بابەت

سێ كلاسیكێن مه‌ یێن نه‌ناس

ته‌حسین ئیبراهیم دۆسكى

پێشگۆتن:

د دیرۆكا ئه‌ده‌بییاتا كوردى دا هێشتا گه‌له‌ك ناڤ و به‌رهه‌م ماینه‌ ئه‌م پێ ئاگه‌هدار نه‌بووینه‌، ژ به‌ر كو ئه‌و د ناڤ به‌رپه‌ڕێن ده‌ستنڤیسێن كه‌ڤن دا ماینه‌ ڤه‌شارتى، و هێشتا وان ڕۆناهى نه‌دیتییه‌، و د كتێبا خۆ دا یا ب ناڤێ (باغێ ئیره‌م) هاتییه‌ چاپكرن، مه‌ به‌حسێ كۆمه‌كا كلاسیكێن كرمانج كرییه‌، ژ وان یێن ل سه‌رده‌مێ ئۆسمانیان ژیاین و هنده‌ك ژ به‌رهه‌مێ وان گه‌هشتییه‌ مه‌، و ئاشكه‌رایه‌ كو ژ بلى وان كلاسیكێن مه‌ ناڤێن وان د كتێبا خۆ‌ یا ژێگۆتى دا ئیناین، گه‌له‌ك ئه‌دیب و شاعرێن دى ژى هه‌نه‌ هێشتا ئه‌م ب ژین و به‌رهه‌مێ وان ئاگه‌هدار نه‌بووینه‌، و ل ڤێرێ دوباره‌ دێ بێژم: كاره‌كێ فه‌ر و گرنگ ل سه‌ر ڤه‌كۆله‌رێن مه‌ ئه‌ڤرۆ هه‌یه‌ ئه‌و ژى گه‌ڕیانا ل دووڤ نڤشتۆك و ده‌ستنڤیس و په‌ڕكێن كه‌ڤنه‌ یێن ل كتێبخانه‌یێن جودا جودا هه‌ین، بۆ هندێ دا ئه‌و ب سه‌ر وان دوڕ و مرارییان هه‌لببن یێن زانا و ئه‌دیبێن مه‌ ل پاش خۆ هێلاین.. گومان تێدا نینه‌ ئه‌ڤى كارى وه‌ستیان و زه‌حمه‌ته‌كا زێده‌ پێ دڤێت؛ ژ به‌ر كو ده‌ستنڤیس و به‌رهه‌مێ زانا و ئه‌دیبێن مه‌ د كتێبخانه‌یێن گشتى و یێن تایبه‌ت دا دبه‌لاڤن، و هه‌مى ل جهه‌كى یان چه‌ند جهان نه‌هاتینه‌ كۆمكرن.

د گۆتارا خۆ‌ یا ڤێ جارێ دا ئه‌ز دخوازم ناڤێ سێ كلاسیكێن دى یێن كرمانج ل سه‌ر وێ لیسته‌یێ زێده‌ بكه‌م یا كو مه‌ د (باغێ ئیره‌م) دا چێكرى، ئه‌ڤ هه‌ر سێ شاعره‌ ژى (مه‌لا حه‌سه‌ن و قاسم و مه‌لا شه‌مس) ل سه‌رده‌مێ ئۆسمانییان ژیابوون، و دیرۆكا وان هه‌ر چو نه‌بت بۆ به‌رى پتر ژ دوسه‌د ساڵان ڤه‌دگه‌ڕیێت، و مخابن چو زانین د ده‌ر حه‌قا وان دا د ده‌ست مه‌ دا نینن.

ژێده‌رێ مه‌ بۆ وه‌رگرتنا شعرا مه‌لا حه‌سه‌ن و قاسم:

د سه‌ره‌دانا خۆ دا بۆ باژێڕێ سێرتێ ل مه‌ها ته‌باخا ساڵا 2021 ده‌مێ ئه‌م بووینه‌ مێڤان ل مالا هه‌ڤالێ خۆ مامۆستا د. ماجد سه‌ڤگیلى مه‌ ده‌ستنڤیسه‌كا هێژا د كتێبخانه‌یا وى دا دیت كو ژ پاشمایێن كتێبخانه‌یا باپیرێ مه‌زنێ مالباتا وان زانا و شاعرێ ناڤدار مه‌لا خه‌لیلێ سێرتى بوو. دیرۆكا نڤیسینا ڤێ ده‌ستخه‌تێ چه‌ند ساڵه‌كێن كێم ژ دیرۆكا بوونا مه‌لا خه‌لیل كه‌ڤنتره‌؛ ژ به‌ر كو ئه‌و وه‌كى ژ چه‌ند جهه‌كان ئاشكه‌را دبت د ناڤبه‌را ساڵێن 1161 حه‌تا 1163 مشه‌ختى (به‌رانبه‌ر 1748-1750 ز) هاتبوو نڤیسین، و ئاشكه‌رایه‌ كو بوونا مه‌لا خه‌لیل ل ساڵا 1164 یان 1167 مشه‌ختى بوو.

چار كتێب د ڤێ ده‌ستخه‌تێ دا هه‌نه‌ و هه‌ر چار ب عه‌ره‌بینه‌، ئه‌و ژى ئه‌ڤه‌نه‌:

1- شه‌رحا قه‌صیده‌یا بورده‌یێ یا ئیمامێ بوه‌یصیرى، ل دووماهییێ هاتییه‌ نڤیسین كو ئه‌و ل ساڵا 1161 ب ده‌ستێ یاسینێ كوڕێ محه‌مه‌دى هاتییه‌ نڤیسین. و ل په‌ڕێ د دووڤ دا شعره‌كا كرمانجى یا مه‌لا حه‌سه‌ن د گه‌ل هنده‌كێ ژ شعرا ئه‌حمه‌دێ خانى یا ب چار زمانان هه‌یه‌.

2- شه‌رحا قه‌صیده‌یا ئه‌مالییێ یا خه‌لیلێ كوڕێ عه‌لائێ بوخارى، ل دووماهییێ هاتییه‌ كو ئه‌و ل ساڵا 1163 ل مزگه‌فتا شێخان ل هیزانێ هاتییه‌ نڤیسین. و ل په‌ڕێ پشتى وێ دو حاشیه‌ ب خه‌تێ مه‌لا خه‌لیلێ سێرتى هه‌نه‌ ل دووماهییا یا یه‌كێ هاتییه‌: خه‌لیلێ كوڕێ حوسه‌ینى ئه‌و ل مكسێ نڤیسییه‌ (ئاهـ ژ ده‌ردێ مرنێ و حاله‌تێن وێ و ئاهـ ژ ده‌ردێ عشقێ)، ل دووماهییا حاشیا دویێ هاتییه‌: خه‌لیلى ئه‌و ل وه‌سطانێ نڤیسییه‌.. و ژ ڤێ دئێته‌ زانین كو مه‌لا خه‌لیل (به‌لكى بۆ فه‌قیاتییێ) ده‌مه‌كى چووبوو مكسێ و ده‌مه‌كى چووبته‌ وه‌سطانێ ژى.

3- كتێبا (ثمرة الفؤاد لما فيه من لذة قلوب العباد الرائقة عن الغل والعناد) و ئه‌و شه‌رحه‌كا عه‌ره‌بییه‌ ل سه‌ر هنده‌ك گۆتنێن ئیمام عه‌لى -خودێ ژێ رازى بت- و ل ده‌همه‌نا به‌رپه‌ڕان گۆتنێن ئیمامى ب شعر و ب زمانێ فارسى یێن هاتینه‌ وه‌رگێڕان. و ل دووماهییێ هاتییه‌ نڤیسین: ئه‌ڤ كتێبه‌ ب ده‌ستێ یاسینێ كوڕێ محه‌مه‌دى ل هیزانێ ل مه‌دره‌سا داوودییێ هاتییه‌ نڤیسین ل ساڵا 1163. و حاشیه‌ك ل سه‌ر ڤى په‌ڕى هه‌یه‌ تێدا هاتییه‌: مه‌لا فه‌یضوللاهێ خۆشه‌بى بۆ مه‌ولانا مه‌لا یاسینێ مكسى نڤیسییه‌. ژ ڤێ دئێته‌ وه‌رگرتن كو نڤیسه‌رێ ڤێ ده‌سخه‌تێ مه‌لا یاسینێ مكسییه‌. و پشتى هنگى فه‌توایه‌ك ل دۆر كرنا نڤێژێ ل گۆڕستانێ هه‌یه‌ ل دووماهییێ هاتییه‌: خه‌لیلێ كوڕێ حوسه‌ینى ل هیزانێ ئه‌و نڤیسییه‌.

4- كتێبا (نثر المآلي من كلام أمير المؤمنين علي على ترتيب حروف التهجي)، د ده‌همه‌نا ڤێ كتێبێ دا هژماره‌كا حاشیه‌یێن علمى هه‌نه‌ ب خه‌تێ مه‌لا خه‌لیلێ سێرتینه‌ ژێ دئێته‌ زانین كو وى ئه‌و ل ڤان جهان نڤیسینه‌: هیزان، مكس، وه‌سطان.. به‌لێ مخابن مه‌لا خه‌لیلى چو دیرۆك ل بن حاشیه‌یێن خۆ نه‌داناینه‌.

ل دووماهییا ڤێ ده‌ستخه‌تێ شعرا قاسمى یا كرمانجى ب ده‌ستێ مه‌لا خه‌لیل هاتییه‌، وه‌كى دێ به‌حس ژێ كه‌ین.

مه‌لا حه‌سه‌ن و شعرا وى:

ئێكه‌مین شاعرێ مه‌ دڤێت به‌حس ژێ بكه‌ین ناڤێ وى (مه‌لا حه‌سه‌نه‌) ئه‌وێ دیرۆكا وى بۆ به‌رى پتر ژ سێسه‌د ساڵان دزڤڕت.. و مه‌ گۆت: پتر ژ سێسه‌د ساڵان؛ ژ به‌ر كو شعره‌كا وى یا كرمانجى د ده‌سخه‌تا مه‌لا یاسینێ مكسى دا هاتییه‌ ئه‌وا دیرۆكا وێ -وه‌كى مه‌ گۆتى- بۆ ساڵا 1161 مشه‌ختى (به‌رانبه‌ر 1748 ز) دزڤڕت. پشتى مه‌لا یاسین ژ نڤیسینا كتێبا شه‌رحا قه‌صیده‌یا بورده‌یێ خلاصبووى، وى شعره‌كا كرمانجى نڤیسییه‌، و ل سه‌رى دیاركرییه‌ كو ئه‌ڤ شعره‌ یا مه‌لا حه‌سه‌نه‌.

هێژایى گۆتنێیه‌ كو ئه‌ڤه‌ نه‌ جارا یه‌كێیه‌ ئه‌ڤ شعره‌ دئێته‌ به‌لاڤكرن، و به‌حسێ ڤى شاعرى دئێته‌كرن، به‌لكى به‌رى نوكه‌ دو مامۆستایان ئه‌ڤ شعره‌ وه‌شاندییه‌:

یێ یه‌كێ: د. مه‌سعوود كتانى بوو، ده‌ما وى ل ساڵا 1998 ئه‌ڤ شعره‌ د هه‌ژمارا (28) دا ژ كۆڤارا (په‌یڤ) ل دهۆكێ وه‌شاندى.

یێ دویێ: سه‌عید دێره‌شى بوو، ده‌مێ ئه‌ڤ شعره‌ د كتێبا خۆ‌ (كه‌لهێن ئاڤا) دا به‌لاڤكرى.

يێ سیێ: ئیسماعیل بادی بوو، ده‌ما وى ل ساڵا 2019 ئه‌ڤ شعره‌ د هه‌ژمارا (6) دا ژ كۆڤارا (رووگەھ) يا سەنتەرێ رەوشەنبیریێ زاخۆ یا زانكۆیا زاخۆ دا وه‌شاندى، تێدا ل بەر چەندین دانەیا ڤەوژارتی و چەندن حەسەن داینە ناسین.

ڤان هه‌رسێ مامۆستایان ئاشكه‌راكرییه‌ كو ئه‌ڤ شعره‌ یا كه‌سه‌كێ ب ناڤێ (حه‌سه‌نه‌)، به‌لێ وان ژى نه‌زانییه‌ كانێ ئه‌ڤ حه‌سه‌نه‌ كییه‌ و كه‌نگى ژیایه‌، لێ تشتێ نوو یێ د ڤێ نوسخه‌یا مه‌ دا هه‌ى -ژ بلى هنده‌ك جوداهییان د ناڤه‌ڕۆكا شعرێ ب خۆ دا- ئه‌وه‌ ئه‌ڤ نوسخه‌ بۆ مه‌ ئاشكه‌را دكه‌ت كو ئه‌ڤ حه‌سه‌نه‌ مه‌لا بوویه‌، و دیرۆكا وى هه‌ر چو نه‌بت بۆ به‌رى ساڵا 1748 ز دزڤڕت.

هێشتا چو زانین ل دۆر ژیان و سه‌رهاتییا ڤى شاعرى د ده‌ست مه‌ دا نینن، و ئه‌م نزانین كانێ ئه‌و خه‌لكێ چ ده‌رڤه‌رێ بوویه‌، و كرمانجییا وى گه‌له‌ك یا خۆش و زه‌لاله‌، و وى ئه‌ڤ شعرا خۆ ل سه‌ر وه‌زنا به‌حرا (ره‌مه‌لێ) دانایه‌، و د مژارا ئه‌ڤیندارییێ دا ڤه‌هاندییه‌، به‌حسێ عشقا خۆ بۆ دلبه‌رێ دكه‌ت و وێ نه‌خۆشییا وى ژ هه‌جر و فیراقێ دیتى.

مهلا حهسهن د ڤێ شعرێ دا دبێژت:

 عاشقێ سه‌رگه‌شته‌ حالم دل ڕه‌ڤا جانان ژ من

له‌و مودام ئه‌ز هه‌ر دنالم تێن هزار ئه‌فغان ژ من

صه‌بر و عه‌قل و هۆش و طاقه‌ت تێك كرن تالان ژ من

ئه‌و په‌رى هه‌رده‌م ژ بێ ره‌حمى دبیت پنهان ژ من

یاره‌بى جانان تو بینه‌ یانه‌ بستین جان ژ من

یاره‌بى رووحان تو بینه‌ یانه‌ بستین رووح ژ من

*****

ره‌مز و ناز و ئاوران عاله‌م سه‌راسه‌ر كر خه‌راب

من ژ به‌ر داغا ئه‌ڤینێ جه‌رگ و مێلاك بوون كه‌باب

تێت ژ ده‌ردێ دوورییێ من خوون ژ چاڤان بێ حه‌ساب

چووبوو سه‌یرانێ دره‌نگى بوو شه‌هێ عالى جه‌ناب

یاره‌بى جانان تو بینه‌ یانه‌ بستین جان ژ من

یاره‌بى رووحان تو بینه‌ یانه‌ بستین رووح ژ من

*****

ئاگرێ نارێ فیراقێ تێك وجوودا من بهات

یار ب حالێ من نزانى له‌و قه‌ ناكه‌ت ئلتیفات

هه‌ر نه‌ظه‌ر دایه‌ ره‌قیبان دلبه‌را شێرین صیفات

ئه‌م قه‌ نائێنه‌ خیالێ له‌و دره‌نگى بوو نه‌هات

یاره‌بى جانان تو بینه‌ یانه‌ بستین جان ژ من

یاره‌بى رووحان تو بینه‌ یانه‌ بستین رووح ژ من

*****

بێ قرارم ئه‌ز ژ شه‌وقا گه‌رده‌نا ته‌شبیهى عاج

من برین خۆش نابن ئه‌ر لوقمان ب خوه‌ لێ كه‌ت عیلاج

خاطرا جانان عه‌جائب نازكا مثلى زوجاج

بێ سه‌به‌ب ته‌ركا مه‌ كر چوو دا ب ئه‌غیاران ره‌واج

یاره‌بى جانان تو بینه‌ یانه‌ بستین جان ژ من

یاره‌بى رووحان تو بینه‌ یانه‌ بستین رووح ژ من

*****

دل ژ من بر ناگه‌هان وێ دلبه‌را نازك به‌ده‌ن

له‌و د ملكێ غوربه‌تێ دانا مه‌ ئه‌ز ناچم وه‌طه‌ن

ئه‌ى صه‌با وه‌قتێ سه‌حه‌ر هه‌ر بێژه‌ وێ سه‌روا چه‌مه‌ن

هه‌ر دنالیت و دكه‌ت زارى دبێژى ها حه‌سه‌ن!

یاره‌بى جانان تو بینه‌ یانه‌ بستین جان ژ من

یاره‌بى رووحان تو بینه‌ یانه‌ بستین رووح ژ من

قاسم و زێمارا وى:

دویه‌مین شاعرێ مه‌ ناڤێ وى (قاسمه‌)، ئه‌وێ حه‌تا ئه‌ڤرۆ شعره‌كا وى یا ب تنێ ب به‌ر چاڤێن مه‌ كه‌فتى، ب ڕاستى چو زانین ل دۆر ژیانا وى د ده‌ست مه‌ دا نینن، ئه‌ڤ شعرا وى ل دووماهییا ده‌ستنڤیسا مه‌لا یاسینێ مكسى هاتییه‌ به‌لێ ئه‌و ب خه‌تێ مه‌لا خه‌لیلێ سێرتییه‌ وه‌كى ل دووماهییێ هاتییه‌ نڤیسین، ئه‌م نزانین كانێ مه‌لا خه‌لیل ئه‌ڤ شعره‌ ل ساڵا چه‌ندێ بۆ خۆ نڤیسییه‌، به‌لێ وى ل دووماهییا شعرێ ئه‌ڤ عیباره‌ته‌ دانایه‌: (نمقه خلیل فی قصبة كفرى) یه‌عنى: ده‌مێ ئه‌و ل ده‌ڤه‌را كوفرایێ وى ئه‌ڤ شعره‌ نڤیسییه‌.. و ئاشكه‌رایه‌ كو (كوفرا) ده‌ڤه‌را شێروانه‌ ئه‌وا نوكه‌ سه‌ر ب ویلایه‌تا سێرتێ ڤه‌.

ژ ڤێ چه‌ندێ دئێته‌ زانین كو شاعرێ مه‌ قاسم یان دڤێت به‌رى مه‌لا خه‌لیلێ سێرتى ژیا بت، یان هه‌ر چو نه‌بت دڤێت ئه‌و هه‌ڤچاخێ وى بت، و ئه‌ڤه‌ هندێ دگه‌هینت كو دبت قاسم ژ كوڕێن سه‌دساڵا هه‌ژده‌یێ زایینى بت.

قاسمى ئه‌ڤ شعرا خۆ‌ د ڕوودانه‌كا نه‌خۆ‌ش دا چێكرییه‌ ئه‌و ژى مرنا دو كه‌سان بوویه‌ ناڤێ یه‌كى عه‌بدللاهه‌ و یێ دى ئه‌حمه‌ده‌، ئێك كوڕێ وییه‌ و یێ دى برایێ وییه‌، ئه‌گه‌را مرنا وان ژ ڤێ شعرێ نائێته‌ زانین، به‌لێ ئاشكه‌رایه‌ كو ئه‌و پێكڤه‌ یان ل ده‌مه‌كێ نێزیك مرینه‌، و ژ به‌ر كاره‌ساتا مرنا وان شاعرى هه‌ست ب ئێش و نالینێ كرییه‌ و دنیا د چاڤان دا تارى بوویه‌ له‌و ل دووماهییا هه‌ر به‌یته‌كێ ئه‌و ڤێ گۆتنێ دوباره‌ دكه‌ت: (وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ)، و به‌لكى وى د ڤێ شعرا خۆ دا ژ لایێ ڕوخسارى ڤه‌ چاڤ ل شعره‌كا فه‌قییێ ته‌یران كر بت ئه‌وا ل دووماهییا هه‌ر به‌یته‌كێ ئه‌و دبێژت: (ئاى دلێ من ئاى دلۆ).

ل هنده‌ك جهێن كێم ژ ڤێ شعرێ خه‌ت یێ خۆ‌ش نینه‌ و ئه‌ز ژ ڕاكرنێ یێ پشتڕاست نه‌بوویمه‌، و به‌لكى به‌یتا یه‌كێ ژى ژ ڤێ شعرێ یا ب نیڤى بت..

د ڤێ شعرێ دا قاسم دبێژت: 

كه‌تمه‌ به‌ر ژانا فيراقێ

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

كه‌تمه‌ به‌ر وه‌جعا برينان

مه‌لهه‌م و ده‌رمان نه‌ئينان

ئه‌ز ژ كوو بينم حه‌كيمان

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

هنگى حه‌كيم بێن ڤى ده‌مى

لوقمان ب خوه‌ كت مه‌لهه‌مى

نابيت ده‌وايى ئه‌له‌مى

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

دلكولم مامه‌ فه‌ريده‌

هۆ ل من تێشن وه‌ريده‌

من به‌ده‌ن بوویى قه‌ديده‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

دلكولم مامه‌ (ب) خوينه

هه‌ر ل من تێشن برينه

چ بكه‌رم ده‌رمان تو نينه‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

چ بكه‌رم ده‌رمان نه‌مايه‌

ئه‌ڤ برين بوو ژ نك خودايه‌

وى ل من كربوو قه‌ضايه‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

ئه‌ڤ برين بوو د پێ قه‌ضايێ

ما دبى خوه‌ش ب ده‌وايێ

باقيیه‌ حه‌تتا ليقايێ

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

ئه‌ڤ برين بوو ل سه‌ر فوئادێ

ما دبى خوه‌ش ب كيتابێ

باقييه‌ حه‌تتا تورابێ

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

ئه‌ڤ برين قه‌وين ب دۆمه‌

هه‌ستيێد من كرنه‌ كۆمه‌

قه‌ط دبى ل مثلێ من لۆمه‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

من برين ژێ نه‌ ل كارن

پڕ ب ئێش و هه‌ر دژوان

هيسترێد من خوون دبارن

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

هێسترێد من پڕ ب كه‌ل تێن

من ژ دل ئاهـ و غه‌زه‌ل تێن

نالينێد من صه‌د عه‌مه‌ل تێن

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

هێسترێد من تێن د گاڤێ

مثلێ جۆبارێ د ئاڤێ

بێ كوڕان دونيا من ناڤێ

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

ڕوهنيا ديتر برا بوو

ئه‌و د قه‌لبێ من چرا بوو

يا ره‌بى ئه‌ڤ غه‌م ته‌ دابوو

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

حه‌تا قيام ناكه‌م ژ بيره‌

من ژ كوو تێتن به‌شيره‌

بشاره‌تا قه‌لبێ كه‌سيره‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

قسمه‌تێ من كر مه‌لوولى

هيسترێد من تێن …

من ژ قه‌لبێ كول دفۆرى

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

من ژ قه‌لبێ كول دفۆرن

وه‌جع و ئێشێ من دزۆرن

هيڤى و ئوممێد ددوورن

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

هيڤى و ئوممێد وهايه‌

عه‌موودێ من ئێك..

قووه‌ت و طاقه‌ت نه‌مايه‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

قووه‌ت و طاقه‌ت جودابوو

راحه‌ت و صه‌بر نه‌مابوو

روهنييا من عه‌بدلا بوو

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

ئه‌ڤ فيراقه‌ بێ حه‌دده‌

سوهت ل من قه‌لب..

فه‌هكێ دلێ من بۆ ئه‌حمه‌ده‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

هنگى دكه‌م فكر و مطاله‌

صووره‌تا ديتنێ عه‌واله

يا ره‌بى خێر كه‌ى مه‌ئاله‌

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

قاسمى قسمه‌ت د غه‌مان دا

ڤێ برينێ ئه‌و كه‌وان دا

گوهتنا وى د دل كولان دا

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

قاسمى غه‌م بوونه‌ قسمه‌ت

دائيما ب هجران و فورقه‌ت

قه‌ط نه‌دى ئاسان و راحه‌ت

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

تو بنێر چه‌رخێ چ لێ كر

ته‌حلييا دى ژى كو لێ كر

روهنييا قه‌لبێ خوه‌ ڕێكر

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

*****

ئه‌ز دچم ده‌ورێ دخوينم

هه‌ر ده‌ما كێلان دبينم

سه‌د هزار داغان دچينم

وه‌ى دلێ من وه‌ى دلۆ

مه‌لا شه‌مس و شعره‌كا وى:

دیسا ژ پاشمایێ كتێبخانه‌یا مه‌لا خه‌لیلێ سێرتى كه‌شكۆله‌كا هێژا هه‌یه‌، كۆمه‌كا مه‌زن یا شعران ب كوردى و عه‌ره‌بى و فارسى تێدا هاتینه‌ قه‌یدكرن، و هنده‌ك ژ وان شعران یێن چه‌ند شاعره‌كێن مه‌ یێن كلاسیكن، وه‌كى: مه‌لایێ جزیرى و مه‌لایێ باته‌یى و ئه‌حمه‌دێ خانى، و مه‌لا خه‌لیلى ب خۆ‌. و هنده‌ك ژى شاعرێن نه‌ناسن كو بۆ جارا ئێكێیه‌ ناڤێن وان ب به‌ر چاڤێن مه‌ دكه‌ڤن.

د كتێبا خۆ (باغێ ئیره‌م) دا مه‌ به‌حسێ ڤێ كه‌شكۆلێ ب فره‌هى كرییه‌، و هنده‌ك شعر ژى مه‌ ژێ ڤه‌گوهاستینه، و د ڤێ گۆتارا خۆ دا شعرا شاعره‌كێ مه‌ یێ دى یێ نه‌نیاس دێ ل به‌ر ده‌ستێ خوانده‌ڤانان دانم ئه‌و ژى مه‌لا (شه‌مسه‌).

مه‌لا شه‌مس (به‌لكى شه‌مسى ژى بت) كلاسیكه‌كێ دى یێ كرمانجه‌ یێ ئه‌م چو ژ ژین و سه‌رهاتییا وى نزانین، لێ دڤێت ئه‌و به‌رى مه‌لا خه‌لیلێ سێرتى ژیا بت؛ ژ به‌ر كو شعره‌كا وى د كه‌شكۆلا مه‌لا خه‌لیلى دا هاتییه‌.

ئه‌ڤ شعره‌ ل سه‌ر وه‌زنا به‌حرا (هه‌زه‌جا هه‌شت ته‌فعیله‌یى) یا هاتییه‌ چێكرن، و دبت ئه‌و یا كێم بت ژ به‌ر كو ناسناڤێ شاعرى ل دووماهییێ نه‌هاتییه‌، و تشتێ به‌رچاڤ د ڤێ شعرێ دا ئه‌وه‌ شاعر په‌یڤا (نێڤ) و (ئاڤ) ب شێوه‌یێ (نێو) و (ئاو) نڤیسییه‌، له‌و دبت ئه‌و خه‌لكێ وێ ده‌ڤه‌رێ بت ئه‌وا دكه‌فته‌ ناڤبه‌را كرمانج و سۆران دا.

ل ده‌ستپێكا وێ ناسخى نڤیسییه‌: (مه‌لا شه‌مس راست) پاشى ده‌قێ ڤێ شعرێ هاتییه‌:

 دوعایا مه‌ سه‌لاما حه‌ق ژ نوورا لوطفێ ره‌حمانى

موزه‌یــیه‌ن بى موره‌صصــه‌ع بــــــــى

ل تاج و ته‌خـــــتێ ســـولــطـــانى

*****

ئه‌لا ئه‌ى شاهێ مه‌حموودى مه‌بینه‌ بى ل قه‌لبێ وه‌

كه‌ ئوممیده‌ ژ فه‌یضا وه‌ ئه‌مه‌ گه‌شتا زمستانى

*****

نه‌ظــه‌ر كـــن هــــوون و ته‌قســیمه‌ ت نێـــــوا ســــه‌یید و عــــــــه‌بدان

كو دا گه‌شـــــتى ل جـــــه‌بهه‌یـــنێ ب جـــــۆشێ شــــه‌وقێ هاســـــانى

*****

ژ ته‌ بادام و هه‌م فلفل ژ گۆشت و رۆغه‌ن و كشمش

عـــــه‌سه‌ل با سفره‌ ئه‌و پێــشكێر دوســه‌د كـــــه‌فــــچك د شـــــیلانى

*****

بخوور و فشتك و شه‌مع و كلابێ ساز هه‌م موطرب

ڕه‌شیش و هه‌م شه‌مالدان و بخووردانكێ شاهانى

*****

ژ ته‌ قه‌یسى و پالۆز و برنج و ئاتمك قه‌هوه‌

تتوون و شه‌ربه‌ت و فنده‌ خوشاب و حه‌ببێ روممانى

*****

د كه‌لافه‌ ئاش هیزم به‌ خصووصا ته‌بسییێ مه‌نجه‌ل

لباسێ مه‌جلسێ بینن ژ به‌حرا جوود و ئحسانى

*****

د وه‌ خدمه‌تكار كوشتى بین ب فنجان و ب قه‌یلوونێ

ژ ته‌ شه‌وق و صه‌فا بیتن ب طه‌بعێ خانێ خاقانى

*****

ژ مه‌ نار و پف و ئاوه‌ ب ده‌ست و كه‌فچكان خوارن

دكێشین ئه‌م جه‌فایا خۆ ژ ناچارى ب نادانى

 

پەراویز:

  1. كه‌لهێن ئاڤا، وه‌شانخانه‌یا سپیڕێز ل دهۆكێ، سالا 2005، بپ 234-236.
  2. ئۆرجینالا ڤێ كه‌شكۆلێ نوكه‌ د ده‌ستێ مامۆستا د. ماجد سه‌ڤگیلى دایه‌.

ڤان بابەتان ببینە

جوانكارى ئێكه‌ ژ پشکێن زانستێ ڕه‌وانبێژيێ یە كو گه‌له‌ك بابه‌تێن جودا ب خۆ ڤه‌ دگرت، …