گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ڕزگار جەباری
خەڵکی کورد لەمێژە لە هەرێمی فارسدا هەبوونە و ژیاون. تەنانەت دەگەڕێتەوە بۆ پێش وڵاتگیریی عەرەب و پێش زایینیش. گەڕاڵە عەرەبەکان بە فراوانی باسیان لە هۆز و ڕەمەکانی کورد لە هەرێمی فارسدا کردووە. کە بەناوبانگترینیان ڕەمەکانی گیلویە، لوالجان، دیوان، شەهریار و کاریان بوونە. تەنانەت هۆزی شوانکارە کە هۆزێکی بەهێزی کورد بوونە، لە ماوەی (1056 – 1355ز) لە بەشێکی گەورەی هەرێمی فارس فەرمانڕەواییان کردووە، کە ئەم شوێنانەی گرتووەتەوە: شیراز، کازرون، فەیروزئاباد، نەیریز، ئستبەهان، فەسا، داراب، بەشێکی خۆراوای کرمان و خوارووی ئیسفەهان(١).
زمان و زاری خەڵکی شارەدێی سیدان و دەڤەری سیوەندی و شاری نەیریز و شارۆچکەی خواربۆگەز لە ئیسفەهاندا پێوەندی و نزیکایەتیان لەگەڵ زمانی کوردی زارەکانی گۆران، لوڕی و لەکی هەیە و لە ڕووانگەی زمانناسییەوە بە پاشماوە زار و بنزارە دێڕینەکانی زمانی مادی دادەنرێن، کە دایکی زمانی کوردی بووە. ئەمە جگە لە بوونی کوردانی لوڕ و لەک بە تایبەتی هۆزی زەند کە شیراز دەکەن بە پایتەختی فەرمانڕانی خۆیان. بەهۆی بوونی ئەم ژمارە زۆرەی کورد لە مێژووی ئەو هەرێمەدا، بۆیە ئاسایی و لۆژیکییە بەشدارییان لە بواری ئەدەب بەتایبەتی شیعر کردبێت و شیعریان بەو زار و بنزارە تایبەتیانەی خۆیان نووسیبێت. هەر لەو سۆنگەوە لە مێژووی ئەدەبیاتی دەڤەرەکە بەر هەندێک دەق دەکەوین کە لە ڕووی زمانەوە پێوەندیی بە زمانی کوردیی گۆران، لوڕی و لەکییەوە هەیە. پێدەچێت حاجی قادری کۆیی (سەدەی ١٩ز) ئاگاداری ئەم جۆرە دەقە شیعرییانە بووبێت و بەرلە هەموومان ئەوەی زانیوە کە ئەمانە کوردن و بۆیە بەشێک لە شیعری کوردیی گۆرانی هەژمار کردووە. لەوبارەوە دەڵێت:
هەر لە شیرازەوە هەتا بابان
پاکی یەک نەزمە پێی دەڵێن گۆران(٢)
بەدرێژایی ئەو مێژووە شاعیرانێک هەبوونە کە بەو زارە تایبەتەی کوردی شیعریان نووسیوە و لێرە بەپێی ریزبەندی مێژووی سەردەمی ژیانیان دەیانخەینە ڕوو. ئەو خاڵە گرینگەی پێویستە لەبەرچاو بگرین، ئەوەیە کە بوونی کورد لەو هەرێمە دوورە و بۆ ماوەی سەدان چاخ و لە ناو سەدان هۆزی غەیرە کورد، نابێت چاوەڕێی ئەوە بکرێت کە وەکوو زمانی ئەم کوردانە هاوشێوەی کوردانی ناو چوارچێوەی خودی نیشتمانی کورد بدوێن. بێگومان بەهۆی سەدان ساڵ دابڕان و تێکەڵبوون بە نەتەوەی فارس و هەژموونی زۆرینەوە گۆڕانی بەسەردا هاتووە، کە ئەمڕۆ مەخابن جگە لە چەند دەڤەرێکی بچووک، ئەم زارە کوردییانە لە دەڤەری فارس نەماون.
-1 شێخ ئەبووئیسحاقی کازروونی
(963 – 1023ز):
لە کتێبی (فردوس المرشدیة فی اسرار الصمدیة) لە نووسینی (مەحموود کوڕی عوسمان) (١٣٢٧ز)، فەهلەوییەک بە ناوی شێخ ئەبووئیسحاق ئیبراهیم کوڕی شەهریار کوڕی زادان فەڕڕوخ کوڕی خورشید) هاتووە:
من دۆست گوڵ نەبوم کە هەر سەل ماهی
من دۆست مۆرد بوم کە سال سالی
من دۆست مۆرد بوم خوسرەوانی
کە هەمە درەختی بەشەوتم تو بمانی(٣)
-2 شێخ روزبەهانی بەقەلی (1128 – 1209ز):
روزبەهان کوڕی ئەبوونەسر فەسەوی شیرازی کازروونی، سەدرەدین ئەبووموحەممەدی بەقەلی، لە شارۆچکەی فەسای نزیک شیراز لەدایک بووە. بەقەلی یەکێک بووە لە عاریفە بەناوبانگەکان. خۆی دەڵێت: یەکەم پیر و مورشیدی من (شێخ جاگیری کوردی) بووە. هەروەها دیداری لەگەڵ (شێخ ئەبولحەسەنی کوردویە)دا هەبووە، کە شێخێکی ناوداری کوردیی شیراز بووە. بەقەلی سێ پارچە شیعری فەهلەویاتی هەیە:
شەش تێس هەن کە ڕووح ببدەزونت
هەمچو قەلعی کە ئوبدەزند ڤە ئاتەش
گەر و دونبەل و نەفسێ مەرغێ بەخیل
ئینتزار و زەنێ پیر و کەوشێ نەخوەش(٤)
3 – سەعدی شیرازی (1210 – 1292ز):
(ئەبووموحەممەد موشەڕەفەدین موسڵیح کوڕی عەبدوڵڵای کوڕی موشەرەف) باسی کوردبوون و لوڕبوونی لەمێژە لەئارادایە، تەنانەت لە سەردەمی خوێندنی فەقێیانی حوجرەوە دەستی پێ کردووە. ئەمەش بە هۆی ئەوەی دێڕە شیعرێکی فارسی هەیە و شاعیر باس لەوە دەکات کە تاسەی گەڕانەوەی بۆ کوردستان هەیە. گوایە ئەم شیعرە هی سەعدییەوە وەکوو بەڵگە دەخرایە ڕوو. بەڵام درەنگانێ دەرکەوت کە هی ئەو نییە. بەڵام باسی کوردبوونی هەر بەردەام بووە. د. محەمەد ئەمین هەورامانی لە نووسینەکانی خۆیدا دێڕێکی خستووەتە ڕوو کە گوایە هی سەعدییە:
گەب تازی آستینی بر من زند گوید تعال
گەب کوردی گویدم «بوری نشینە و نان وەرە»(٥)
ئەم دێڕە تاکو ئێستا ساغ نەبووەتەوە کە هی سەعدی بێت یان نا.
سەعدی لەمەڕ شیعر بە زمانی دیکە، زیاتر شیعرێکی بەناوبانگە کە بە (مثلث سعدی) ناوزەد کراوە. شیعرەکە (٥٤) دێڕە و بە سە سێ زمانی عەرەبی و فارسی و شیرازی کۆن (یان وەکو هەندێ نووسەری کورد بانگەشەی بۆ دەکەن بە زمانی کوردیی کۆنی هەرێمی فارس و بە کۆنترین شیعری کوردیی سەردەمی پاش هاتنی ئایینی ئیسلام دادەنرێت).
ئەمەش یەک دێڕ لە شیعرەکە:
عەزیزی کت هەن ئوش هەردەم مەدۆ پێش
که سوحبەت زەز مەلال ئارەت بیش ئەز بێش(٦)
4 – قوتبەدین شیرازی (؟ – 1310ز)
قوتبەددین شیرازی ناسراو بە (مولی الاعظم)، لە غەزەلێکی هەیە بەو زارە تایبەتە کە تێهەڵکێشە لەگەڵ زمانی عەرەبیدا. ئەدیب تووسی پێیوایە بنزاری نەیریزییە:
فؤادي وا فؤادي وا فؤادي
خودا را یارێ مەهرووتان مەبادی
موش ئەز غەم می تزوم هەر ڕوو وە سەد بار
فلا یخشی من الیوم التنادي
نە شەو ئارام و نەز رووزم قەرارەن
ئەز ئنکم دەر غەمێ هیجران بلادی
قەدش سەروەن جە جێ سەروێ رەوان هەن
لەوش قەندەن جە جێ قەندێ قەنادی
بحق الحب انظر في حبیـب
بزعم الحب في رغم الاعـادي
غەرەت جەنگەن بروم سولحی وە ڤاکو
ئەغەر جە دوشمنان نشان ئی نەشادی
تو گوفتەی (قوتب)ێ مسکی وانەوازۆم
بەست گوفتست وای زەز هەم بوادی(٧)
5 – ناسرەدین خەتیب شەفەعەوی
(سەدەی 14ز)
ئەم شاعیرە خەڵکی شیراز بووە. لە بەیازێکدا کە ساڵی (١٣٨١ز) نووسراوەتەوە، شیعرێکی (ملمع) تێهەڵکێشی هەیە بە سێ زمانی عەرەبی، فارسی و هەمان ئەو زارە تایبەتە.
دێڕی یەکەم:
موسلمانان وە سەرێ جەهل هەن چەشێ شوخش
چونون ببورد دل ئەز ئەهلێ دل وە نائەهلی
دێڕی کۆتایی:
هەزار باب ئەنە دەفتەرت عومر با یا ڕەب
ئەزی رەسیلەی سالێ دراز چا[ر] فەسلی(٨)
6 – شەمس پوس ناسر (؟ – 1361ز):
یەکێکە لە شاعیرانی شیراز. ناوی شەمسەدین کوڕی ناسرەدین عومەری شیرازییە و ناسراو بووە بە (شەمس پوس ناسر). نوسخەیەکی دیوانەکەی لە ئەڵمانیا کە زیاتر لە (٨٠٠) دێڕ بووە، لە جەنگی دووەمی جیهانیدا لەناوچووە. نوسخەیەکی دیکەی لە مۆزەی ئاستانەی قودسی ڕەزەوی کە زیاتر لە (٢٠٠٠) دێڕ بووە، بەهۆی کەمتەرخەمییەوە فەوتاوە.
ئەم شاعیرە سەرسام بووە بە شیعرەکانی سەعدی شیرازی. کاریگەرییەکە تا ئاستێک بووە تەنانەت دێڕەشیعری سەعدیی وەکوو خۆی وەورگرتووە و وەریگێڕاوە بۆ ئەو زارە تایبەتەی زمانی کوردی.
سەعدی:
سفر دراز نباشد بە پای طالب دوست
کە خار دشت محبت گلست و ریحانست
شەمس:
سەفەر دراز نەبوتن وە پەی تەڵەبگەرێ دۆست
کە خارێ دەشتێ موحیبەت گوڵەن و ڕێحان هەن
نموونە شیعرییەکانی شەمس پوس ناسر:
-١-
ئیمروز چەن روزەن کە نەمان دی ڕوویێ تۆ دوست
ئەز هیز باذ ئەمەش نەڕەسیمان بووی تۆ دوست
وەم ئاوێ چەهـ مەگیر وەمیرێ ئاتەش بزۆهـ
چۆ خاک ئەغەر وە باذ بەشم ئەز کوویێ تۆ دۆست
-٢-
ئەفتاوەن ئەز پەسێ سۆبح ئەو ڕی وە ڕووی قەمەر هەن
یا گوڵ منێ سەمەن یا خوەری زرێ جە دەر هەن
جوشی وە موروەری هەن کش گەردێ ڕوو ئۆلمدەست
ئی سۆرخی شەفەق کش جوشێ سەتەرە وە سەر هەن
-٣-
ئیمرووم وە ڕەهـ سەرووێ نەزی دی کە ڕەوان بوو
یاقووت لەوی بوو کە لەوش قووتێ ڕەوان بوو
زەنجیل مویی ماهـ ڕوویی بروو هلالی
شوخی شریێ لەوشەکەری پستە دەهان بوو
-٤-
ئی بولبول موشکی نەفەس تا چەن دەری جیر ئەز قەفەس
ناگە وەجش هەم وابنی کۆشخ گوڵستان غەم مەخو
ئیرووز ئولات ئەز نەو رووزی ئەز دەر وزاتت نەورووزی
کەت هەن ئومیدێ نەورووز ئەز جور زمستان غەم مەخو(٩)
7 – حافیزی شیرازی (1315 – 1395ز):
حافیزی شیرازی شیعرێکی تێهەڵکێشی هەیە بە زمانی عەرەبی و فارسی و زاری لوڕی. هەندێک پێیانوایە بە لوڕی بنزاری تویسرکانییە. ڕەنگە ئەمە لەو دەنگۆیەوە هاتبێت کە (حاجی زین العابدین شیروان/ ١٧٧٩-١٨٣٧ز) نووسەری کتێبی (ریاض السیاحة) لە باسی تویسرکاندا، کە ئێستا شارۆچکەیەکە سەربە پارێزگای هەمەدان و خەڵکەکەی کوردی لوڕن دەیگیڕێتەوە و دەڵێت لەناو خەڵکی تویسرکان دەنگۆی ئەوە هەیە، کە حافیز خەڵکی ئێرەیە و دواتر چووەتە شاری شیراز(١٠).
ئەم شیعرە لە زۆربەی دەستنووسەکاندا نییە و لابراوە. لەوانەیش هەن زۆربەی جار شیعرە لوڕییەکان تەواو کراون بە فارسی، لە هەندێکیاندا لە واتاکەی تێنەگەیشتوون تەواو شێوێندراون. ڕەنگە ئەمەی خستوومەتە ڕوو تەواوترینیان بێت. مێژووی دەستنووسەکە ٥٠٠ ساڵە.
ئەمەش دەقی غەزەلەکە کە بەشە لوڕییەکە خراوەتە ناو کەوانەوە:
امن انکرتني عن عشق سلمی
تەز ئەووەڵ ئان روویێ نیهکو بوادی
که همچون موت بەبوتن دڵ ڤە ئی رەهـ
غریق العشق فی بحر الوداد
به پەی ماچان غەرامت بسپریمن
غەرەت یەک ویرەوشتی ئەز ئەما دی
کە غەمت دڵ بواتن خۆرد ڤە ناچار
ڤەغەر نەئەۆبنی ئانچت نەشادی(١١)
8 – بوسحاق ئەتعمە (؟ – 1436ز):
شێخ جەمال ئەبوئیسحاق ئەحمەدی کوڕی حەللاجی شیرازی ناسراو بە بوسحاق ئەتعمە،
شیعرەکانی لەبارەی خواردەنەوەیە. دیوانەکەی بۆ یەکەم جار ساڵی ١٩٢٤ز لە ئیستانبوڵ چاپ دەکرێت. بنەمای ئەم چاپە نوسخەیەکی دەستنووسی مۆزەی بەریتانیا بووە کە مێژووی (٩٧٠ک : ١٥٦٢ز)ی لە سەر نووسراوە. بوسحاق شیعرێکی هەیە کە لەم نوسخەیەدا ناونراوە (الکردیات و اللوریات)(١٢). ئەم ناونیشانە گرێکەرەوەی ناسنامەی زمانی هەموو ئەو شیعرانەیە کە لەم وتارە باسیان لێوە دەکەین. هەتا دەسەڵاتی فاشیستی پەهلەویی ئێران لە سەرەتای سەدەی بیست دەسەڵاتیان نەگرتبووە دەست، ئەم شیعرانە بە کوردی و لوڕی هەژمار کراون، لە دوای هاتنی دەسەڵاتی پەهلەوی و بەفارسکردنی هەموو شت تا ئێستا ئەم شیعرانە بە فارسیی شیرازی و فارسیی کۆن دەیانناسێنن. بەڵام ئەم دەستنووسە کۆنە ئەو ڕاستییە دەسەلمێنێت کە ئەم شیعرانە بە کوردی و لوڕی زانراون (ئەڵبەتە لوڕیش بەشێک بووە لە نەتەوەی کورد.) شیعرەکەی بوسحاق نزیک (٣٥) دێڕە. لێرەدا هەردوو دێڕی سەرەتا و کۆتایی دەخەینە ڕوو:
دێڕی یەکەم:
ئە ئی کەم ئارەزوویی تو هەن و قوتێ جان هەن
پوست کەندت بکەیم بوشتێ بەڕڕە بریان هەن
کۆتا دێڕ:
ئینە حەلوا پخە دەر (بوسحاق) و نە تەرتیبێ تەعام
ئەنوەری هەن وە قەسیدە وە غەزەل سەلمان هەن(١٣)
9 – قاری یەزدی (1462ز):
شیعری گاڵتەجاڕانەی نووسیوە، بە گشتی باسی هەموو جۆرە جلک و پارچە چنراوەکانی کۆنی کردووە، بۆیە دیوانەکەی بە (البسە: ئەلبسە) بەناوبانگە. سێ تاکدێڕی فەهلەویاتی هەیە ئەمەش دوو دانەیان:
-١-
پوستەک تاندەر نەدەت مەک بەر میخ لەبیس
شیعر ئەلبسە نەت قەیدس قیری وا هەن
-٢-
نەبوت ئەلبسە قەدرش ئەو وەکە ئەتعەمە من
کە دوستەر هەمشان خەڵق کشمش ئەز یەمدانەک(١٤)
10 – پوور فەرەیدوون:
مەزەندە وایە کە سەدەی ١٤ و ١٥ز ژیابێت. یەکەم سەرچاوە ئاماژەی پێ کردبێت، «فرهنگ جهانگیری»یە، لە نووسینی «جمال الدین حسین بن فخرالدین حسن اینجو» کە ساڵی ١٥٩٦ز تەواوی کردووە. لە دوای ئەو «نظم گزیدە» باسی دەکات کە لە نووسینی «محمد صادق ناظم تبریزی»یە و دەڵێت: پور فەرەیدوون لە کوردەکانی فارسە.
بەهۆی ئەوەی زمانی شیعرەکانی هەمان زمانی شیعری بابا تاهیرە، ژمارەیەک لە فەهلەوییەکانی کەوتووەتە ناو دیوانی باباوە و بەو هۆیەوە «پور فەرەیدوون»یان بە باوکی بابا دادەنا. بەڵام بە دەستکەوتنی کەشکۆڵ و تەزکەرە کۆنەکان دەرکەوت نزیک ٢٠ فەهلەویی پەرتەوازەی ماوەتەوە لەگەڵ تاکدێڕێک کە فەرهەنگی جیهانگیری خستوویەتی ڕوو:
موخلف خالدارێ مو لۆو شەکر وە کەفا خوشەن
حاجەتێ وەسفێ بەندە نیە هەرکە خوشەن مەجا خوشەن
ئەمەش فەهلەوییەکی پور فەرەیدون:
مو ئەژ «قالوا بلی» تەشویش دیرم
گونەهـ ئەژ بەرگ و باران بیش دیرم
چو فەردا نۆومەخوەنون نۆومە خوەنن
مو دەر کەفێ نۆومە پیش دیرم(١٥)
11 – شاهـ داعی (1407 – 1465ز):
سەید نیزامەددین مەحموود کوڕی حەسەن ئەلحەسەنی یەکێکە لە شاعیرانی شاری شیراز بۆیە بە (داعی شیرازی)ش بەناوبانگە. داعی دوو کتێبێکی شیعری بەم زارەی هەیە بە ناوەکانی (کان ملاحت) و (سە گفتار) کە زیاتر لە (٧١٩) دێڕەشیعرن. زمانی ئەم شاعیرە، زیاتر لە هەمووان کەوتووەتە ژێر کاریگەریی زمانی فارسییەوە. ئەمەش چەند دێڕەشیعرێک وەکوو نموونەی لە شیعرەکانی:
ئاوێ حەیات دەم وە دەم ئەخزەرێ سەوزە دەت
کەش قودرەتێ ئەورا هەم ئوە ئە بادێ نەوروزی
نەقشێ نەققاشێ چین خەجڵەن ئەز بەهار و گوڵ
سونعێ خوداش می بەرزەت عالەم ئەفروزی
وەش حەمد و شوکر جوملە مورغان نە غولغولەن
تەسبیح ئوی نە ئەز ڤنێ قومری و بولبولەن(١٦)
12 – ئەبولفتوحی تاوسی (1388 – 1466ز):
لە بەیازی ژمارە (٢٨٥٤) لە کتێبخانەی سولەیمانییە بەشی شەهید عەلی پاشا لە ئیستەنبوڵ لە نووسینی (عەلی ئەکبەر یەحیا کوڕی مەحموودی زەنگی عەجەم قەلەندەر) و ناسراو بە قوتبەدینی قەلەندەر، شیعرێکی سێینە (مثلث) هاوشێوەی شیعرەکەی سەعدی و خەتیب هاتووە کە بە زمانی عەرەبی و فارسی و کوردییە. (زمانی کوردیی هۆزە کوردەکانی شیراز کە پێشتر باسم کردووە). ئەم شیعرە هی ئەبولفتوحی تاوسیە کە ناسراو بووە بە (مولانا شیخ الاسلام سعید نور الملة و الدین). دێڕە کوردییەکان سێ دێڕن، ساغکەرەوەی شیعرەکە وەکوو فەهلەویی ناساندوونی کە بەمجۆرەن:
وە بانگێ بولبولێ موتریب وە ڕەخسێ ئولستا سەرو
چنار دەست زە ئش کرد دامەنێ جەمە چاک
کە گوڵ دەمی وە چەکاوک نەلی وە وەختێ سەحەر
غەر ئەز مو میشن ئوش هو تەران دوو کاسەیێ پاک
کە جامێ لالە نە باغ ئەر شەرابێ پاک پڕن
دە باک وا خوە سە جا کاسەکەت مباغم وە باک(١٧)
سەرچاوە:
١- کردان شبانکارە، د. جمشید صداقت کیشو 1390، ناشر: علمی کالج.
٢- دیوانی حاجی قادری کۆیی، لێکوڵینەوە و لێکدانەوەی: سەردار میران و کەریم شارەزا، انتشارات کردستان – سنە.
٣- دەستنووسی کتێبی (فردوس المرشدیة فی اسرار الصمدیة)، کتێبخانەی ئەیاسۆفیا، ژ: ٣٢٥٤.
٤- دەستنووسی کتێبی نسیم الربیع، کتێبخانەی مەجلیسی شورای میلی، ژ: ٨٧٣٧٩.
٥-گۆڤاری ئاوێنە، ژمارە ١٧ و ١٨، ساڵی ١٣٧٣.
٦-سەعدی شیرازی فارسێکی یان کوردێکی هەورامی، د. عمر عبدالعزیز، چ١، ناوەندی سارا ٢٠١٤.
٧-دەستنووسیی جنگ یتیمیە الدهر و کریمە الفقر، کتێبخانەی ملی ملک، ژ: ٥٨٧٤.
٨-دەستنووسی بەیازێک کە ساڵی ١٣٨١ز نووسراوەتەوە.
٩-ایران شناسی، دو غزل از شمس پس ناصر بە گویش قدیم شیراز، پژمان فیروزبخش.
١٠-ریاض السیاحە، حاجی زین العابدین ذیروانی، تصحیح و مقابلە و مقدمە: اصغر حامد (ربانی) ١٣٣٩.
١١-دەستنووسی دیوانی حافیزی شیرازی
١٢-کلیات دیوان اطعمە، مولانا بسحاق شیرازی، قسطنطنیە ١٣٠٣.
١٣-هەمان سەرچاوە.
١٤-کلیات دیوان البسە، مولانا نظام الدین محمود قاری یزدی، قسطنطنیە ١٣٠٣.
١٥-کردان پارس و کرمان، د. جمشید صداقت کیش، جلد ١ و ٢، ١٣٩٩.
١٦-کلیات شاه داعی شیرازی، (بخش اول)، بە کوشش: محمد دبیرسیاقی، ١٣٣٩ خورشیدی.
١٧-آینەء پژوهش، سرودەهای نویافتەء پارسی در بیاض قطب قلندر کرمانی، بهروز ایمانی. سال سی و دوم شمارەء چهارم، ١٤٠٠.
