تهحسین ئیبراهیم دۆسكى
گهڕۆكێ تورك ئهولیا چهلهپى دهمێ سهرهدانا دهڤهرا بههدینان كرى ل ساڵا (1066 مش/1656 ز.) ئاخفتنهكا غهریب د دهر حهقا خهلكێ بههدینان دا گۆتییه، ئهو ژى ئهڤهیه ئهو دبێژت: ل ڤێ دهڤهرێ پێنجى هزار زانا ههنه!(1) ئهگهر ئهم ڤێ گۆتنێ وهك موبالهغهیهكا زێده بهژمێرین، یان بێژین: بهلكى ئهو خهلهت هاتبته نڤیسین و پێنج ببته پێنجى.. دیسا ئهڤ گۆتنه دێ یا غهریب بت، كو ل وى دهمى پێنج هزار زانا یێن خودان (تهئلیف و مهدرهسه و شاگرده) ل دهڤهرا بههدینان ههبن، بهلێ ههر چاوا بت مهعنایهكا ڤهشارتى دێ ل پشت ڤێ گۆتنێ ههبت، ئهو ژى ئهڤهیه ل وان سهدساڵان و ل ژێر سیبهرا میرێن ئامێدییێ، زانین ل دهڤهرێ یا پێشكهفتى بوو، هژمارا زانایان زێده یا مهزن بوو حهتا بگههته وێ دهرهجێ؛ ئێكێ وهكى ئهولیا چهلهپى تهخمینا رهقهمهكێ هنده بكهت.
دیتن و پهیدابوونا دهستنڤیس و بهڵگهیێن جودا جودا ڕۆژ بۆ ڕۆژێ، دهركهفتنا وان ژ بن تۆزا ساڵێن درێژ و گران، هندێ بۆ مه بنهجهـ دكهت، كو بهلێ دهمهك ب سهر دهڤهرا مــه دا هــاتـبــوو ئــهو یـا تژیبوو ژ وان زانایان یێن بهرههمهكێ علمى و ئهدهبى یێ باش ل دویڤ خۆ هێلاى، ههر چهنده -ب مخابنى ڤه دێ بێژین- گهلهك ژ وى بهرههمى نوكه نهگههشتییه مه، بهلكى ژ بهر خهمسارییا مه د دهر حهقا گهڕیانا ل بهرههم و پاشمایێ وان زانایان حهتا ناڤ و دهنگێ گهلهك ژ وان ب خۆ ژى نهگههشتییه مه.
مهلا عهبدللاهێ كوڕێ مهلا عیمادهددینێ بێدوهى یێ مایى، ئێك ژ وان ڕهنگه زانـایـانـه یـێـن حـهقـێ خــۆ ژ دویـچـوون و ڤهكۆلینان وهرنهگرتى؛ ژ بهر كو بهرههمێ وى ب ڕهنگهكێ ههژى نهگههشتییه مه و زێده بهحسێ وى د ژێدهران دا نههاتییهكرن، هندهك گۆتنێن كێم نهبن ل ڤێرێ و وێرا هه.
د ڤێ نڤیسینا خۆ دا ههر بۆ بیرئینان مه دڤێت چهندهكێ ل دۆر ڤى زانایى و بهرههمێ وى یێ علمى و ئهدهبى باخڤین، پشتى مه پاڵدایه سهر (مهجمووعهیا وى یا دهستنڤیس) یا كو ساڵ دهرباسكرین و ب سلامهتى گههشتییه مه.
مالباتا مهلا عهبدللاهێ بێدوهى:
مهلا عهبدللاهێ بێدوهى وهكى ژ شهجهرهیا مالباتێ دئێته زانین، كوڕێ مهلا عیمادهددینى بوو، مهلا عیمادهددین كوڕێ حهسهنێ كوڕێ ڕهشێ كوڕێ محهمهدێ كوڕێ دهلــێ كــوڕێ مـیــر حـهسهنى بوو. ئهڤ میر حهسهنه خهلكێ گوندێ (ئهلكێ) بوو(2)، ژ ناسناڤێ وى (میر) دئێته زانین، كو دبت ئهو ژ مالباتهكا ماقویل و خانهدان بت، لهو پشتى هنگى ژى دگۆته مالباتا وى: (مالباتا میرهبهگى)، پشتى میر حهسهنى ب سێ چار بابهكان مالباتا وى ژ ئهگهرا گرفتارییهكا جڤاكى ژ دهڤهرا ئهلكێ ل ههكارێ مشهختبوون و بهر ب دهڤهرا عهشیرهتا بهروارییان ڤه ل بههدینان هاتن و ل گوندێ (بێدوهێ) خۆجهبوون، ب دروستى نههاتییه زانین كانێ ئهڤ ڕویدانه ل سهر دهمێ مهلا عیمادهددینى یان بهرى وى چێبووبوو.
ژ شهجهرا مالباتێ دئێته زانین، كو مهلا عیمادهددین ئێكهمین كهسه ژ ڤێ مالباتێ بهر ب علمى شهرعى و مهلاتییێ ڤه چووى، زانینێن بهرفرههـ ل دۆر ژین و سهرهاتییا وى ب فرههى د دهست مه دا نینن، بهلێ تشتێ هاتییه زانین ئهوه دهمێ مهلا عیمادهددین هێشتا یێ گهنج زانایهكێ مهزن ل دهڤهرا بهروارییان ههبوو دگۆتنێ: مهلا عــومــهرێ كــوڕێ مــهلا ئـهحمهدێ كوڕێ مهلا محهمهدێ مائى، ئهڤ مهلا عومهره ئێك ژ زانا و ئهدیبێن كورد یێن مهزن بوو، ناڤ و دهنگێن وى ل گهلهك جهێن كوردستانێ بهلاڤبووبوون، كۆمهكا بهرههمێ علمى و ئهدهبى یێ وى ب عهرهبى و فارسى و كوردى ژى ههبوو، ژ بهر كو مهلا عومهر و بابێ وى مهلا ئهحمهد ژى بۆ دهمهكى ل چهلێ مابوون، ل مهدرهسهیا وێ بووبوونه سهیدا، ئهو ب ناسناڤێ (چهلى) دهاتنه نیاسین، مهلا عومهرى هندهك جاران حاشیهیێن خۆ ب چهلییێ كوڕێ چهلى (الچلي بن الچلي) ئیمزا دكرن.
مهلا عومهر ل نیڤا دویێ ژ سهدساڵا دههێ و نیڤا ئێكێ ژ سهدساڵا یازدێ مشهختى (شازده و ههڤده زایینى) ژیابوو، دئێته گۆتن كو دهمێ مهلا عیمادهددینى ڤیاى قهستا مهدرهسهیێن دینى و مهلاتییێ بكهت، مهلا عومهرى گۆتێ: زهحمهتێ بۆ خۆ چێ نهكهنه، گاریته ژ كفران ڕانابن!(3) بهلێ مهلا عیمادهددینى ب گۆتنا وى نهكر، زێده خۆ وهستاند، قهستا دهڤهرا سۆران كر و ل گوندێ (ماوهران) ل نك مالباتا حهیدهرییان علم وهرگرت، ههر وهسا وى قهستا شامێ و ئیرانێ ژى كر حهتا بوویه مهلایهكێ دوازده علم.. ئهڤه هندێ دگههینت، كو بهرى وى چو مهلا و زانا د ناڤ مالباتا وى دا نهبوون، ئهو ئێكهمین كهسه بهر ب مهیدانا علمى ڤه چووى.
پشتى مهلا عیمادهددینى فهقیاتییا خۆ ب دووماهى ئیناى و بوویه مهلا و خودان ئیجازه، ئهو زڤڕى گوندێ خۆ (بێدوهێ) و حهتا مرنا خۆ وى ل مهدرهسهیا بێدوهێ وى دهرس ددانه فهقییان و ب كارێ مهلاتییێ ڕادبوو. ئهم نزانین كانێ دیرۆكا مرنا وى ب دروستى ل ساڵا چهندێ بوو، ههر چهنده هزر بۆ هندێ دچت، كو ئهو بهرى ساڵا (1100 مشهختى) بت، ژ شــهجـهرا مالباتا وى دهێته زانین، كو وى سێ كوڕ ل پاش خۆ هێلابوون: مهلا ئیبراهیم، و مهلا عهبدللاهـ، و مهلا مصطهفا.. وهكى ئاشكهرا؛ ئهو ههر سێ مهلا بوون.
ل سهر دهمێ مهلا عیمادهددینى مهدرهسهیهكا دینى ل گوندێ بێدوهێ ههبوو، ههر وهسا مهدرهسهیهك ل گوندێ مایێ ژى ههبوو، مهدرهسهیا مایێ دهاته ب ڕێڤهبرن ژ لایێ مالباتا مهلا عومهرى ڤه ئهوێ بهرى نوكه بهحس ژێ هاتییهكرن، دبێژن: مهلا عومهر دووماهییا عهمرێ خۆ ژ چهلى زڤڕیبوو مایێ و بـووبـوو مهلایێ مهدرهسهیا وێ، حهتا وێ ساڵا ئهو ب ئێشا طاعوونێ مرى، دهێته تهخمینكرن، كو ئهو ساڵا 1066 مشهختى (1655 ز) بت، یان پشتى هنگى ب دهمهكێ كێم(4).
مهدرهسهیا مایێ هاتبوو ئاڤاكرن ژ لایێ میرێ ئامێدییێ قوباد بهگێ ڤه، كوڕێ سولطان حوسێنێ وهلى، ئهوێ ژ ساڵا (981-991 مش/ 1573-1583 ز.) حوكم كرى، دیاره پشتى مرنا مهلا عومهرى؛ چرایێ علم و تهدریسێ ل ڤێ مهدرهسهیێ هێدى هێدى كزبووبوو، حهتا دهمێ زوبهیر پاشایێ میرێ ئامێدییێ، ئهوێ ل ساڵێن (1113-1126 مش/ 1701-1714 ز.) حوكم كرى، بڕیار داى ڤێ مهدرهسهیێ دوباره نوى بكهتهڤه و ژیانهكا دى بدهتێ(5). ل وى دهمى مهلا عیمادهددین و ههر سێ كوڕێن وى یێن مهلا ل بێدوهێ بوون، دویر نینه داخواز ژ وان هاتبتهكرن، كو ئهو (یان ژى هندهك ژ وان) بچنه گوندێ مایێ دا چاڤدێرییێ ل مهدرهسهیا وێ بكهن و دهرسان بدهنه فهقییان.
دهێته ڤهگێڕان، كو پشتى نویژەنكرنا مهدرهسهیا مایێ ژ لایێ میرێ ئامێدییێ زوبهیر پاشایى ڤه، داخواز ژ مهلا عیمادهددینى هاتهكرن، كو ئهو سهخبێرییێ ل ڤێ مهدرهسهیێ بكهت، ئینا وى داخواز ژ كوڕێ خۆ مهلا عهبدللاهى و ژ نهڤییێ خۆ مهلا عومهرێ كوڕێ مه ئیبراهیمى كر، كو ئهو بچنه گوندێ مایێ دا مهلاتى و دهرسدارییا مهدرهسهیا وێ بكهن.. ب ڤێ چهندێ مالبات بوو دو پشك: پشكهك ما ل بێدوهێ، كو مهزنێ وان مهلا عیمادهددین ب خۆ بوو، ئو پشكهك چوو مایێ كو مهزنێ وان مهلا عهبدوللاهـ بوو(6).
ژین و سهرهاتییا مهلا عهبدللاهێ بێدوهى:
مه گۆت: مهلا عهبدللاهـ كوڕێ مهلا عیمادهددینێ بێدوهییه، وى دو برایێن دى ژى یێن مهلا ههبوون: مهلا ئیبراهیم و مهلا مصطهفا، بهرى مهلا عهبدللاهـ بێته سهر دنیایێ، ل سهر زهمانێ بابێ وى مهلا عیمادهددینى، یان باپیرێ وى حهسهنى، مالباتا وان ژ ئهلكێ هاتبوونه ناڤ بهروارییان و ل گوندێ بێدوهێ خۆجهـ بووبوون، وهسا دیاره، كو مهلا عهبدللاهـ ل بێدوهێ هاتبوو سهر دنیایێ، ل وێرێ وى پترییا ژیانا خۆ دهرباس كربوو، بــهرى ئــهو بـێـتـه سهر دنیایێ، بابێ وى ڕێكا مهلاتییێ بۆ وى خۆشكربوو، دهمێ ل گهلهك وهڵاتان گهڕیاى ل كوردستان و عیراق و ئیران و شامێ، ژ بۆ وهرگرتنا علمى، حهتا بوویه مهلایهكێ دوازده علم.
ساڵا بوونا مهلا عهبدللاهى ب دروستى مه نهزانییه، بهلێ گومان تێدا نینه، كو ئهو دكهفته نیڤا دویێ ژ سهدساڵا یازدێ مشهختى (سهدساڵا ههڤدێ زایینى)؛ ژ بهر كو ئهو ل ساڵا (1135 مش/ 1722 ز.) زانایهكێ تمام و خودان فهقى و بهرههم بوو، وهكى ژ دهستنڤیسا وى دهێته زانین، ههر چو نهبت دڤێت هنگى ئهو ژ چل ساڵییێ بۆرى بت.
دهمێ فهقیاتییا خۆ وى چاوا بۆراندییه؟ ل كیڤه و ل نك كێ وى خواندییه؟ و ئیجازهیا خۆ یا مهلاتییێ ژ كێ ستاندییه؟ بهرسڤا ڤان پرسیاران ههمییان نوكه د دهست مه دا نینه، بهلێ تشتێ ئهم دزانین ئهوه بابێ وى مهلا عیمادهددین مهلایهكێ موجاز بوو، ل مهدهرسهیا گوندێ بێدوهێ سهیدا بوو، تشتهكێ زێده بهرعهقله كو وى ل نك بابێ خۆ فهقیاتییا خۆ (ههر چو نهبت دهمهكى) بۆراند بت، بهلكى پشتى ئهو فاما بووى، وى – ل دویڤ دهست و دارێ فهقیاتییێ- قهستا هندهك دهڤهرێن دى ژى كربت و ل نك هندهك سهیدایێن دى ژى خواند بت.. ب ڕێكا دهڤى دهێته گۆتن، كو وى ههیامهكێ ل مهدرهسهیا گوندێ كێسته فهقیاتى كربوو، هــهر وهسا وى ل مهدرهسهیا قوبا ل ئامێدییێ ژى خواندبوو، دویر نینه هندهك فهقیاتییا خۆ ل باژێڕێ مویسلێ ژى كربت.
ژ دهستنڤیسا وى یا نوكه د دهست مه دا ههى دهێته وهرگرتن، كو ئهو د زمانێ عهرهبى و فارسى ژى دا مرۆڤهكێ شارهزا بوو، ل ساڵا 1135ێ مشهحتى ئهو مهلایهكێ خودان فهقى بوو، ئهو هنگى ل باژێڕێ مویسلێ یێ ئاكنجیبوو. پشتى مهدرهسهیا مایێ دوباره هاتییه نویژهنكرن ل دۆرێن ساڵا 1126ێ مشهحتى بابێ وى – وهكى بهرى نوكه مه گۆتى- داخواز ژ وى و برایێ وى مهلا ئیبراهیمى كر، كو ئهو بچنه گوندێ مایێ و سهرهدهرییا مهدرهسهیا وێ بكهن، دیاره ژ هنگى پێدا مهلا عهبدللاهـ یێ بوویه مایى، بهلێ ل گهل هندێ ژى گرێدانا وى ب گوندێ بێدوهێ ڤه مابوو موكۆم، لهو وى د نڤیسینێن خۆ دا ناسناڤێ (بێدوهى) وهكى (تهخهللوص) بۆ خۆ ددانا، دبێژن: بهرى ئهو بمرت، مرنا وى ل گوندێ مایێ بوو. وى شیرهت كربوو، كو گاڤا ئهو مر؛ وى بـبـهن ل گوندێ بێدوهێ (ل نك بابێ وى) ڤهشێرن. وى سێ كوڕ ل پاش خۆ هێلابوون ههر سێ مهلا بوون، ئهو ژى ئهڤهنه: مهلا عهبدسسهلام، مهلا محیهددین، مهلا عهبدلعهزیز. برایێ وى مهلا ئیبراهیمى ژى، ئهوێ د گهل وى هاتییه گوندێ مایێ كوڕهك ب ناڤێ مهلا عومهر ههبوو، ژ دووندهها ڤان ههردو برایان مالباتا (دهلێ) ل گوندێ مایێ زێدهبووینه، ئهو مالباتا دهێته هژمارتن ئێك ژ ناڤدارترین مالباتێن علمى و ڕهوشهنبیرى ل دهڤهرا بههدینان د ڤان سێسهد ساڵێن بۆرین دا(7).
هێژایى گۆتنێیه، كو نهڤییهكێ مهلا عهبدللاهى ژ كوڕێ وى مهلا محیهددینى ههبوو دگۆتنێ: شێخ خالدێ مایى، هـنـدهك جــاران ئهو – وهكى باپیرێ خۆ مهلا عهبدللاهى- د نـاڤ عــهرهبــان دا ب نـاسـنـاڤێ (الكردي) ژى دهاته نیاسین، ئهڤ شێخ خالده دهێته هـژمـارتـن ئـێـك ژ شێخ و زانایێن ڤێ مالباتێ یێن ل سهدساڵا نۆزدێ زایینى ژیاین، ل دویڤ گۆتنا مهلا ئهنوهرێ مایى ئهو د طهریقهتا نهقشبهندى دا ئێك ژ خهلیفهیێن شێخ خالدێ شارهزوورى بوو (ئهوێ ل ساڵا 1827ز. مرى)(8)، د ناڤ (مهكتووباتێن مهولانا خالدى) دا مهكتووبهك ههیه وى بۆ كهسهكێ ب ناڤێ (مهلا خالد) هنارتییه، بهلێ ئهم ب دورستى نزانین كانێ ئهو ئهڤ خالدهیه یان نه؟(9) یا مهعلووم ئهوه شێخ خالدێ شارهزوورى خهلیفهیهك ب ناڤێ شێخ خالدێ كوردى ههبوو، دهمهكى وى ئهو هنارتبوو وهڵاتێ حیجازێ. نوكه د ناڤ مالباتا شێخ خالدێ مایى دا یا بهلاڤه كو وى پترییا ژییێ خۆ ژ دهرڤهیى مایێ بۆراندییه، گهلهك جاران وى سهفهرا بهغدایی دكر، بهلكى ئهڤه ل وى دهمى بت یێ شێخێ وى یێ شارهزوورى ل بهغدا ژیاى، دبێژن: جارهكێ دهمێ شێخێ مایى قهستا بهغدا دكر یان ژ بهغدا دزڤڕى ئهو ل دهڤهرا دۆسكییان ل گوندێ بێسفكێ نهخۆش كهفت و ما ل نك هندهك نیاسێن خۆ، ههر ل وێرێ وهغهرا دووماهییێ ژى كر(10).
بهرههمێ وى:
مهلا عهبدللاهـ ئێك ژ زانا و ئهدیبێن بهرچاڤێن دهڤهرا بههدینان یێن خودان بهرههم بوو ل سهر دهمێ خۆ، ژییێ خۆ ههمى وى د خزمهتا زانینێ دا بربوو سهرى، ههر چهنده بهرههمێ وى ههمى ب دهست مه نهكهفتییه، حهتا نوكه ب تنێ دهستخهتهكا وى گههشتییه مه، بهلێ ژ ڤێ دهستخهتێ بۆ مه ئاشكهرا دبت، كو ئهو زانایهكێ هزر فرههـ بوو، خهباتا وى د پتر ژ علمهكى دا و ب پتر ژ زمانهكى ههبوو، ژ بلى كوردییێ وى دهستهكێ درێژ د علمێ عهرهبییێ ژى دا ههبوو، ئـهو د زمانێ فارسى دا یێ شارهزا بوو، ئهز دویر نابینم، كو وى توركییا ئۆسمانى ژى باش زانى بت؛ ژ بهر كو گهلهك زانایان وى دهمى ئۆسمانى دزانى.
ل مهدرهسهیا گوندێ بێدوهێ و گوندێ مایێ و باژێڕێ مویسلێ ژى وى دهرس یێن داینه فهقییان، هژمارهكا شاگرده و فهقییان ل سهر دهستێ وى گههشتبوون، (عززهددین) ناڤێ ئێك ژ فهقییێن وى یێن زانابوو، ل ساڵا 1135ێ ل باژێڕێ مویسلێ كتێبا (خلاصة الحساب والهندسة) یا بههائهددینێ عاملى د علمێ بیركارى و ئهندازیارییێ دا وى بۆ سهیدایێ خۆ نڤیسیبوو.
زانینێن مــه ل دۆر بهرههمێ مهلا عهبدللاهى یێ علمى گهلهك دكێمن، بهلێ ژ وێ دهستنڤیسا وى یا نوكه دێ بهحس ژێ كهین، كو پێنج بهرههمێن وى تێدا ههنه، دهێته وهرگرتن كو ئهو ئهدیب و شاعر ژى بوویه، بهرههمهكێ وى یێ شعرى ب زمانێ فارسى ههیه، ئهز دویر نابینم كو وى شعر ب زمانێ كوردى ژى ههبن؛ ژ بــهر كــو ل ســهر دهمـێ وى سهرهلدانهكا ڕهوشهنبیرى و شعرى ب زمانێ كوردى ل دهڤهرا بههدینان ههبوو، بهلێ مخابن گهلهك بهرههمێ ڤى زانایى و زانایێن دى یێن مالباتا وى ل ساڵا 1924ێ ب دهستێن ئنگلیزى و پشتهڤانێن وان ژ فهلهیێن تیارییان ل مهدرهسهیا مایێ هاته سۆتن.
دهستنڤیسا مهلا عهبدللاهى:
ژ شوینوارێ مهلا عهبدللاهى یێ حهتا ئهڤرۆ پاراستى ماى و ب سلامهتى گههشتییه مه، ب تنێ (مهجمووعهیهكا دهستنڤیسه)، كو ژ (338) بهرپهڕان پێك دئێت، ئهصلێ وێ یێ پاراستییه د كتێبخانهیا مالباتا (موفتى) دا ل ئاكرێ، كو ئێك ژ مالباتێن علمى یێن ناڤداره ل دهڤهرا بههدینان(11).
د ڤێ دهستخهتێ دا ئهوا د ناڤبهرا ساڵێن (1135-1138مش/ 1722-1725 ز.) دا هاتییه نڤیسین، شهش بهرههم ب عهرهبى و فارسى ههنه، پترییا وان ب خهتێ مهلا عهبدللاهى ب خۆنه، ههر وهسا هندهك ئاگههدارییێن گرنگ ل دۆر دهمێ و جهێ وى ژى ههنه.. پێنج ژ ڤان بهرههمان یێن مهلا عـهبــدلــلاهــى ب خــۆنــه، ژ وان پێنجان چـار حاشیهنه، ئێك ڤــههــاندنه، دو ب عهرهبینه و سێ ب فارسینه، ل ڤــێـــرێ بـــۆ پــتــر مـفـا؛ ئهم دێ وان بهرههمان ب كورتى بهرچاڤ كهین، ب كورتى دهینه نیاسین.
بهرههمێ ئێكێ: كتێبا (الرسالة الچغمینیة في علم الهیئة):
(الرسالة الچغمینیة في عـلـم الهیئة) یـان ژى (چـهغمینى) وهكى ب كورتى ژ لایێ مهلایێن مه ڤه دهاته نیاسین، ئهو ئێك ژ كتێبێن ناڤدارێن علمێ ههیئهتێیه، كو علمێ فهلهكێیه. ناڤێ وێ یێ دورست ئهڤهیه: (الملخص في علم الهیئة)، ئهو ژ دانانا شـهرهفهددین مهحموود كوڕێ محهمهدێ چهغمینى یێ خوارزمییه ئهوێ ل ساڵا 618ێ مشهختى (1221 ز.) مرى. ژ بهر كو علمێ ههیئهتێ ئێك ژ وان علمان بوو یێن مهلایێن مه ب دهرسینى ل مهدرهسهیێن كوردستانێ دخواند، د كهڤن دا زانایێن مه گرنگییهكا بهرچاڤ ددا كتێبێن ڤى علمى و ب تایبهتى كتێبا (چهغمینییێ) شهرحێن وێ.
ل سهر ڤى بناخهیى زانایێن مه یێن وى سهردهمى پویتهیهكێ مهزن ددا نڤیسینا (حاشیه و هامشان) ل سهر ڤێ كتێبێ؛ دا تێگههشتنا وێ بۆ فهقى و خواندهڤان ب ساناهى بكهڤت، ئێك ژ وان زانایان مهلا عهبدللاهێ بێدوهى بوو، ئــهوێ دانــهیــهك ژ ڤــێ كـتـێـبـێ ل ساڵا (1135مش)ێ بـۆ خۆ نڤیسى، وهكى ل دووماهییێ هاتى: ((تمت النسخة الشریفة المباركة المسماة بالچغمینیة في علم الهیئة على ید تراب أقدام الفقهاء وغبار مجالس الأزكیاء، عبد الله بن عماد الدین غفر الله لهما ولوالدیهما ولوالد والدیهما.. وقد مضى من الهجرة النبویة المصطفویة علیه من الصلاة أزكاها ومن التحیات أعلاها وأولاها سنة 1135)).
ژ بلى مهتنێ كتێبێ ناسخى گهلهك حاشیه و هامش ژى ل دهور و بهرێن مهتنى داناینه، و پترییا وان حاشیهیان یێن زانایهكێ ب ناڤێ (فهصیحوددین)ینه، بهلێ تشتێ گرنگ د ناڤ ڤان حاشیه و هامشان دا، ئهوه هژمارهكا نه یا كێم ژ وان یێن ناسخى (مهلا عهبدللاهى) ب خۆنه، دهمێ ئهو حاشیهیێن خۆ ل دۆرا كتێبێ ددانت، ئهو وان ب ناسناڤێ (بێدوهى) ددانت، ژ ڤان حاشیهیێن وى دهێته زانین، كو وى دهستهكێ درێژ د علمێ فهلهك و ههیئهتێ دا ههبوو، ژ لایهكێ دى ڤه؛ ئهو هندێ دگههینت، كو مهلا عهبدوللاهـ ل ساڵا 1135ێ مهلایهكێ تمام بوو.
ژ بلى ڤان حاشیهیێن ژێگۆتى مهلا عهبدللاهى حاشهییێن دو زانایێن دى یێن كورد ژى د ڤى بهرههمى دا قهیدكرینه، ئهو ژى مهلا عومهرێ مائى یێ چهلییه و بهۆسى، ئاشكهرایه كو (بهۆس) ئێك ژ گوندێن دهڤهرا مزویرى ژۆرییانه، بهلێ ناڤێ ڤى زانایى یێ دورست مه نهزانییه.
ئهڤ نوسخهیا مهلا عهبدللاهى ژ (180) بهرپهڕان پێك دئێت، بهلێ مخابن (56) بهرپهڕ ژ دهستپێكا دهستنڤیسێ كهفتینه و نهماینه.
بهرههمێ دویێ: كتێبا (خلاصة الحساب والهندسة):
ئهڤ كتێبه د زانستێ بیركارى و ئهندازیارییێ دایه، ئهو ژ نڤیسینا موحهممهد بههائهددینێ كوڕێ حوسهینێ عاملییه (ئهوێ ل ساڵا 1031 مشهختى مرى)، مهتنێ كتێبێ ژ لایێ ئێك ژ شاگردهیێن مهلا عهبدللاهى ڤه یێ هاتییه نڤیسین ل ساڵا 1135 مشهختى ل باژێڕێ مویـسلێ ناڤێ وى (عززهددینه) وهكى ل دووماهییێ هاتى: ((تمت الرسالة الحسابیة المسماة ببهاء الدین بقوة رب العالمین، نمقه عز الدین لأجل أستاذي ملا عبدالله بیدهي فی سنة 1135)).
ل دهور و بهرێن مهتنى هژمارهكا حاشیه و هامشان ل سهر كتێبێ ههنه، ئهو ب خهتێ مهلا عهبدللاهى ب خۆنه، وهكى ژ پتر ژ جههكى دئێته وهرگرتن، پترییا ڤان هامشان یێـن زانایێ ناڤدار مهلا عومهرێ چهلینه.
مهلا عهبدللاهێ بێدوهى حاشیهیا مهلا عومهرى ههمى ل دۆر مهتنێ ڤێ كـتـێـبـێ قــهیـدكرییه، ل بن ناڤێ: (چهلى) یان (چهلى مائى) یان (ئبن چهلى)، ژ بلى ڤێ حاشییێ وى هــژمــارهكــا حاشیه و (تهعلیقێن) دى ژى نڤیسینه هندهك ژ وان یێن وى ب خۆنه، ههر وهسا هندهك یێن مهلا محهمهدێ ئهرڤاسینه.
حاشیه وهكى مه گۆتى ب دهستێ مهلا عهبدللاهى یێن هاتینه نڤیسین، وهكى ئهو ب خۆ ل جههكى دبێژت: (حرره عبد الله فی الموصل) و ل جههكێ دى دبێژت: (حرره الغریق فی بیداء الفراق سنة 1135) ههر وهسا دبێژت: (حرره لیلة الجمعة في بلدة الموصل)، ژ ڤان گۆتنا دهێته زانین، كو مهلا عهبدللاهـ ل ساڵا 1135ێ مشهختى (1722 ز.)ێ ل باژێڕێ مویسلێ یێ ئاكنجیبوو، ئهو هنگى سهیدا بوو و فهقییێن وى ژى ههبوون.
بهرههمێ سێیێ: كتێبا (بیست باب في معرفة اسطرلاب):
ئهڤ كتێبه ژ دانانا نهصیرهددینێ طووسییه ئهوێ ل ساڵا 672 مشهختى مرى، وهكى ژ ناڤى ئاشكهرا، كتێب ل دۆر بهحسێ وێ زانینا گرێدایه ب چێكرنا (ئسطرلابێ) ڤه، ئسطرلاب وهكى مهلا عهبدللاهى د حاشیهكێ دا؛ نڤیسى پهیڤهكا یۆنانییه ژ دو پارچهیان پێك دئێت: (ئسطر) یهعنى: تهرازى، و (لاب) یهعنى: ڕۆژ، مهعنا: تهرازییا ڕۆژێ. ئهو ب خۆ ئامیرهتهكێ فهلهكى یێ كهڤنه، سهروبهرێ فهلهكا عهسمانى و جهێن ستێران پێ دهاته زانین، ئارمانجا زانایێن موسلمانان پێ ئهو بوو سهمتا قیبلێ و دهمێن نڤێژان بزانن.
ئهڤ كتێبه ژ بیست ناڤبڕان (فهصلان) پێك دئێت، ئهو ب زمانێ فارسییه، ژ بلى مهتنێ كتێبێ، كو ژ بهرپهڕێ (229) حهتا (281) ڤهدگرت، مهلا عهبدللاهى گهلهك (تهعلیق و حاشیه)یێن خۆ ژى ههر ب زمانێ فارسى و ل بن ناڤێ (بیدوهى) ل دههمهنا كتێبێ داناینه، ئهڤه هندێ دگههینت، كو مهلا عهبدللاهـ كهسهكێ شارهزابوو د زمانێ فارسى و زانستێ ئسطرلابێ ژى دا.
بهرههمێ چارێ: ڤههینۆكهكا فارسى ل دۆر ههیئهتا فهلهكێ:
بهلكى ئهڤه گرنگترین بهرههم بت د ناڤ ڤێ مهجمووعهیێ دا؛ ژ بهر كو ئهو بهرههمهكێ شعرییه و ژ دانانا مهلا عهبدللاهى ب خۆیه.
ل دهسپێكا ڤى بهرههمى مهلا عهبدللاهـ ب شێوهیێ پهخشانێ دبێژت: (پس از حمد و سپاس بی قياس، بر حكيمى را كه استعداد عقول ملكى و استعداد نفوس فلكى از قدرت اوست، و درود معبود بر كلامدان طلعت حضرت مصطفى و آل اصحابش كه نتيجهء ايجاد عالم از رتبت اوست. چنين كو راجى راه صواب خاك پاى اولى الالباب، غبار درگاه قبول امیدوار شفاعت رسول مقتداى كلام مبين، عبدالله ابن عماد الدين كه معروض راى زرين ارباب اليقين ميگردد، آنكه اقرب انواع حيوان باعث المزاج حقيقى انسانست، و كمال انسان بفضيلت نطق و ادراكست، و ارتسام صور اشيا از واجب و ممكن و اعراض و جواهر در آيينه نفس و هر كه در اين ارتسام اتم و اكمل است مرتبهء او در انسانيت اشرفى افضلست، بنابرين خامه اسرار نما انموذجى از گفتار متأخرين حكما بزبان فارسى كه شيرينترين زبانهاست بصورت نظم انگاشته، و ما يقول آنست كه اين بضاعت مزجات ملتفت خادمان آستان ذي شأن، عاليحضرت سامى رتبت، معالى صفات مناقب آيات، داور عدالت پناه مرآت، صور الطاف آلهء مركز دائرهء ايالت، محور.. افلاك و عناصر علاوهء اعراض و جواهر، جامع .. هدايت، قامع اسباب غوايت ملاذ علماء امصار و معاذ فضلاء اعصار.
(شعر)
اختر برج سعادت گوهر درج صفا
آفتاب اوج عزت ماهتاب اصطفى
بر تهى دستى خود شد ابر نيسان معترف
دست جودش چون فشاند گوهر از بحر سخا
سايهء بال هما دارد بسر آن بندهء
سوى او بازى گشايد گوشهء چشم وفا
نور الله مهجته بانحاء المعارف، وافاض على نفسه القدسية آثار العوارف، ميگردد و بمثابهء (وجدوا بضاعتهم ردت اليهم) نرسد. وبالله التوفيق وعليه التكلان)(12).
ژ ڤــێ پـێـشـگـۆتـنـێ دئـێـتـه زانین كو ئهڤ بهرههمه ژ دانانا مهلا عهبدللاهى ب خۆیه، بۆ كهسهكێ مهرتهبه بلند و خودان قهدر و قیمهت، بهلێ مخابن ئهو ناڤێ وى یـێ دورســت ئـاشـكــهرا نــاكــهت، بــۆ ڤـى مرۆڤێ (عالیحهضرهت) ئهڤ كتێبه د قالبێ شعرێ دا نڤیسییه، و وى ئهو ژ گۆتنێن زانا و حهكیمێن بهرێ و ب زمانێ فــارسـى یێ شرین وهرگرتییه.. پاشى ئهو دهست ب ڤههینۆكا خۆ دكهت، و ل سهرێ مهبحهثا ئێكێ (در بیان أقسام جسم و عدد أفلاك) دبێژت:
جسم چون دو قسمست اندر نظر
بسيط اســـت اول مركــــب دگــر
بسائط تو افـــلاك و انجـم بدان
عــــناصر چهارند گويـــم عيـــان
كه آبست و خاكست و آتش و هوا
هم اينهـا بســـيطند اى مجتبـــا
یهعنى: وهكى كو بهرچاڤ دئێته دیتن لەش ژ دو پشكان پێك دئێت، یا ئێكێ پشكا سادەيه (بهسیطه) و یا دى یا لێكدایه (مورهكهب). تو بزانه كو پشكا ساده ژ لهشان فهلهك و ستێرن، ئهز دێ بۆ ته ئاشكهرا بێژم، كو عونصر چارن، ئهو ژى ئهڤهنه: ئاڤ، ئاخ، ئاگر و با، ئهى كهسێ هلبژارتى ئهڤه ژى ژ پشكا سادهنه (یا بهسیط).
ئهڤه بهرههمه ل سهر وهزنا بهحرا (موتهقاربا مهقصوور) یا هاتییه ڤههاندن، قالبێ وێ ب ڤى ڕهنگییه: (فعولن فعولن فعولن فعو)، ئهو ل سهر چارده مهبحهثان یێ لێكڤهكرییه، ژ (112) بهیتان پێك دئێت.
ژ ڤى بهرههمى بۆ مه دیار دبت، كو مهلا عهبدللاهى دهستهكێ باش د ڤههاندنا شعرێ ژى دا ههبوو، ئهو د زمانێ فارسى دا ئهدیبهكێ مهلهڤان بوو.
بهرههمێ پێنجێ: كتێبا (جام گیتى نما):
ئهڤ بهرههمه ژى ب زمانێ فارسییه و ئهو ژ نڤیسینا قازى كهمالهددین حهسهنێ كوڕێ موعینهددینێ یهزدى یێ میبهدییه (ئهوێ ل ساڵا 911 مشهختى مرى)، ئهو ل دۆر علمێ حیكمهتێیه، ل دووماهییا دهستنڤیسێ هاتییه: (تمام شد كتاب جام گیتى نما بر دست بندهء خاك پاى أولى الألباب، و راجى راه صواب، غبار درگاه قبوول، و أمیدوار شفاعت رسول، غریق بحر عصیان، ووثیق ستر غفران، مقتدى كلام مبین، عبد الله بن عماد الدین، اغفر لهما یا مجیب السائلین، بحرمة سید المرسلین، آمین یا رب العالمین، فی سنة 1138).
ژ بلى مهتنێ كتێبێ ناسخى گهلهك حاشیه و تهعلیقاتێن خۆ ژى ب زمانێ فارسى ل سهر كتێبێ نڤیسینه.
ژێدهر و پهڕاوێز:
- د. نزار ئهیووب گولى: ئهولیا چهلهبى ل بههدینان، ئینسكلۆپیدیا پارێزگهها دهۆكێ، 2/443.
- ئهلكێ ئهوا ل وى دهمى سهر ب ویلایهتا ههكارى ڤه، نوكه سهنتهرێ قهزایهكا شهرنهخێیه دبێژنێ: بێشهباب.
- إسماعیل بادى: مهدرهسهیا مایێ دیرۆك و ناڤدارترین زانا و هۆزانڤانێت وێ، دهۆك، 2021، بپ 58-59.
- بهلكى د گۆتارهكا دى دا ئهم بهرفرههـ ل دۆر ڤى زانایێ مهزن باخڤین ئهگهر خودێ حهز بكهت، و مهلا ئهنوهرێ مائى د دهر حهقا مهلا عومهرى دا دبێژت: شعرهكا وى یا كوردى گههشتبوو من و من دیت ئهو شعرهكا جوان و نازكه.. بهرێ خۆ بده: (الأكراد فی بهدینان)، الطبعة الثالثة، دهوك 2011، ص 252.
- د. عماد عبد السلام رؤوف: المعجم التاریخی لإمارة بهدینان، أربیل 2011، ص 326.
- بهرێ خۆ بده: گوندێ مایێ ژ لایێ دیرۆكى و جڤاكى و ڕهوشهنبیرى ڤه، إسماعیل عبد الله حسین مایى، دهۆك 2021، بپ 38-39.
- إسماعیل عبد الله مایى: ژێدهرێ بۆرى، بپ 39.
- الأكراد في بهدینان، ص 139.
- محمد علی القرداغی: مكتوبات مولانا خالد النقشبندی، السلیمانیة 2016، ص 478.
- هێژا إسماعیل عبد الله مایى نامیلكهك د دهر حهقا وى دا نڤیسییه، ل بن ناڤێ (ڤهكۆلینهك ل سهر ژیانا شێخ خالد مهلا محیهددین مه عهبدللاهـ مایى) ل سـالا 2022 ل دهۆكێ چاپبوویه.
- وێنهیێ ڤێ دهستنڤیسێ ب ڕێكا هێژا حهسهن مایى گههشتییه مه، كو ئێك ژ كهسێن بهرچاڤێن مالباتا مهلا عهبدللاهێ بێدوهییه، وى ئهو ژ سهیدایێ ئهندازیار بلند محهمهد شوكرى وهرگرتییه.
- ئهڤ پێشگۆتنه ب هاریكارییا ههڤالێ خۆ مهسعوود گولى مه ژ دهستنڤیسێ ڕاكرییه، لهو سوپاسییا وى دكهین.
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین