یحیی، ١٣٣٧ش، فتوح البلدان، ترجمەء: محمد توکل، نشر نقرە، تهران.

٢١. ترکمان، اسکندر بگ، ١٣٨٢ش، تاریخ عالم آرای عباسی، بإهتمام: إيرج أفشار سیستانی، مؤسسەء انتشارات أمیر کبیر، تهران، جلد٢ قسم٢.

٢٢. جعفری، عباس، ١٣٨٤ش، دایرة المعارف جغرافیایی ایران، انتشارات مؤسسەء جغرافیایی وکارتوگرافی گیتاشناسی، تهران.

٢٣. رضا، عنایت اللە، ١٣٨٢ش، آران أز دوران باستان تا آغاز عهد مغول، مرکز چاپ وإنتشارات وزارت أمور خارجە، تهران.

٢٤. عمید، حسن، ١٣٧٥ش، فرهنگ عمید، مؤسسەء إنتشارات أمیر کبیر، تهران، ٣ جزء.

٢٥. فرای، ر، ن (گردآورندە)، ١٣٦٣ش، تاریخ ایران أز إسلام تا سلاجقة، سلسلەء تحقیقات دانشگاە کمبرج، ترجمەء: حسن آنوشە، مؤسسەء إنتسارت أمیر کبیر، تهران، جلد چهارم.

٢٦. کسروی، احمد، ١٣٨٥ش، شهریاران گمنام، مؤسسەء إنتشارات نگاە، تهران.

٢٧. کوردستانی، محمد مردوخ، ١٣٧٩ش، تاریخ مردوخ، نشر کارنک، تهران.

٢٨. معین، محمد، ١٣٧١ش، فرهنگ فارسی أعلام، مؤسسەء إنتشارات أمیر کبیر، تهران، ٦ جزء.

٢٩. ملگونوڤ، گریگوری، ١٣٦٤ش، سفرنامەء ملگونوڤ بە سواحل جنوبی دریای خزر، ترجمەء: مسعود گلزاری، إنتشارات دادجو، تهران.

٣٠. مهرآبادی، میترا، ١٣٨٧ش، تاریخ سلسلەهای محلی ایران، إنتشارات دنیای کتاب، تهران.

جـ . ژێدەرێن کوردی:

٣١. باڤێ نازێ، ٢٠٢٣، دهەر وارەکیدا گۆتنەک، وەشانخانا سپیرێز، دهوک.

٣٢. مینورسکی، ڤ، ٢٠٢١، چەند لێکولینەوەیەک لە مێژووی کوردەکانی قەوقاز، وەرگێڕانی: عەلی نادر، دەزگای رۆشەنبیری جەمال عیرفان، سلێمانی.

د. ژێدەرێن ئەوروپی:

33. Album, Stephen, 2011, Cheklist of Islamic Coins, Publshed by: Stephen Album

Rare Coins, Santa Rosa, California.

34. Bosworth, Clifford E., 1980, The Islamic Dynasties, Edinburgh University Press,

Edinburgh.

35. Madelung, Wilferd, 1975, The Minor Dynasties of Northern Iran, The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, London, Vol. 4.
36. Oskarmann, Gottlieb B., Hadank, Karl, 1932, Mundarten der Zaza, Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Berlin.
37. Redhouse, James W., 1890, A Turkish and English Lexicon, Printed for American Mission, Constantinople.
38. Caucasus Map, Without date!, Gizi Map Company, Map Design and Publishing, Budapest, Hungary.
39. Caucasus Map, 2007, Verlag Bilefeld, Germany, 2. Auflage.