تهحسین ئیبراهیم دۆسكى
پێشگۆتن:
د دیرۆكا ئهدهبییاتا كوردى دا هێشتا گهلهك ناڤ و بهرههم ماینه ئهم پێ ئاگههدار نهبووینه، ژ بهر كو ئهو د ناڤ بهرپهڕێن دهستنڤیسێن كهڤن دا ماینه ڤهشارتى، و هێشتا وان ڕۆناهى نهدیتییه، و د كتێبا خۆ دا یا ب ناڤێ (باغێ ئیرهم) هاتییه چاپكرن، مه بهحسێ كۆمهكا كلاسیكێن كرمانج كرییه، ژ وان یێن ل سهردهمێ ئۆسمانیان ژیاین و هندهك ژ بهرههمێ وان گههشتییه مه، و ئاشكهرایه كو ژ بلى وان كلاسیكێن مه ناڤێن وان د كتێبا خۆ یا ژێگۆتى دا ئیناین، گهلهك ئهدیب و شاعرێن دى ژى ههنه هێشتا ئهم ب ژین و بهرههمێ وان ئاگههدار نهبووینه، و ل ڤێرێ دوباره دێ بێژم: كارهكێ فهر و گرنگ ل سهر ڤهكۆلهرێن مه ئهڤرۆ ههیه ئهو ژى گهڕیانا ل دووڤ نڤشتۆك و دهستنڤیس و پهڕكێن كهڤنه یێن ل كتێبخانهیێن جودا جودا ههین، بۆ هندێ دا ئهو ب سهر وان دوڕ و مرارییان ههلببن یێن زانا و ئهدیبێن مه ل پاش خۆ هێلاین.. گومان تێدا نینه ئهڤى كارى وهستیان و زهحمهتهكا زێده پێ دڤێت؛ ژ بهر كو دهستنڤیس و بهرههمێ زانا و ئهدیبێن مه د كتێبخانهیێن گشتى و یێن تایبهت دا دبهلاڤن، و ههمى ل جههكى یان چهند جهان نههاتینه كۆمكرن.
د گۆتارا خۆ یا ڤێ جارێ دا ئهز دخوازم ناڤێ سێ كلاسیكێن دى یێن كرمانج ل سهر وێ لیستهیێ زێده بكهم یا كو مه د (باغێ ئیرهم) دا چێكرى، ئهڤ ههر سێ شاعره ژى (مهلا حهسهن و قاسم و مهلا شهمس) ل سهردهمێ ئۆسمانییان ژیابوون، و دیرۆكا وان ههر چو نهبت بۆ بهرى پتر ژ دوسهد ساڵان ڤهدگهڕیێت، و مخابن چو زانین د دهر حهقا وان دا د دهست مه دا نینن.
ژێدهرێ مه بۆ وهرگرتنا شعرا مهلا حهسهن و قاسم:
د سهرهدانا خۆ دا بۆ باژێڕێ سێرتێ ل مهها تهباخا ساڵا 2021 دهمێ ئهم بووینه مێڤان ل مالا ههڤالێ خۆ مامۆستا د. ماجد سهڤگیلى مه دهستنڤیسهكا هێژا د كتێبخانهیا وى دا دیت كو ژ پاشمایێن كتێبخانهیا باپیرێ مهزنێ مالباتا وان زانا و شاعرێ ناڤدار مهلا خهلیلێ سێرتى بوو. دیرۆكا نڤیسینا ڤێ دهستخهتێ چهند ساڵهكێن كێم ژ دیرۆكا بوونا مهلا خهلیل كهڤنتره؛ ژ بهر كو ئهو وهكى ژ چهند جههكان ئاشكهرا دبت د ناڤبهرا ساڵێن 1161 حهتا 1163 مشهختى (بهرانبهر 1748-1750 ز) هاتبوو نڤیسین، و ئاشكهرایه كو بوونا مهلا خهلیل ل ساڵا 1164 یان 1167 مشهختى بوو.
چار كتێب د ڤێ دهستخهتێ دا ههنه و ههر چار ب عهرهبینه، ئهو ژى ئهڤهنه:
1- شهرحا قهصیدهیا بوردهیێ یا ئیمامێ بوهیصیرى، ل دووماهییێ هاتییه نڤیسین كو ئهو ل ساڵا 1161 ب دهستێ یاسینێ كوڕێ محهمهدى هاتییه نڤیسین. و ل پهڕێ د دووڤ دا شعرهكا كرمانجى یا مهلا حهسهن د گهل هندهكێ ژ شعرا ئهحمهدێ خانى یا ب چار زمانان ههیه.
2- شهرحا قهصیدهیا ئهمالییێ یا خهلیلێ كوڕێ عهلائێ بوخارى، ل دووماهییێ هاتییه كو ئهو ل ساڵا 1163 ل مزگهفتا شێخان ل هیزانێ هاتییه نڤیسین. و ل پهڕێ پشتى وێ دو حاشیه ب خهتێ مهلا خهلیلێ سێرتى ههنه ل دووماهییا یا یهكێ هاتییه: خهلیلێ كوڕێ حوسهینى ئهو ل مكسێ نڤیسییه (ئاهـ ژ دهردێ مرنێ و حالهتێن وێ و ئاهـ ژ دهردێ عشقێ)، ل دووماهییا حاشیا دویێ هاتییه: خهلیلى ئهو ل وهسطانێ نڤیسییه.. و ژ ڤێ دئێته زانین كو مهلا خهلیل (بهلكى بۆ فهقیاتییێ) دهمهكى چووبوو مكسێ و دهمهكى چووبته وهسطانێ ژى.
3- كتێبا (ثمرة الفؤاد لما فيه من لذة قلوب العباد الرائقة عن الغل والعناد) و ئهو شهرحهكا عهرهبییه ل سهر هندهك گۆتنێن ئیمام عهلى -خودێ ژێ رازى بت- و ل دههمهنا بهرپهڕان گۆتنێن ئیمامى ب شعر و ب زمانێ فارسى یێن هاتینه وهرگێڕان. و ل دووماهییێ هاتییه نڤیسین: ئهڤ كتێبه ب دهستێ یاسینێ كوڕێ محهمهدى ل هیزانێ ل مهدرهسا داوودییێ هاتییه نڤیسین ل ساڵا 1163. و حاشیهك ل سهر ڤى پهڕى ههیه تێدا هاتییه: مهلا فهیضوللاهێ خۆشهبى بۆ مهولانا مهلا یاسینێ مكسى نڤیسییه. ژ ڤێ دئێته وهرگرتن كو نڤیسهرێ ڤێ دهسخهتێ مهلا یاسینێ مكسییه. و پشتى هنگى فهتوایهك ل دۆر كرنا نڤێژێ ل گۆڕستانێ ههیه ل دووماهییێ هاتییه: خهلیلێ كوڕێ حوسهینى ل هیزانێ ئهو نڤیسییه.
4- كتێبا (نثر المآلي من كلام أمير المؤمنين علي على ترتيب حروف التهجي)، د دههمهنا ڤێ كتێبێ دا هژمارهكا حاشیهیێن علمى ههنه ب خهتێ مهلا خهلیلێ سێرتینه ژێ دئێته زانین كو وى ئهو ل ڤان جهان نڤیسینه: هیزان، مكس، وهسطان.. بهلێ مخابن مهلا خهلیلى چو دیرۆك ل بن حاشیهیێن خۆ نهداناینه.
ل دووماهییا ڤێ دهستخهتێ شعرا قاسمى یا كرمانجى ب دهستێ مهلا خهلیل هاتییه، وهكى دێ بهحس ژێ كهین.
مهلا حهسهن و شعرا وى:
ئێكهمین شاعرێ مه دڤێت بهحس ژێ بكهین ناڤێ وى (مهلا حهسهنه) ئهوێ دیرۆكا وى بۆ بهرى پتر ژ سێسهد ساڵان دزڤڕت.. و مه گۆت: پتر ژ سێسهد ساڵان؛ ژ بهر كو شعرهكا وى یا كرمانجى د دهسخهتا مهلا یاسینێ مكسى دا هاتییه ئهوا دیرۆكا وێ -وهكى مه گۆتى- بۆ ساڵا 1161 مشهختى (بهرانبهر 1748 ز) دزڤڕت. پشتى مهلا یاسین ژ نڤیسینا كتێبا شهرحا قهصیدهیا بوردهیێ خلاصبووى، وى شعرهكا كرمانجى نڤیسییه، و ل سهرى دیاركرییه كو ئهڤ شعره یا مهلا حهسهنه.
