گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
شەعبان ئەحمەد
سەربۆرا بەرهنگاریيا دياردهيا تيرۆرێ ل عیراقێ ب شێوەیەكێ گشتى و ل هەرێما كوردستانێ ب شێوەكێ تايبەت ژ گرنگترين سەربۆڕێن هەرێمێ و جيهانێ نه و بووينه جهێ سەرسورمانێ و گرنگیيا جيهانێ و جڤاكێ نێڤدەولەتى، ژ بەر ئەو ئەنجامێن هاتينه بدەستڤەئينان و ئەو قوربانیيێن هاتينەدان، ژ بۆ بەرهنگاریكرن و ژناڤبرنا تيرۆرستان و ب تايبەتى تيرۆرستێن داعشێ، ئەو شێوازێ شەڕكرنێ ئەڤێن پێشمەرگەى بكارئينایین و مفا وەرگرتن ژ تەكنۆلۆجيیا پێشكەفتى و بكارئينانا تەكنيكێن نوى بۆ شەڕى، كو بەرى هينگێ نەهاتبوونه بكارئينان.
ب سەركەفتنا هێزێن پێشمەرگەى و هێزێن ئێمناهيیێ ل هەرێما كوردستانێ شيان پشتەڤانيیێ و ناڤەکى بۆ خۆ پەیدا بکەن و باوەریيەكا باش ب هێزا پێشمەرگەى و سەركردايەتیيا سەرۆك بارزانى بينن و مفاى ژ ڤێ سەربۆڕێ وەربگرن د بوارێ بەرهنگاریكرنا تيرۆرێ دا، نه تنێ ژ لايێ چەكدارى ڤە، بەلكو مەترسیيا هەری مەزن بوو ژ لايێ هزرى ڤە ژی، ب تايبەتى مللەتێ كورد مللەتەكێ دیندارە، ب ساناهى كارتێكرن لێ دبيتن ب چەند گۆتنێن ئایينى، بەلى ب سەرەدەریكرنا حەكيمانه يا سەركردايەتیيا هەرێما كوردستانێ و جەنابێ سەرۆك بارزانى، شييان مللەتی هشيار بكەن و رێ نەدەن ئەڤ چەنده كارتیكرنێ بكەن لسەر خەلكێ مه، ب تايبەتى كەسانێن ئايینی، کو رێژەیا وان گەلەك یا زۆرە د ناڤ کوردستانێ دا.
ديسان ژ لايێ ئابۆرى ڤه، شييان سەر بكەڤن و ڕێ نەدەن و نەهێلن چ دەرفەت هەبن و تيرۆرست جهێ پێن خۆ ببينن د ناڤ ئاخا هەرێما كوردستانێ دا، هەر چەنده گەلەك هەول هاتنه دان، بەلێ سەرنەكەفتن د ڤێ چەندێ دا.
هەروەسا نەشيان ئاريشهيێن جڤاكى د ناڤ مللەتێ مه دا پەيدا كەن، چونکی وان دخواست وەسا ڕێ بۆ هندێ خۆش بکەن دا کریارێن تیرۆرستی ئەنجام بدەن، تيرۆر ببوو رويدانا هەری مەزن و شييا زاڵ بيت ل سەر هەر بوارەكى ل هەموو جيهانێ، هەمى كەنالێن راگەهاندنێ ب هەمى دەزگەهێن خۆ ڤە مژويلى ڤەگۆهاستنا كريار و دەنگوباسێن تيرۆر و تيرۆرستان بوون و ترسەكا مەزن پەیدا کربوون ل هەموو جيهانێ.
پێناسا تيرۆرێ و ئەگەرێن پەيدابوونێ و فاكتەرێن هاريكار بۆ پەيدابوونا ڤێ دياردێ ل گەل دياركرنا گرنگترين چارەسەریيا نيشتمانى و ئێمناهى و راگەهاندنێ بۆ بەرهنگاریكرنا ڤێ دياردهيێ.
تيرۆر يان ترساندن (إرهاب) نه يا ب ساناهى يه ئێك پێناسه پێ بهێته دان و دياركرن ژ بەر بكارئینانا گەلەك پەيڤ و زاراڤ و پێناسەيێن هاتينه دانان ژ لايێ ياسايى و سياسى و زمانى و فقهی ڤه، ژ بەر ڤێ چەندێ پێناسا تيرۆرێ و ترساندنێ (إرهاب) هەر وەكى ديار ب ڤى رەنگێ ل خوارێ یە:
- پێناسا تيرۆرێ، ترساندنێ (إرهاب) ژ لايێ زمانى ڤە
گەف و ترس و پەيڤێن دهێنە بكارئينان ژ لايێ زمانى ڤه زێدەبارى پەيڤا تيرۆرست و پەيڤا (إرهاب) ژ لايێ زمانێ عەرەبى ڤه هاتيیه (رعب)، ئانكو ترساندن و ڤەجنقاندن.
- پێناسا تيرۆرى (إرهاب) ژ لايێ فقهى ڤه:
گەلەك هەول هاتينه دان ژ بۆ گەهشتن ب پێناسەكرنا وێ ژ لايێ كەسانێن شارەزا و زانا د بوارێ فقهی دا و كەسانێن ئەكاديمى د ناڤ رێكخراو و دەزگەهێن زانستى يێن جيهانى و گەلەک كۆنگرەیێن سياسى هاتینه بەستن ژ بۆ ناساندن و دانانا پیڤەران بۆ هەمى جۆرێن تيرۆرێ و شێواز و هاندانێ، هندەك ژ ڤان زانايان ديتنا وان بۆ پێناسەكرنا وان كريار و تاوانێن دهێنە ئەنجامدان ژ بۆ ترساندن و تيرۆر کرن و ڤەجنقاندنێ ژ بۆ گەهشتنا ئارمانجەكا دەستنيشانكرى بوویە.
هەروەسا ئارمانجا هندەك ژ تيرۆرستان بۆ گرێدانا كريارێن وان ژ بۆ ژناڤبرنا ورەيان و گەهشتن بۆ قووناغەکا وان دڤێت، کو ئەو یەک ژی ب رێكا بەلاڤكرنا پرۆپاگندا و ترساندنێ ژ بۆ كارتێكرن ل سەر رەفتاران، بكارئينانا (إرهاب) وەك شێوازەک ل سەر بڕيارێن سياسى ژ بۆ بكارئينانا رێكێن نه سروشتى یێن گەفکرنێ و ترساندنێ و توندڕەوییا سياسى، هندەك زانا وەسا دبێژن (إرهاب) ژ بۆ ترساندنا خەلكى يه ب وان كريارێن ئەو ئەنجام ددەن.
هندەك زانايێن دى وەسا پێناسه دكەن ستراتیژییا تيرۆرى يا رێكخستى بۆ كريارێن كوشتنێ و ژناڤبرنێ و سەرداگرتنا فرۆكان و گەف لێكرن و گەلەک رێکێن دی هەموو بۆ ئارمانجەکا سیاسی یە.
تيرۆر ل ژێر ناڤێ هەر ئایدۆلۆجیەکێ بيتن، ئايدۆلۆجيیەكا چەند كەسانه يان لايەنانه و هەبوونا گرێدانەكا بەرژەوەندييانە، ئێک ژێدەر و ئێك ئایدۆلۆجی و دبيت هندەك جوداهی د نێرینێن وان دا هەبيت، بەلێ كارتێكرنا كريارێن وان گەلەكه ل سەر جڤاكى و پترييا قوربانيیێن كريارێن وان خەلكێ سڤيلن.
ئەگەر تيرۆرست كار بكەن ژ پێخەمەتى خۆ يان لايەنەكى يان وەلاتەكێل دى، پێدڤيیه كريارێن تيرۆرستى د گەل بەرخودان و بەرهنگاريیا چەكدارى ژ هەڤدو بهێته جودا كرن.
ل ڤێرێ دێ شێین بێژين پێناسا تيرۆرێ (إرهاب) هەر كريارەكا تاوان بيت ژ لايێ كەسەكى يان كۆمەكا رێكخستى بيت ب ئارمانجكرنا كەسەكێ، کۆمەکێ يان دەزگەهەكێ فەرمى يان نە فەرمى و زيان گەهاندبيته كەلوپەلێن تايبەت يان گشتى، ژ بۆ تێكدانا بارێ ئێمناهيیێ و ئاراميیێ و بكارئينانا كريارێن تيرۆرێ و ترساندنێ د ناڤ جڤاكى دا و بەلاڤكرنا تێكدانێ ژ بۆ گەهشتن بۆ ئارمانجێن خۆ يێن تیرۆرستی.
ژ لايەكێ دى ڤه هەر كريارەكا دەركەڤيت ژ چارچووڤێ ياسايى و سەرپێچيیا مافێ مرۆڤى بكەت و تێكدانا ژينگەها جڤاکی، سياسى، ئابۆرى و زيانێ بگەهينيته خەلکی و جڤاکێ ژ بۆ گەهشتن ب ئارمانجێن نه ياسايى، بكارئينانا شێواز و كارێن تيرۆرى و رێكێن نه ياسايى وەكى پەيداكرنا دوبەرەكیيا نەژادى، مەزهەبى، نەتەوەيى، ژ بۆ گەهشتن ب ئارمانجێن خۆ ب هەر رێكەكا بيت ژ زاڵبوونا سياسى و جڤاكى.
جۆرێن تيرۆرى (إرهاب)
گەلەك جۆرێن تيرۆرێ هەنه، رێک و شێواز و قەبارێ ئەنجامدانا وێ ژێک جودانە، ل دویڤ فاكتەر و قەبارێ ڤەگرتنا چالاكيیێن وێ ل دەڤەرێ و درێژیيا دەمی و ڤەكێشانا ئالۆزيیێ دهێنه ئەنجامدان.
كريارێن تيرۆرى دبيت كەسەك يان كۆمەكا رێكخستی پێ رابيت و دبيت حكومەتەك يان وەلاتەك پێ رابيت دژى مللەتەكێ يان وەلاتەكێ دى، تيرۆر دبيت يا كەسی بيت ژ بەر چەند ئەگەرێن جۆراوجۆر، يان كريارێن تيرۆرستی د رێكخستى بن ژ لايێ رێكخراوەكا رێكخستى ژ كۆمەكا گرۆپێن تيرۆرستى و بهێنه برێڤەبرن و چاڤدێری كرن ژ لايێ پارت و رێكخراوان ڤە، يان هندەك وەلات ب شێوەیەكێ نه ئاشكرا يان ژ لايێ دەزگەهـ و دەستەكێن جۆراجۆر، تيرۆرا نه رێكخستى دهێته ئەنجامدان ژ لايێ گرۆپێن نە رێكخستى، ژ بۆ ئارمانجێن تايبەت.
جۆرێن تيرۆرێ دهێنه دابەش كرن ب ڤى رەنگی:
- تيرۆرا كەسى و يا ب كۆم (گرۆپ)
تيرۆرا كەسى دهێته ئەنجامدان ژ لايێ كەسەكى ڤه يان تيرۆرستەكى ڤه و دبێژنێ تيرۆرا خۆسەپاندنێ و دهێته ئاراستەكرن بۆ تەخەكێ ژ جڤاكى يان پێكهاتەكا دەستنيشانكرى ژ جڤاكى دژى دام و دەزگەهێن ميرى و هێزێن لەشکری و دبيت ئەڤ كريارێن تيرۆرستى ئارمانج ژێ د ئايينى يان سياسى و دبيت د كەسى بن.
تیرۆرا ب کۆم (گرۆپ) دهێتە ئەنجامدان ب پاڵدەرێن نێرینێن هزری و سیاسی و جڤاکی، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەر بۆ جۆراوجۆريیا گرۆپێن توندڕەو ژ لایێ قەبارە و ئارمانجا ڤە، مینا گرۆپێن ڕادیکال یێن ئایینی و گرۆپێن چەپ یان ژی یێن راست و شێوازێ کریارێن تیرۆری یێن ئابۆری و جڤاکی و شێوازێ کریارێن تیرۆرستی ژ پێخەمەتی پاراستنا بەرژەوەندییێن خۆ یێن ئابۆری.
- تیرۆرا نێڤدەولەتی
مەرەم ژ تیرۆرا نێڤدەولەتی ئەنجامدانا کریارێن تیرۆرستی یە ژ بۆ داگیرکرنێ و ئەنجامدانا کریارێن تیرۆرستی و زێدەگاڤیکرن ل سەر خەلکی و تێکدان و ژناڤبرنا دام و دەزگەهێن میری و بەلاڤکرنا ترسێ و ڤەجنقاندنێ یە د ناڤ خەلکی دا، هەروەسا ئەنجامدانا کریارێن کوشتنا ب کۆم ژ بۆ پتر پەیداکرنا ئالۆزییێ و نەخۆشییێ د ناڤ خەلکی و جڤاکێ نێڤدوەلەتی دا.
ئەگەر و فاکتەرێن پەیدابوونا دیاردهيا تیرۆرێ:
هندەک ئەگەر و پالدەر هەنە ژ بۆ پەیداكرنا تيرۆرێ و کارتێکرن ل سەر کەسایەتییا مرۆڤێ (تیرۆرست)، ئەڤێ ب ڤێ کریارێ ڕادبیتن دبنە ئامیرەت ژ بۆ جێبەجێکرنا کریارێن تیرۆرستی و تێکدەر ب شێوەیەکێ راستەوخۆ و نەراستەوخۆ و هەر وەكى ديار ب ڤان ئەگەرێن ل خوارێ:
- ئەگەرێن گرێدای ب کەسایەتییا مرۆڤی ڤە (فاکتەرێن کەسی و خۆیەتی و دەروونی) :
فاکتەرێن کەسی و دەروونی رۆلەکێ سەرەکی هەیە ژ بۆ نرخاندن و رۆنکرنا هندەک ژ کریارێن تیرۆرستی، دەرئەنجامێن دويڤچوونا زانا و شرۆڤەکارێن تایبەتمەند گەهشتینێ، د بوارێ شرۆڤەکرنا کریارێن تیرۆرستی دا و ڤەکۆلینێن هاتينه ئەنجامدان ژ رەفتارێن کەسانێن تیرۆرست و نە یێن سروشتی بۆ وان دیار بوو کارتێکرن یا هاتییەکرن لسەر کەسایەتییا وان و لسەر هزر و مێشک و دەروونێ وان هەتا بشێت ب رەنگەکێ هۆڤانە تاوانا پێ ئەنجام بدەن.
- فاکتەرێن دەرڤەی جڤاکی
ئەڤ فاکتەرە گرێداینە ب ژینگەها جڤاكى یا کەسی ڤە و رێڤەبرنا کەسان و سەردابرنا وان بۆ کریارێن خراب و توندڕەو و ئەڤ چەندە دیار دبن د ژینگەها ئەو تێدا دژین و کارتێکرن لسەر هزر و رەفتار و کەسایەتییا وان دکەت، خێزان، قۆتابخانە و زانکۆ رۆلەکێ سەرەكى هەنە بۆ نەهێلانا سەرداچوونا وان.
- فاکتەرێن ئابۆری:
ژ بەر پەیدابوونا چینایەتی و زێدەبوونا هەژارییێ و گەندەلییا دارایی و ئابۆرى و کێمبوونا داهاتێ کەسی، نەبوونا کاری، بەلاڤبوونا نە دادپەروەرانە یا داهاتی و موچەی و خەلاتکرن و نەبوونا دادپەوەرییێ ژ بۆ پێشڤەبرنا ئابۆرێ و جوداهییا پێشکێشکرنا پرۆژەیێن ئاڤەدانییێ و خزمەتگوزارییێ ژ دەڤەرەکێ بۆ دەڤەرەکا دی و ب دیتنا ڤەکۆلەران ئەڤ چەندە دبنە بەرهەڤی و هاندەر بۆ پەیدابوونا تیرۆرێ.
- فاکتەرێن سیاسی:
سەپاندنا سیاسی و نەبوونا دیموکراسییەتێ و پێشێلکرنا مافێ مرۆڤی و دروستکرنا ئاستەنگان ل هەمبەر ئازادییا رادەربڕینێ و راگەهاندنێ و پشتگوهـ ئاڤێتنا داخوازییێن وەلاتییان، نەرازیبوون ب چاکسازییان و بەژداریکرنا خەلکی د دانانا بڕیاران دا ب رێکێن دیموکراسییێ و یاسایی و چوون بەر ب تاکرەوییێ و و رێگرتن ل دادپەروەرییێ و ئازادییێ.
- فاکتەرێن ئایینی:
ئایینێ ئیسلامێ پتر ژ هەر ئایینەکێ دی ژ لایێ گرۆپێن توندڕەو ڤە هاتییە بکارئینان، سەرەڕای ئایینێ ئیسلامێ ئایینەکە هەر ژ ناڤێ وێ دياره (ئيسلام) ئانکو تەناهی و ئاشتی، گەلەک رێز ل مرۆڤی و مافێ وی گرتيیه، ئەڤ چەندە بوويه نامەیا ئاسمانی یا ڤی ئايینی و کەسێ مافێ گۆهاڕتنێ یان ژێبرنا چ بڕگا ژ شەنگستێ ڤی ئایینی نینە، چونکی هاتییە دانان ژ لایێ خودایێ مەزن ڤە و د ڤی ئایینێ پیرۆز دا، وەسا هاتییە دیارکرن، کو رێز ل مرۆڤی بهێتە گرتن و بها پێ هاتيیه دان، هەر وەکی د قورئانا پيرۆز دا هاتيیە (ولقد کرمنا بني ﺁدم و حملناهم في البر والبحر ورزقناهم من الطیبات وفضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا/ سورة الإسراء (70)). و بەلاڤکرنا ڤى ئایینێ پیرۆز ب رێکێن ئاشتییانە د ناڤ خەلکی و مللەتان دا، هەروەسا هاتيیه دياركرن د قورئانا پيرۆز دا مللەتێ موسلمان نه مللەتەكێ توندرەوه (وكذلك جعلناكم أمة وسطآ لتكونوا شهداءعلى الناس ويكون الرسول عليكم شهيدا/ سورة البقرة (143)).
بەلێ هەر ل دەستپێکێ پشتی وەغەرکرنا پێغەمبەرێ خودێ (محهمهد) سلاڤێن خودێ ل سەر بن، کار ب ڤێ چەندێ نەهاتییە کرن، هزرا بەلاڤکرنا ڤی ئایینێ پیرۆز ب رێکا هێزێ و بکارئینانا چەکی هاتيیەكرن و گەلەک وەلات داگیرکرن، ب زۆری ئینانە د ناڤ ئايینێ ئيسلامێ دا، سەرەڕای ئایینێ ئیسلامێ فەرمان دایە ب دادپەروەرییێ و ئاشتییێ و پێکڤەژیانێ و دویرکەفتن ژ توندرەوییێ و پاراستنا مافێ مرۆڤی و پاراستنا ژینگەهێ و پێدانا مافێ ژیانێ، رێ نەدایە بۆ خۆکوشتنێ و کوشتنا کەسەکێ دی، هەر وەکی د قورئانا پیرۆز دا هاتییە (من قتل نفسا بغير نفسأو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا/ سورة المائدة (32)) .
- فاکتەرێن دی
هەبوونا فاکتەرێن نەخوێندەوارییێ و توندرەوییێ و نە قەبوول کرن و ژ دەستدانانا ناسنامێ و سەرداچوونا گەلەک کەسان د ناڤ جڤاکی دا، زێدەباری هەژارییێ و نەبوونا کاری دبنە ئەگەر و هاندەر بۆ کرنا تاوانا و پەیوەندیکرن ب گرۆپێن توندرەو و ژ دەرڤەیی یاسایێ، ژ بۆ بەرهنگاریکرن و ژناڤبرنا ڤان گرۆپان و لایەنێن توندرەو دڤێت ئارمانجەکا نيشتمانی، سیاسی، ئێمناهی و راگەهاندنێ پێکڤە بهێنە دارشتن و هەمی لایەک کار بکەن ژ بۆ پاراستنا وەلاتی ب ڤی رەنگێ خوارێ:
- پاراستنا دام و دەزگەهێن حکومەتێ و ئێکرێزییا نيشتمانی.
- گەهشتن بۆ ئارامییا ناڤخۆیی و ئاسایشا نيشتمانی.
- چارەسەرکرنا شینوارێن نەرێنی و هاندەرێن گرۆپێن توندڕەو وەک داعشێ ل دویڤ خۆ هێلاین.
- ئاڤەدانکرنا وەلات و دەڤەرێن وێرانکری.
- بهێزکرن و دانانا سیاسەتەکا گونجای ل گەل جڤاکێ نێڤدەولەتی ژ بۆ بەرهنگارییا تیرۆرێ و تیرۆرستان.
ل دویماهییێ دبێژین دانانا سیاسەتەکا نيشتمانی یا ئێکگرتی ژ لایێ هەمی پارت و لایەنێن سیاسی بۆ کارکرن و پاراستنا دەستکەفتی و قەوارێ سیاسی و ئاڤاکرنا ستراتیژییا نيشتمانی دژی گرۆپێن توندڕەو و بەرهنگاریکرنا وان نە تنێ ژ لایێ لەشکەری ڤە، بەلکو یا گرنگتر ژ لایێ هزری ڤە و پاراستنا مافێ مرۆڤی و رەوشەنبیرکرنا جڤاکی، ب تایبەتی تەخا گەنجان و ئاراستەکرنا وان بۆ مفا وەرگرتن ژ شيیانێن وان ژ بۆ خزمەتا مللەت و وەلاتی.
ژێدهر:
١. أحمد جلال عزالدين، الارهاب والعنف السياسي ‹ القاهرة – دار الحرية ، – ١٩٨٦.
- إسماعيل غزال، الارهاب والقانون الدولي والموسوعة الجامعية للنشر، بيروت ١٩٩٠.
- أدونيس، الارهاب السياسي، الفكرة، بيروت ١٩٩٣.
- مجلة بلادي، تصدر عن وزارة الدفاع العراقية، العدد ٦٤ تشرين الأول ٢٠٢٢.
- المواقع الالكترونية علة صفحات الفيس بوك و كوكل.
