گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
شێرزاد نایف
گرنگییا هەبوونا تایبەتمەندیێن پارتیزانی نەخاسمە ل دەڤەرێن چییایی ژ چڕترین جۆرێن تایبەتمەندییانە، كو ئەم وەكو هێزێن پێشمەرگەی ژی دچینە د وێ خانەیێ دا، ناهێتە ههڤبهركرن ل گەل چ جۆرێن دی یێن تایبەتمەندیان، چونكو زانستەكە نەیێ رێكخستی یە و هەر یێ د بەردەوامبوونێ دا، لەوڕا د ڤێ ڤەكۆلینێ دا ناخوازم بەهرا پتر ب شێوەیهكێ گەلەك ل سەر راوەستم و بچم باس ل وان تشتان بكەم؛ یێن كو ل بەردەست هەیین بۆ خواندەڤانان وەكو یێن (سەن تسۆ، كلاوس فیستس، كوینتس فابیۆس، ماكسیمۆس فیرۆكوسوس و.. هتد)، كو هندەك بنەما بۆ داناین؛ چونكو حەتا سوبەهی ژی رەنگە ب داوی نەهێن.
ل ژێر رۆناهییا وان بنەمایان، دێ تشتەكێ هەڤچەرخ باس لێ كەین و ئەم نەشێین بێی وان و ئەو تاكتیكێن وان بۆ مە دانایین ل سەر ڤی جۆرێ زانستی رابوەستین، بۆ نموونە پەرتووكا (هونەرێ شەڕی) پەرتووكەكە بەری سەدەهان سالان هاتییە نڤیسین، لێ هەكە تو ئەڤرۆ بخوینی دێ بینی تشتەكێ گونجایى یە، چونكو تو یێ سەردەرییێ ل گەل تشتەكێ سروشتی دكەی.
پیشهییا قادێ:
ئەڤ جۆرە شەڕە د گرێدایی ژینگەها مەنە تایبەت ل ڤێ دەڤەرا مە و ئێك ژ ئەو وان وانەیێن بۆ مە ژێ دەردكەڤن، دكارین ب ڤی رەنگی خۆیا بكەین، كو: د وانەیا (پیشهییا قادێ/ مهنة المیدان) دا شەڕێ پارتیزانی و شەڕێن چیایی هەڤپشك دبن ل گەل زانستێ لەشكری یێ گشتی. ژ بەر كو ئەڤ جۆرێ بابەتان بۆ دەست نادەت ب شێوەیهكێ ئاشكرا د ناڤ كۆڤارەكا (مەدەنی) دا مینا ئەڤێ كۆڤارا (مەتین) بهێتە وەشاندن، لێ حەتا رادەیێ بستەهییا مژارێ دێ ل سەر پەیڤین، نەمازە ئەڤ پلافۆرمە ژ ناڤ جەرگێ پارتیزانییێ و پێشمەرگاتییێ دا ژ دایك بوویە.
دەربارەی (پیشەییا قادێ) راستە ل ناڤ خواندنگەهێن سەربازی دا دهێتە خواندن و زانستهكێ لەشكری گەهشتییە ئێك ئەنجام بۆ بنبڕكرنا گرۆپێن ڤێ شەڕی دكەن، ئەو ژی تنێ دو شێوازن:ـ
ئێك: ئەو شێواز یێ قەدەغەكرییە ب رەنگەكێ نێڤدەولی، كو پشتی شەڕێ جیهانی یێ دویێ (باندۆرا ل سەر شەڕێ جیهانی یێ دویێ ل پرۆتوكۆلا جنێڤ دەربارەی بكارئینانا غازێن ژەهراوی ل شەڕان، ل گۆنگرەیێ جنێڤ یێ سێیێ، سالا 1925ێ دەولەتان رێككەفتن ل سەر قەدەغەكرنا غازێن ژەهراوی ل ناڤا شەڕان دا كرینە)، لێ سەرەرای ڤێ ئێكێ لەشكرێ عیراقێ هەر ل دژی پێشمەرگەی بكار دئینا، د ئەنجام ژی دا هەر نەشییان بنبڕ بكەن.
دو: دانوستاندن و شێوازێن ئاشتییێ ل گەل گرۆپێن پارتیزانییێ. ئەو ژی سیاسەتا عیراقێ بكار ئینابوو، لێ خیانەت د وێ ژی داكربوو، گرۆڤە ژی رێككەفتنامەیا خیانەتكارانە یا جەزائیرێ یە یان هەولا پیلانگێرییا پەقاندنا مەلایێن ئایینی ل بارەگایێ نەمر (مستەفا بارزانی) – خودێ لێ خۆش بیت- و گەلەك بوویەرێن دیتر ناهێنە هەژمارتن.
دەربارەی بابەتێ (پیشەیا قادا شەڕی) كا چاوا سەربازێن نیزامی خواندییە و مەشق و ڕاهێنان ل سەر كرینە، لێ هەر نەشێن سەركەفتنێ ب دەستڤە بینن؟!. ل ههڤبەر ژی پارتیزانی و گرۆپێن خوە بارا پتر نەخواندینە، لێ ل سەر دزالن؟ تایبەت ل دەڤەرا چیایی..!! چونكو هەمی فاكتەرێن بابەتییانە د بەرژەوەندییا وان دا نە، مینا فاكتەرێ دەستكەفتێ هەستا نەتەوەیی و نیشتمانی و ژێبوونێ و وورەیێن كو جەماوەرەك ل پشتە، ئەڤە ژی ئیرادەیەكا ب هێزە و سەرێ ژۆری یە، نەمازە سەركردەیێن ڤان گرۆپان ل داوییێ دبنە سومبۆل و گەلەك جاران گەهشتینە لۆتكەیا حوكمڕانییێ مینا چی گیڤارا، مەهاتما غاندی، نیلسۆن ماندێلا، جۆرج واشنتون، ونستون چهرچل، ئەبراهام لینكۆلن، مارتن لۆتەر، فیدل كاسترۆ، عومەر مختارێ لیبیا و مەلا مستەفا بارزانی … هتد.
فاكتەرێ جوگرافی:
ژ لایهكێ دی ڤە ژی، فاكتەرێ جوگرافی یە، تایبەت ل دەڤەرێن چیایی. ئەڤ فاكتەری ژ گرنگترین فاكتەرانە، یێن كو پشتا پێشمەرگەی گرتین، كو هەتا ئەڤرۆ ئەڤ پەیڤینە بووینە پەنجەمۆرا هەمی گۆتنێن مە د ناڤ مەحافلێن نێڤدەولی دا، (مە چو هەڤال نینین ژ بلی چیا) یان مینا دبێژین (پشتا مە یا ل كەڤری).. پیشەیا قادێ ب شێوەیێ خوە یێ زانستی دیار دكەت، كو مرۆڤێ جەنگاوەر دڤێت خوە ژ (ئاگرێ دوژمنی و چاڤێ دوژمنی) ب پارێزیت، دربێ خوە دانیت بێی هندێ؛ كو بهێلیت دژمن وی ببینیت، هەلبەت دژمنێ مە ژی بەردەوام چاڤێن وی د ئاسۆیینە ژێهەل دچیت و ئاگرێ خۆ ژێهەل دهاڤێتە بەرەیەكی هەمی سەنگەرێن سروشتینە.. نە دبینیت و نە جۆرەها ئاگرێن وی؛ كارتێكرنێ ل جەنگاوەرێن مە دكەت. ئەڤە ژی زێدەباری هەبوونا قارەمانییەكا هەردەم و هەبوونا لیاقەتەكا باش، چونكو هەردەم مرۆڤێ كورد د وەرزشێ دا بوویە ژ بەر سەركەفتنا چیایان یا بوویە میراتەك و تەڤلی كرۆمۆسۆمێن خوینێ بووینە.
چهلهنگى:
هەكە بهرپهڕێن دیرۆكا بزاڤا رزگاریخوازا كوردی ڤەدەین و سەحكەینێ، كو پێشمەرگە چەند چهلهنگى (عەمەلیات) ئەنجامداینە و پرانییا وان ژی سەركەفتن بدەستڤە ئیناینە؛ ناهێنە هژمارتن و ڤاڤارتن.. میناكێن وێ دزۆرن، ئەزێ پشتراستم، كو خواندەڤانێ ڤێ گۆتارێ ب خۆ گەلەك ژ وان ب خۆ قارەمانێن وان چهلهنگییان بووینە و هەتا ئەڤرۆ دساخن و دبیت وان ژی پەنجەمۆرا خۆ تێدا هەبیت و زێدەكرنا ئەزموونا خۆ هەبیت. هەكە بیرا خۆ ل گەلەك بوویەران بینین، دێ ئاماژە ب وێ دەربازبوونا جەنەرالێ كورد مستەفا بارزانی و هەڤالێن وی ژ رۆبارێ ئاراس دەین، كو ل ناڤا چەندین دەولەتان ڕا شییایین ب شێوازێن پارتیزانی خۆ ژ دەستێن دەولەتێن زلهێز ژ چەكێ دژمنی و فرۆكەیێن وی، خوە ژێ قورتال كرین، ئەو شێوازێ (كر وفر) بوویە د بابەتێن (تەعبیا لەشكری) دا. یانژی ئەو داستانا مەزنا گەلییێ لۆمانا یا شۆڕەشا ئەیلۆلێ هاتییە تۆماركرن، یێ گوهلێبیت، دێ هزر كەت ئەڤە فلمەكێ هۆلیۆدە ژ بەر وێ سەركەفتنا بێ وێنە یا باب و باپیرێن مە باس لێ دكەن، كو ئەڤ جۆرە جەنگەنە؛ هەژییە بێژنێ (ماکا شەڕان) نەكو یێن مینا (أم المعارك) یا كو رژێما عیراقێ تێدا شكەستن بدەستڤەئینایی!!
هەر دیسا ئەڤ چهلهنگییێن دیتر ژی، یێن كو سالەها سالان پێشمەرگەی؛ رژێم و دەستهەلات پێڤە مەندەهۆش كرین و ل دویڤ دا ژی شۆڕەشا گۆلانێ هاتی و بەردەوامی دایە وێ پەیاما سەربازی یا شەڕێن پارتیزانییێ و پاشی ژی سەرهلدان هاتی و هەتا ئەڤرۆ ژی هەمان سەركەفتن ژ بابێن خۆ و بابێن وان ژ باپیرێن وان وەرگرتین.. هەمی ڕامانێن غیرەتێ و خۆراگریێ نیشا جیهانێ داینە.
لەشكرێ نیزامی و لەشكرەكێ مللی:
هەتا ڤێرێ پاشەرۆژا ڤی جۆرە شەڕی یا گەشە، لێ ئەڤرۆ ئەم ب خۆ لەشكرین و ل بەرامبەری مە دژمن یێن دبنە پارتیزان، چونكو ئەڤە ئەو بوو یا چوویی و سەردەمێ وێ نها چوو و ئەم جارێ بۆ ڤی سەردەمێ نهۆ پێدڤی نابینێ، چونكو ئەم دەربازی قووناغا پشتی چییایان بووین و ئێدی بووینە جەنگاوەرێن دەشتێ. پشتی بوویەرا شەڕێ دژی رێكخراوا (داعش) ئەم كەفتینە د هەلوەستەكی دا یێ دویرە ژ ئەڤا مە ل سەری گۆتی. تازە ئەم ب خوە ببینە هێزا نیزامی ل دژی پارتیزانان، هەر چەندە ئەم باش ل سەر سەردەریكرنا پارتیزانان هەل بووینە، لێ ئەڤ پارتیزانە نە ئەون یێن ب دروستی مە كرین و فێر بووینێ، ئەڤ دەڤەرە ژی نە دەڤەرا چییایی یە، دڤێت ئەم ژی (پیشەیا مەیدانێ) ب وی شێوەیێ سەردەم و ئەكادیمیك بخوینین.. ئێدی دڤێت ئەردێ جادەیان و ئاڤاهییان بزانین.. دڤێت ئێدی ئەم وەكو لەشكرێ دەولەتێ سەرەدەریكرنێ بكەین.
هەروەسا ئەو هەستا نەتەوەیی یا مە هەیی و ئیرادە و پێگیرییێ، مە د ناڤ دژمنێ خوە (داعش) دا دیت. ژبلی هندێ، كو پیلانێن سیاسی ل پشت هەبوون، لێ جەنگاوەرێ تیرۆرست باوەری ب تشتەكی هەبوو، كو خوە پێشكێش بكەت وەكو (ئنتیحاری)، سەرباری هندێ؛ كو ئەوان شكەستن ئینا (راستۆ درستۆ.. خوارۆ شكەستۆ).. لێ بۆ كێمكرنا زیانێن گیانی و ماددی و زەمەنی، دڤێت پتر بچینە د ناڤ پێشڤەچوونا لەشكری دا. دو تشتان ژێك جودا بكەین، ئهو ژى: لەشكرێ نیزامی و لەشكرەكێ مللی، نابیت هەردویان تەڤلی هەڤ بكەین، ههكه دێ ئاریشەیێن مەزن بۆ مە پەیدا بن، مینا رەنگڤەدانێن دژی هەڤ، كو ل دوایێ ژەنگ سازییا لەشكری بگریت، هەكە گرت ژی دێ رێكخستن یا سەخت بیت.. ئەڤجا یا كو دبیتە جهێ ل سەر راوەستانێ، ئەو نفشێ رێكخراوا تیرۆرستی یێ داعش پەیدا كری، ئەو زارۆكێن مەشق و ڕاهێنان پێ كرین، كو گەلەك ژ وان نها د بەرزەنە و هندەك ژی د ناڤ كەمپ و زیندانان ڤەنە. دبنە مەترسی ل سەر دەڤەرێ و دڤێت ئەو هزرا د سەرێ وان دا چاندی بهێتە بنبڕكرن، داكو چو شەڕێن دیتر یێن پارتیزانیێ روی نەدەن، لهوڕا فهره بهێنە كۆنترۆلكرن.
شەڕێ پارتیزانیێ ل سەر دەمێ درۆنان:
پێشڤەچوونا بیاڤێ تەكنۆلۆژی، كارتێكرنەكا راستەوخۆ ل هەمی بیاڤان كرییە، بۆ بیاڤێن شەڕان ژی و تایبەت شەڕێ پارتیزانی ژی درۆنان رۆلەكێ سەرەكی هەیە، هەر چەندە فرۆكەیێن بێ فرۆكەڤان ژ مێژە كەفتینە د خزمەتا لەشكری دا، كو دیرۆكا وان دزڤریتە ڤە بۆ سالا 1849ێ ل دویڤ دەقەكێ ل (BBC) هاتییە وەشاندن. تشتەكێ سەیرە مرۆڤ ڤێ مێژوویێ ببنیت و باوەركەت وی دەمی فرۆكەیێن بێ فرۆكەڤان هەبوون!. دەمێ هەردو برایان (مونتگۆلفیێ) كۆمەكا تەرش و كەوالی د بالۆنا (منطاد) دا بلندكرین، و مینتاد وەكو چەك ل سەرێ وێ سالا دیاركری بكارئینایین وەختێ لەشكرێ نەمساوی پاپۆرەكا ڤان مینتادان و چەك و تەقەمهنی راكرین ل هنداڤی باژارێ ڤینیسیا بۆ سەركۆتكرنا گەلێ خۆ ب خۆ ژبەر یاخیبوونا وان. دیسا بەحسەكێ خۆش دهێتە كرن؛ كو ل سالا 1917ێ دەمێ ئنگلتەرا فرۆكەكا باشتر بەرهەم ئیناین و ل سالا 1924ێ هاتینە تاقیكرن و بكارئیناین بۆ ئارمانجێن لڤۆك یێن تۆپخانەیان، بۆ جارا ئێكێ ژ فرۆكەیا سیخۆ یا ئەمریكی 1960ێ ل هنداڤی رۆسیا هاتییە ئێخستن، پاشی بۆ جارا ئێكێ ل شەڕێ ڤێتنامێ هاتبوونە بكارئینان. دیسا ئەڤ جۆرە فرۆكە ل شەڕێ ئوكتۆبەرا 1973ێ ژی هاتبوو بكارئینان.
ڤێجا مە نەڤێت بچینە د ناڤ مژارەكا گەلەكا دیرۆكی دا، لێ ئەم یێن دبینین، كو چارەنڤیسەكێ نەدیار ژ بەر پێشڤەچوونا ڤان درۆنان، ب راستی دبیتە جهێ مەترسییێ ژ لایێ هەر مرۆڤەكی ڤە. چونكو دبیت پاشەرۆژا ڤان فرۆكەیان گەلەك پێشڤەبچیت، كو ئەقلێ دەستكرد مایێ خۆ تێبكەت و ئەوان ئەركان بجهبینیت، یێن كو كەس هزر لێ نەكەت.. نەمازە ل دەڤەرێن چیایی و بۆ شەڕێن پارتیزانی. نەدویرە رێرەوا رێڤەبرنا ڤی شەڕی و هەمی شەڕێن دیتر، گەلەك بگوهۆڕیت، كا تو چ هزر تێدا بكەی، وەسا بیت و هەتا وی رادەی، كو هزر ژی لێ نەكەی، بۆ نموونە ئەز دبێژم فرۆكەیێن بچویك ب تیشكێ؛ شەڕی بكەن و ئەركێن مەزن بكەن. دیسا دبێژن ب هێزا رۆژێ دێ فڕن و بەردەوام میننە ل بەر ئەسمانی، هەكە وەلێ هات و مەترسی هندە مەزن بوو، هینگی مرۆڤایەتی چ بكەت؟ دڤێت فاكتەرێ ئەخلاقی رۆلێ خۆ ببینیت، بەلێ ئەڤ فاكتەرە چەند یێ كەهی یە ل ناڤ مرۆڤایهتییێ دا، نەمازە ل رۆژهەلاتا ناڤین؟! پێدڤى ب گۆتارەكا دیتره ل سەر چاككرنا فاكتەرێ ئەخلاقی.. بەس تێدا دێ پارتیزان ب سەركەڤن، چونكو بۆ ئارمانجەكا ئەخلاقی دكەن، هەلبەت نە هەمی بەلێ گەلەك ژ وان، دڤێت كەسایهتییێن بووینە سومبۆل ئەو ڤان فرۆكەیان برێڤە ببەن، چونكو ئاشتیخوازانە و پرەنسیپێ لەشكری دبێژیت: یێ ئاشتییێ بخوازیت.. دڤێت خۆ بۆ شەڕی بەرهەڤ بكەت!.
ژێدەر:
ـ صن تسو (فن الحرب).
ـ پەرتووكا حرب العصابات و كیفیة مكافحتها.
ـ مهنة المیدان، ؟.
ـ BBC. news یونیۆ 2024، وهلید بەدران، ل7.