هێژایى گۆتنێیه كو ئهڤه نه جارا یهكێیه ئهڤ شعره دئێته بهلاڤكرن، و بهحسێ ڤى شاعرى دئێتهكرن، بهلكى بهرى نوكه دو مامۆستایان ئهڤ شعره وهشاندییه:
یێ یهكێ: د. مهسعوود كتانى بوو، دهما وى ل ساڵا 1998 ئهڤ شعره د ههژمارا (28) دا ژ كۆڤارا (پهیڤ) ل دهۆكێ وهشاندى.
یێ دویێ: سهعید دێرهشى بوو، دهمێ ئهڤ شعره د كتێبا خۆ (كهلهێن ئاڤا) دا بهلاڤكرى.
يێ سیێ: ئیسماعیل بادی بوو، دهما وى ل ساڵا 2019 ئهڤ شعره د ههژمارا (6) دا ژ كۆڤارا (رووگەھ) يا سەنتەرێ رەوشەنبیریێ زاخۆ یا زانكۆیا زاخۆ دا وهشاندى، تێدا ل بەر چەندین دانەیا ڤەوژارتی و چەندن حەسەن داینە ناسین.
ڤان ههرسێ مامۆستایان ئاشكهراكرییه كو ئهڤ شعره یا كهسهكێ ب ناڤێ (حهسهنه)، بهلێ وان ژى نهزانییه كانێ ئهڤ حهسهنه كییه و كهنگى ژیایه، لێ تشتێ نوو یێ د ڤێ نوسخهیا مه دا ههى -ژ بلى هندهك جوداهییان د ناڤهڕۆكا شعرێ ب خۆ دا- ئهوه ئهڤ نوسخه بۆ مه ئاشكهرا دكهت كو ئهڤ حهسهنه مهلا بوویه، و دیرۆكا وى ههر چو نهبت بۆ بهرى ساڵا 1748 ز دزڤڕت.
هێشتا چو زانین ل دۆر ژیان و سهرهاتییا ڤى شاعرى د دهست مه دا نینن، و ئهم نزانین كانێ ئهو خهلكێ چ دهرڤهرێ بوویه، و كرمانجییا وى گهلهك یا خۆش و زهلاله، و وى ئهڤ شعرا خۆ ل سهر وهزنا بهحرا (رهمهلێ) دانایه، و د مژارا ئهڤیندارییێ دا ڤههاندییه، بهحسێ عشقا خۆ بۆ دلبهرێ دكهت و وێ نهخۆشییا وى ژ ههجر و فیراقێ دیتى.
مهلا حهسهن د ڤێ شعرێ دا دبێژت:
عاشقێ سهرگهشته حالم دل ڕهڤا جانان ژ من
لهو مودام ئهز ههر دنالم تێن هزار ئهفغان ژ من
صهبر و عهقل و هۆش و طاقهت تێك كرن تالان ژ من
ئهو پهرى ههردهم ژ بێ رهحمى دبیت پنهان ژ من
یارهبى جانان تو بینه یانه بستین جان ژ من
یارهبى رووحان تو بینه یانه بستین رووح ژ من
*****
رهمز و ناز و ئاوران عالهم سهراسهر كر خهراب
من ژ بهر داغا ئهڤینێ جهرگ و مێلاك بوون كهباب
تێت ژ دهردێ دوورییێ من خوون ژ چاڤان بێ حهساب
چووبوو سهیرانێ درهنگى بوو شههێ عالى جهناب
یارهبى جانان تو بینه یانه بستین جان ژ من
یارهبى رووحان تو بینه یانه بستین رووح ژ من
*****
ئاگرێ نارێ فیراقێ تێك وجوودا من بهات
یار ب حالێ من نزانى لهو قه ناكهت ئلتیفات
ههر نهظهر دایه رهقیبان دلبهرا شێرین صیفات
ئهم قه نائێنه خیالێ لهو درهنگى بوو نههات
یارهبى جانان تو بینه یانه بستین جان ژ من
یارهبى رووحان تو بینه یانه بستین رووح ژ من
*****
بێ قرارم ئهز ژ شهوقا گهردهنا تهشبیهى عاج
من برین خۆش نابن ئهر لوقمان ب خوه لێ كهت عیلاج
خاطرا جانان عهجائب نازكا مثلى زوجاج
بێ سهبهب تهركا مه كر چوو دا ب ئهغیاران رهواج
یارهبى جانان تو بینه یانه بستین جان ژ من
یارهبى رووحان تو بینه یانه بستین رووح ژ من
*****
دل ژ من بر ناگههان وێ دلبهرا نازك بهدهن
لهو د ملكێ غوربهتێ دانا مه ئهز ناچم وهطهن
ئهى صهبا وهقتێ سهحهر ههر بێژه وێ سهروا چهمهن
ههر دنالیت و دكهت زارى دبێژى ها حهسهن!
یارهبى جانان تو بینه یانه بستین جان ژ من
یارهبى رووحان تو بینه یانه بستین رووح ژ من
قاسم و زێمارا وى:
دویهمین شاعرێ مه ناڤێ وى (قاسمه)، ئهوێ حهتا ئهڤرۆ شعرهكا وى یا ب تنێ ب بهر چاڤێن مه كهفتى، ب ڕاستى چو زانین ل دۆر ژیانا وى د دهست مه دا نینن، ئهڤ شعرا وى ل دووماهییا دهستنڤیسا مهلا یاسینێ مكسى هاتییه بهلێ ئهو ب خهتێ مهلا خهلیلێ سێرتییه وهكى ل دووماهییێ هاتییه نڤیسین، ئهم نزانین كانێ مهلا خهلیل ئهڤ شعره ل ساڵا چهندێ بۆ خۆ نڤیسییه، بهلێ وى ل دووماهییا شعرێ ئهڤ عیبارهته دانایه: (نمقه خلیل فی قصبة كفرى) یهعنى: دهمێ ئهو ل دهڤهرا كوفرایێ وى ئهڤ شعره نڤیسییه.. و ئاشكهرایه كو (كوفرا) دهڤهرا شێروانه ئهوا نوكه سهر ب ویلایهتا سێرتێ ڤه.
ژ ڤێ چهندێ دئێته زانین كو شاعرێ مه قاسم یان دڤێت بهرى مهلا خهلیلێ سێرتى ژیا بت، یان ههر چو نهبت دڤێت ئهو ههڤچاخێ وى بت، و ئهڤه هندێ دگههینت كو دبت قاسم ژ كوڕێن سهدساڵا ههژدهیێ زایینى بت.
قاسمى ئهڤ شعرا خۆ د ڕوودانهكا نهخۆش دا چێكرییه ئهو ژى مرنا دو كهسان بوویه ناڤێ یهكى عهبدللاهه و یێ دى ئهحمهده، ئێك كوڕێ وییه و یێ دى برایێ وییه، ئهگهرا مرنا وان ژ ڤێ شعرێ نائێته زانین، بهلێ ئاشكهرایه كو ئهو پێكڤه یان ل دهمهكێ نێزیك مرینه، و ژ بهر كارهساتا مرنا وان شاعرى ههست ب ئێش و نالینێ كرییه و دنیا د چاڤان دا تارى بوویه لهو ل دووماهییا ههر بهیتهكێ ئهو ڤێ گۆتنێ دوباره دكهت: (وهى دلێ من وهى دلۆ)، و بهلكى وى د ڤێ شعرا خۆ دا ژ لایێ ڕوخسارى ڤه چاڤ ل شعرهكا فهقییێ تهیران كر بت ئهوا ل دووماهییا ههر بهیتهكێ ئهو دبێژت: (ئاى دلێ من ئاى دلۆ).
ل هندهك جهێن كێم ژ ڤێ شعرێ خهت یێ خۆش نینه و ئهز ژ ڕاكرنێ یێ پشتڕاست نهبوویمه، و بهلكى بهیتا یهكێ ژى ژ ڤێ شعرێ یا ب نیڤى بت..
د ڤێ شعرێ دا قاسم دبێژت:
كهتمه بهر ژانا فيراقێ
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
كهتمه بهر وهجعا برينان
مهلههم و دهرمان نهئينان
ئهز ژ كوو بينم حهكيمان
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
هنگى حهكيم بێن ڤى دهمى
لوقمان ب خوه كت مهلههمى
نابيت دهوايى ئهلهمى
وهى دلێ من وهى دلۆ
دلكولم مامه فهريده
هۆ ل من تێشن وهريده
من بهدهن بوویى قهديده
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
دلكولم مامه (ب) خوينه
ههر ل من تێشن برينه
چ بكهرم دهرمان تو نينه
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
چ بكهرم دهرمان نهمايه
ئهڤ برين بوو ژ نك خودايه
وى ل من كربوو قهضايه
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
ئهڤ برين بوو د پێ قهضايێ
ما دبى خوهش ب دهوايێ
باقيیه حهتتا ليقايێ
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
ئهڤ برين بوو ل سهر فوئادێ
ما دبى خوهش ب كيتابێ
باقييه حهتتا تورابێ
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
ئهڤ برين قهوين ب دۆمه
ههستيێد من كرنه كۆمه
قهط دبى ل مثلێ من لۆمه
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
من برين ژێ نه ل كارن
پڕ ب ئێش و ههر دژوان
هيسترێد من خوون دبارن
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
هێسترێد من پڕ ب كهل تێن
من ژ دل ئاهـ و غهزهل تێن
نالينێد من صهد عهمهل تێن
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
هێسترێد من تێن د گاڤێ
مثلێ جۆبارێ د ئاڤێ
بێ كوڕان دونيا من ناڤێ
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
ڕوهنيا ديتر برا بوو
ئهو د قهلبێ من چرا بوو
يا رهبى ئهڤ غهم ته دابوو
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
حهتا قيام ناكهم ژ بيره
من ژ كوو تێتن بهشيره
بشارهتا قهلبێ كهسيره
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
قسمهتێ من كر مهلوولى
هيسترێد من تێن …
من ژ قهلبێ كول دفۆرى
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
من ژ قهلبێ كول دفۆرن
وهجع و ئێشێ من دزۆرن
هيڤى و ئوممێد ددوورن
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
هيڤى و ئوممێد وهايه
عهموودێ من ئێك..
قووهت و طاقهت نهمايه
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
قووهت و طاقهت جودابوو
راحهت و صهبر نهمابوو
روهنييا من عهبدلا بوو
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
ئهڤ فيراقه بێ حهدده
سوهت ل من قهلب..
فههكێ دلێ من بۆ ئهحمهده
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
هنگى دكهم فكر و مطاله
صوورهتا ديتنێ عهواله
يا رهبى خێر كهى مهئاله
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
قاسمى قسمهت د غهمان دا
ڤێ برينێ ئهو كهوان دا
گوهتنا وى د دل كولان دا
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
قاسمى غهم بوونه قسمهت
دائيما ب هجران و فورقهت
قهط نهدى ئاسان و راحهت
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
تو بنێر چهرخێ چ لێ كر
تهحلييا دى ژى كو لێ كر
روهنييا قهلبێ خوه ڕێكر
وهى دلێ من وهى دلۆ
*****
ئهز دچم دهورێ دخوينم
ههر دهما كێلان دبينم
سهد هزار داغان دچينم
وهى دلێ من وهى دلۆ
مهلا شهمس و شعرهكا وى:
دیسا ژ پاشمایێ كتێبخانهیا مهلا خهلیلێ سێرتى كهشكۆلهكا هێژا ههیه، كۆمهكا مهزن یا شعران ب كوردى و عهرهبى و فارسى تێدا هاتینه قهیدكرن، و هندهك ژ وان شعران یێن چهند شاعرهكێن مه یێن كلاسیكن، وهكى: مهلایێ جزیرى و مهلایێ باتهیى و ئهحمهدێ خانى، و مهلا خهلیلى ب خۆ. و هندهك ژى شاعرێن نهناسن كو بۆ جارا ئێكێیه ناڤێن وان ب بهر چاڤێن مه دكهڤن.
د كتێبا خۆ (باغێ ئیرهم) دا مه بهحسێ ڤێ كهشكۆلێ ب فرههى كرییه، و هندهك شعر ژى مه ژێ ڤهگوهاستینه، و د ڤێ گۆتارا خۆ دا شعرا شاعرهكێ مه یێ دى یێ نهنیاس دێ ل بهر دهستێ خواندهڤانان دانم ئهو ژى مهلا (شهمسه).
مهلا شهمس (بهلكى شهمسى ژى بت) كلاسیكهكێ دى یێ كرمانجه یێ ئهم چو ژ ژین و سهرهاتییا وى نزانین، لێ دڤێت ئهو بهرى مهلا خهلیلێ سێرتى ژیا بت؛ ژ بهر كو شعرهكا وى د كهشكۆلا مهلا خهلیلى دا هاتییه.
ئهڤ شعره ل سهر وهزنا بهحرا (ههزهجا ههشت تهفعیلهیى) یا هاتییه چێكرن، و دبت ئهو یا كێم بت ژ بهر كو ناسناڤێ شاعرى ل دووماهییێ نههاتییه، و تشتێ بهرچاڤ د ڤێ شعرێ دا ئهوه شاعر پهیڤا (نێڤ) و (ئاڤ) ب شێوهیێ (نێو) و (ئاو) نڤیسییه، لهو دبت ئهو خهلكێ وێ دهڤهرێ بت ئهوا دكهفته ناڤبهرا كرمانج و سۆران دا.
ل دهستپێكا وێ ناسخى نڤیسییه: (مهلا شهمس راست) پاشى دهقێ ڤێ شعرێ هاتییه:
دوعایا مه سهلاما حهق ژ نوورا لوطفێ رهحمانى
موزهیــیهن بى مورهصصــهع بــــــــى
ل تاج و تهخـــــتێ ســـولــطـــانى
*****
ئهلا ئهى شاهێ مهحموودى مهبینه بى ل قهلبێ وه
كه ئوممیده ژ فهیضا وه ئهمه گهشتا زمستانى
*****
نهظــهر كـــن هــــوون و تهقســیمه ت نێـــــوا ســــهیید و عــــــــهبدان
كو دا گهشـــــتى ل جـــــهبههیـــنێ ب جـــــۆشێ شــــهوقێ هاســـــانى
*****
ژ ته بادام و ههم فلفل ژ گۆشت و رۆغهن و كشمش
عـــــهسهل با سفره ئهو پێــشكێر دوســهد كـــــهفــــچك د شـــــیلانى
*****
بخوور و فشتك و شهمع و كلابێ ساز ههم موطرب
ڕهشیش و ههم شهمالدان و بخووردانكێ شاهانى
*****
ژ ته قهیسى و پالۆز و برنج و ئاتمك قههوه
تتوون و شهربهت و فنده خوشاب و حهببێ روممانى
*****
د كهلافه ئاش هیزم به خصووصا تهبسییێ مهنجهل
لباسێ مهجلسێ بینن ژ بهحرا جوود و ئحسانى
*****
د وه خدمهتكار كوشتى بین ب فنجان و ب قهیلوونێ
ژ ته شهوق و صهفا بیتن ب طهبعێ خانێ خاقانى
*****
ژ مه نار و پف و ئاوه ب دهست و كهفچكان خوارن
دكێشین ئهم جهفایا خۆ ژ ناچارى ب نادانى
پەراویز:
- كهلهێن ئاڤا، وهشانخانهیا سپیڕێز ل دهۆكێ، سالا 2005، بپ 234-236.
- ئۆرجینالا ڤێ كهشكۆلێ نوكه د دهستێ مامۆستا د. ماجد سهڤگیلى دایه.
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین