خواندنەك بۆ پەرتووکا (سومەری)*

مستەفا عەبدولرەحمان ئەرەدنی

سومەری ئەو نەتەوەیێ‌ زانین و نڤیسین و زانست ل سەر دەستێ‌ وان هاتینە ئافراندن و هەبوونێ‌ و بوینە كلیلا روناهیێ‌ بۆ جیهانێ‌ هەمیێ. موخابن گەلەك ژ زانست و شارستانییەتا سومەرییان یا بەرزەیە و نەگەهشتییە بەر دەستێ‌ مە و ئەوا گەهشتییە بەر دەستێ‌ مە ژی ب نیڤەرۆیە. وەرگێرانا تێكستێن زمانێ‌ سومەری ئەو ب خۆ ئاستەنگەكا مەزن بوویە، راستە زانا و ڤەكۆلەرێن زمان و تێكسیتێن سومەرییان، تا ڕادەكا باش شیاینە راز و هێمایێن زمانی سومەری ڤەكەن و تێبگەهن، بەلێ‌ ب دیتنا من هێژ گەلەك ماینە دەست لێ‌ نەهاتییە دان، یان ژی هەتا نۆکە ل ژێر ڤەكۆلینێدانە و دبیت پێشەرۆژ گەلەك نهێنێن دیتر یێن ژین و ژیار و كار و زانست و زمانێ‌ سومەرییان بۆ مە ئاشكرا بكەت.

سومەری ئەو نەتەوە و گەلێ‌ هەمی نەتەوەیێن ل عێراقێ‌ و میزۆپۆتامییا دژین، بزاڤێ‌ دكەن سومەرییان ب نفش و بابكالكێن خۆ ب دەن نیاسین و هەر ئێك ل ڤێرە و وێراهە نڤیسین و ڤەكۆلینان ل سەر نێزیكان خۆ سومەرییان چێدكەن و هەڤبەركرنێن زمانێ‌ خۆ و سومەرییان دكەن و ل هەر گرێدانەكا بچویك ژی دگەریێن، داكو خۆ بگەهینن سومەرییان چونكە بۆینە روناهییا جیهانێ‌ هەمیێ‌.

كورد ژی  نەك بەرێ‌، بەلكو ل ڤی سەردەمێ‌ مە یێ‌ نۆکە ژی بێبار نەبوویە ژ لێگەریان و ڤەكۆلینان ل سەر ڕڤشت و ئینانەدەر یا ڕهـ و ریشالێن نفشێ‌ خۆ و ڤەگەراندنا خۆ بۆ سەردەمێن دێرین و كەڤن، نەخاسمە بۆ سەردەمێ‌ سومەرییان و كۆتیان و ئوراراتیان و كاشیان….تاد. خۆش بەختانە ڤەكۆلەرەكێ‌ كورد ب ناڤێ‌ (صەدیق حەجی وەلی بەرواری) ئەڤ بارێ‌ گران دانایە سەر مللێن خۆ و خۆ ل ڤێ‌ دەریایا مەزندایە،  داكو بتنێ‌ بسەلمینیت، كو كورد ژ ڕڤشت و نفشێ‌ سومەرییانە و سومەری ب خۆ كورد بوینە و بۆ ڤێ‌ مەرەمێ‌ ب دەهان ژێدەر سەڕاد و بێژینگ كرینە و دانبژارە یا وان د پەرتووکێ دا دانایە بەردەستێن مە.

ئەگەر ئەڤ ڤەكۆلینە ئێكەم ژی نەبیت ژ ئێكەمینایە، یێن ب زمانێ‌ كوردی- زاراڤێ‌ بادینی ل سەر سومەرییان و كوردان ب ڤی رەنگێ‌ هەڤبەركرنێ‌ هاتییە نڤیسین، کو تێدا نڤیسەری بزاڤ کرییە گرێدانەكێ‌ د ناڤبەرا كورد و سومەرییان دا بكەت، ژ لایێ‌ کلتۆری و زمانی و رەگەزی و مێژووی ڤە، ب راستی نڤێسەری گەلەك خۆ وەستاندییە ب ڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ڤە و بزاڤ کرییە، خالەكا گرێدانێ‌ هەر چەند یا بچویك ژی بیت د ناڤبەرا كورد و سومەرییان دا  بەرچاڤ بكەت، ب دیتنا من ل دویڤ شیانێن خۆ نڤیسەر گەهشتە ئەنجامێن باش و كارەكێ‌ باش ئەنجام دایە و دانایە بەر دەستێن مە  و خواندەڤانێن هێژا.

ئەم ژی دێ‌ بزاڤێ‌ كەین، خواندنەكێ‌ بۆ ڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ و پەرتووکێ‌ كەین و مەرەم پێ‌ پتر زەنگینكرنا پەرتووکێ‌ یە و ئاشنابوونا خواندەڤانایە ب پەرتووکێ‌.

دا دەست پێ بكەین و بچینە د ناڤ لاپەرێن پەرتووکێ و جیهانا سومەرییان دا، یا بۆ پێشی 6000سالان ڤەدگەریت و ڤەگەرێن بۆ ئەڤرۆ یا مە كوردان و د گەل نڤیسەری، وان هەڤبەركرنا ببینین و شرۆڤە بكەین، یێن ل دویڤ ژێدەرێن نڤیسكی هاتینە كرن و دیسا تێكهەلكرنا بۆچوون و شرۆڤەیێن نڤیسەری ژی كو پرانییا وان د جهێ‌ خۆدانە ژبۆ گەهاندن و سەرئێكڤەكرنا وی دەرزیێ‌ بزدایی، یێ‌ د ناڤبەرا سومەرییان و كوردان دا، ئەوێ‌ ب درێژاییا دیرۆكێ‌ هاتییە بزداندن.

 زۆربەیا بۆچوونان بۆ هندێ‌ دچن، كو كورد ژ نفشێ‌ سومەری نە و سومەری ژی كورد بوون و ژ كوردستانێ‌ پێشی پتر ژ6000 سالان كوچبەر بوینە باشوور و ناڤەراستا عێراقێ،‌ ل دویڤ وان شرۆڤە و لێگەریانێن مێژوناس و سومەرناسان بۆ كرین.

نڤیسەرێ‌ پەرتووکێ‌  (بەرواری صدیق) ژی ل دەوس و شوپا وان لێگەران چوویە و دا پێكڤە بچینە د ناڤ باخچێن پەرتووکێ دا، داكو ببینین چ هەڤبەركرن کرییە و چ بابەت ئازراندینە.

 ل سەر ڕڤشت و نفش و ڕهـ و ریشالێن سومەرییان نڤیسەر د لاپەرە (7) دا سومەرییان د دووخالان دا دبینیت:

 ئێك: سومەرییان ب خەلكێ‌ هند و ئیرانی ددەتە نیاسین.

دوو: سومەری ژ وان ملەتێن دەوروبەرێن سومەرییان ژیایین، مینا ئەكەدی و ئاشۆری و عیبری و ئیلامی و عەرەب و فارس و توركان جودانە و ژ وان هەمیان نزیكتر مللەت بۆ سومەرییان سۆباری بوون.

د ڤان هەر دوو خالان دا، نڤیسەری ئەكەدی و ئاشۆری و عبری و ئیلامی و عەرەب و فارس و تورك ژ ڕڤشتا سومەرییان بێ‌ بەهركرینە، كو ب چ ئێكا ناگەهنە ڤان نفشە نەتەوان، بەلێ‌ لایێ‌ دیتر سومەری ب هند و ئیرانێ‌ داینە نیاسین و پاشی دبێژیت سومەری گەلەك نێزیكی سۆبارییان بوون و د دێرێن بهێن دا دێ‌ پتر تیشكێ‌ ئێخینە سەر سۆبارییان.

یا بۆ مە خویا دبیت، ل دویڤ ڤێ‌ دیتنا نڤیسەری دێ‌ قورسا یا ڤەكۆلینێ‌ ل سەر هند و ئیرانییا و سۆبارییا و سومەرییان بیت، ئەڤە ژی بار سڤكیەكە داكو مرۆڤ پتر بشێت ڤەكۆلینێ‌ ل سەر سومەری وسۆبارییا بكەت.

جهێ‌ مشەختبوونا سومەرییان:

جهێ‌ مشەختبوونا سومەرییان، هەتا نۆکە جهێ‌ گەنگەشێ‌ یە د ناڤبەرا مێژووناس و سومەرناسان دا، چەندین بۆچوون ل سەر جهێ‌ مشەختبوونا وان هەنە، نڤیسەری بزاڤ کرییە وان هەمی بۆچوونان د ڤەكۆلینا خۆ دا خرڤە بكەت، هەر وەكو د لاپەرە(8)دا هاتی، جهێ‌ سومەری ژێ‌ مشەختبوین ل دویڤ ژێدەران نڤیسەری چوار جهـ دەست نیشانكرینە.

ئێك: باکۆرێ‌ میزۆبۆتامییا (كوردستان).

دوو: دەڤەرا باکۆرێ‌ هندێ‌،كوژیێ‌ د ناڤبەرا ئەفغانستانێ‌ و بلۆجدستانێ دا.

سێ‌: دەڤەرا قەوقاز و پشت دەریا قەزوین.

چوار: ئەرمەنستان.

سەرەرای بەرچاڤكرنا چوار بۆچوونان ل سەر جهێ‌ سومەرییان، بەلێ‌ نڤیسەری پتر گرنگی دایە سەر مشەختبوونا سومەرییان ژ باکۆرێ‌ میزۆبۆتامییا (كوردستانێ‌) بۆ باشوورێ‌ میزۆپۆتامییا (باشوورێ‌ عێراقێ‌).

د لاپەرە (13)، دا هاتییە؛ سومەری پێشی(6000) سالان ل باشوورێ‌ عێراقێ‌ دژیان، د هەمان لاپەر دا، نڤیسەر دبێژیت، ناڤێ‌ سومەری بۆ هزارا سێ‌ پێشی زاینی ڤەدگەریت، لێ‌ ڕهـ و ریشالێن مللەتێ‌ سومەری بۆ بەری هزارا شەشێ‌ پێشی زاینی دچن، ل سەر ڤێ‌ بۆچوونێ‌ پرسیارەك د مێشكێ‌ مرۆڤی دا دورست دبیت،  ئەگەر ڕهـ و ریشالێن سومەرییان، وەكو نفش و نەتەوە بۆ هزارا شەشێ‌ پێشی زاینێ‌ ڤەدگەرن، ناڤێ‌ وان بۆ هزارا سێ‌ پێش زاینێ‌ ڤەدگەریت، ئایا د ناڤبەرا وان سێ‌ هزارا سالان دا، ناڤێ‌ سومەرییان چ بوو و ب چ دهاتنە ناڤكرن، هەتا كو ل هزارا سێ هاتینە ناڤكرن ب سومەری؟.

بێگومان ب دیتنا من ئەڤ بابەتە ژی پێدڤی ب ڤەكۆلین و دویڤچوونێ‌ یە.

بنیاتێ‌ جهێ‌ سومەرییان:

نڤێسەرێ‌  پەرتووکا سومەری د لاپەرێن (16 و17 و18و19 و35 و36 و38) دا ل سەر بنیاتێ‌ جهێ‌ سومەرییان چەند بۆچوونێن ڤەكۆلەڤان، سومەرناسان ڤەگوهاستینە و بەرچاڤ كرینە، د.فوزی رشید دبێژیت: سومەری كومەلە خەلكەكێ‌ باکۆرێ‌ عێراقێ‌ بوون وكوم كوم بو باشوورێ‌ عێراقێ‌ یێن مشەخت بوین و ژبەر زێدەبوونا مرۆڤان مشەختبوینە، چونكە خوراك یێ‌ كێم بوو ل باکۆری.

د.نەعیم فەرەج: سومەری ژ باکۆرێ‌ عێراقێ‌ بۆ باشووری یێن مشەخت بوین و ئەڤ كوچبەری یە پێشی دیرۆکێ‌ بوو.

سەلاح سەعدالله ژی دبێژیت، سومەری ژ باکۆرێ‌ عێراقێ‌ مشەختبوینە و دبنیات دا ژ رەگەزێ‌ مللەتێن پێشینێن كوردان بوون.

د.سامی سعید ئەلئەحمەدی، هەمیشە سومەری د بنیات دا  ژ سۆبارییانە و ژ لایێ‌ باکۆرێ‌ میزۆپۆتامییا بۆ باشوورێ‌ میزۆپۆتامییا مشەختبوینە و ل دەڤەرا زنجیرا چیایێ‌ زاگروس ژی هەبوون.

د.عەلی ئەلقاسمی، دبێژیت سومەری ژ گراڤا عەرەبی بۆ باشوورێ‌ ئیراقێ‌ هاتینە و ژ نەتەوێ‌ نوحی (س) بوون و سومەرییان دكەتە سامی، بەلێ‌ سومەری نە عەرەبن و نە سامی نە.

زێباری محمد صالح ، سومەری ژ مللەتێن كوردستانێ‌ یێن كەڤن بوون و بۆ باشوورێ‌ میزۆپۆتامییا كوچکرییە و شارستانیەكا پێشكەفتی ل ولاتێ‌ سومەر دانایە.

د.كامیران بەرواری: سومەری ل ژوورییا میزۆپۆتامییا بۆ ژێرییا میزۆپۆتامییا مشەخت بوینە و ژ رەگەزێ‌ عەرب و توركان دوورن.

ج. ر. درایڤەر، ئاماژە ب كەڤنترین تێكستێن بزماری یێن سومەری ددەت، كو ولاتێ‌ (كوردا –كەردا) دكەڤیتە دەوروبەرێن دەڤەرێن چیایێ‌ جودی ل ژێرییا رۆبارێ‌ بۆتان – دیجلە) هەتا ژێرییا دەریا وانێ‌ ڤەدگریت، كو ئەڤ دەڤەرە ژ دەڤەرا بەر خابیری یا جودا بوو، ل وی سەردەمی دوو دەڤەرێن كوردان هەبوون، ئەوێن ل بەر كاریگەرییا شارستانیەتا سۆبارییان كەفتین.

د.نعیم فەرەج دبێژیت: سومەری ژ سۆبارییانە، سۆباری و سومەری د بنیات دا كوتی بوون و پێشیێن كوردان بوون.

سێ‌ دەڤەرێن كوردنشین ل ژوورییا میزۆپۆتامییا ئاماژە پێ‌ هاتییە دان (كورا، سو، كارداكا) سێ‌ دەڤەر بوون  وەك دەستهەلات و فەرمانرەوی و ئێك بنیات و ئێك مللەت بوون.

ئەگەر سەرنجەكێ‌ ل بۆچوونێن نڤیسەری ل سەری بەرچاڤكرین بدەین، دێ‌ بۆ مە دیار بیت پرانییا بۆچوونێن هاتینە بەرچاڤكرن، پشت راستیێ‌ و ئاماژێ‌ ددەنە هندێ‌، كو سومەری ژ چیایێن كوردستانێ‌ و دەڤەرێن كوردستانێ‌ ب ئەگەرێن جوداجودا مەشەخت بوینە باشوور و ناڤەراستا عێراقێ‌ و ل وێرێ و ولاتەكێ‌ پێشكەفتی دامەزراندی یە و هەمی سومەرناس و ڤەكۆلەڤان ل سەر هندێ‌ دكوكن، كو بنیاتێ‌ سومەرییان كوردن، ڤیجا ل وان سەر دەمان كورد ب چ ناڤ هاتبنە نیاسین.

ژ بلی بۆچوونا (د.عەلی ئەلقاسمی)، كو دبێژیت سومەری ژ گراڤا عەرەبی مشەخت بوینە باشوورێ‌ عێراقێ‌) ئەڤە ژی دویرە ژ ڕاستیێ‌ و دەمارگیریەك ب بۆچوونا ویڤە دیارە و یا مەبەستدارە، چونكە وەكو مە ل سەری گۆتی هەر مللەتەك و نەتەوەك یێن ل دەوروبەرێن سومەرییان دژیان بزاڤێ‌ دكەن، خۆ بگەهینن سومەرییان، چونكە سومەری بوینە كلیلا زانستی و روناهییا جیهانێ‌.

سۆباری:

ئێك ژ بابەتێن هەرە گرنگ، یێن نڤیسەرێ‌ پەرتووکا (سومەری) ڤەكۆلین ل سەر كرین بابەتێ‌ سۆبارییانە، كو راستەوخۆ گرێدان ب سومەرییان ڤە هەیە، نڤیسەری بزاڤ کرییە وان خالێن گریدانێ‌ یێن د ناڤبەرا سومەرییان و سۆبارییان دا بەرچاڤ و ئاشكرا بكەت، بێگومان نڤیسەری پشت بەستن ل سەر چەندین ژێدەران کرییە، لەوما ئەم ژی د گەل نڤیسەری دێ‌ چینە د ناڤ لاپەرێن پەرتووکێ دا و ئەو ژێدەرێن هاتینە بكارئینان و بەحسێ‌ سۆبارییان كرین، دێ‌ بەرچاڤ كەین و پاشی دێ‌ دیتن و بۆچوونێن خۆ ل سەر دیاركەین.

جهێ‌ سۆبارییان:

نڤیسەری ژ د.زێباری محمد سالح ڤەگوهاستییە و دبێژیت، جهێ‌ سۆبارییان دەڤەرا بۆتان و ورمێ‌ و وانێ‌ و پاشی باکۆرێ‌ بابل و بلنداهیێن چیایێ‌ حمرین، مكحول، رۆژهەلاتێ‌ رۆبارێ‌ دیجلە و هەتا چیایێ‌ زاگروس و ئەمانوس بخوڤە دگریت، د تومارێن سومەرییان دا ل هزارا سێ‌ پ.ز ئاماژێ‌ ب خۆجهێن كوردستانێ‌ ب ناڤێ‌ ولاتێ‌ سوبارتۆ ل جهێ‌ كوردستانا ئەڤرۆدایە.

سیر سمیز سیدنی دبێژیت، کو پرانییا سۆرییا نهو د ناڤ ولاتێ‌ سۆبارییان دا بوو.

د.جمال رەشید، ل پەی ژێدەرێن بابلی دیاردكەت، كو زاراڤێ‌ سۆباری بۆ جهی هاتییە، ئانكو ناڤەكێ‌ جوگرافییە بۆ جهێ‌ بلند؛ ئانكو چیایی(كورا) ل كارە.

هۆزێن ئاشۆری ژ چاخێ‌ مشەختبوونا ئێكێ‌ ژ نیمچە گراڤا عەرەبی (شبە الجزیرە العربیە) بۆ دەڤەرا میزۆپۆتامییا هاتن، دەولەتا ئاشۆری ل سەر دەستێ‌ شاهـ(بوزور) یێ‌ ئاشۆری ئێكێ‌ دامەزراند و پاشی ئیمبراتورییا ئاشۆری ل نەینەوا ب ناڤێ‌ ئاشۆر هاتە دامەزراندن.

ل دوماهییا هزارا سێ‌ پ.ز ئاشۆری بەرەڤ ژێرییا ولاتێ‌ سۆبارتۆ چوون و سۆباری ژ دەڤەرێ‌ دەرئێخستن و دەستێ‌ خۆ دانا سەر زەڤی و زارێن وان ب گشتی.

پێشی ئاشۆری بهێن  و كەلها شرگات  ئاڤا بكەن، ئەو دەڤەر یا سۆبارتۆییا بوو و پێشی ئاشۆرییان ل وێرێ‌ بوون و سۆباری ل دەڤەرا نەینەوا و شرگات د ئاكنجی بوون.

ئانكو بەری ئاشۆری  بهێن ل میزۆپۆتامییا ئاكنجی ببن، سۆباری ل دەڤەرێن نەینەوا و شرگات د ئاكنجی بوون.

د ڤان بۆچوونان دا جهێ‌ ئاكنجیبوونا سۆبارییان دهێتە پشت راستكرن، كو كوردستانا مەزن بوویە و نۆکە هاتییە دابەشكرن د ناڤبەرا ولاتێن ئیرانێ‌ و توركیا و عێراق و سوریان دا. دیسا پێشی كو ئاشۆری بهێن دەڤەرێ‌ ئەڤ ئاخە یا سۆبارییان بابكالكێن كوردان بوویە.

نفش و توخمێ‌ سۆبارییان:

لێگەریان و ڤەكۆلین ل سەر ڕهـ و نفش و توخمێ‌ سۆبارییان، ئێك ژ وان كارێن هەرە مەزن بوویە، یێن نڤیسەرێ‌ پەرتووکێ‌ دانایە سەر مللێن خۆ، چونكە ب دیاركرن و گەهشتنا بنكاركێ‌ نفش و توخمێ‌ سۆبارییان نفش و توخمێ‌ سومەرییان ژی دیار دبیت، لەوما نڤیسەری كومەكا ژێدەر و دیتن نێرینێن ڤەكۆلەڤان مێژووناسان ڤەگوهاستینە و ژ بۆ سەلماندنا نفشێ‌ سۆبارییان بەرچاڤ كرینە.

د.سعید ئەلئەحمەدی: دبێژیت، ئێكبابكی د ناڤبەرا سومەری و سۆبارییان دا هەیە و ئەڤ هەردوو مللەتە بەرێ‌ ل كوردستانا نهو دژیان.

سیر سمیز سیدنی دبێژیت، خۆری و سۆباری ئێك بنیات و ئێك مللەت بوون.

هیرزفیلد، دبێژیت چ گوهرینێن بابكی و تۆخمی ل سەر سۆبارییا چێنە بوینە، بەلێ‌ ناڤ هاتییە گوهرین و خۆری و هۆری جهێ‌ ناڤێ‌ پرانییا سۆبارتۆیا گرتییە.

حیسییان دگۆتە ولاتێ‌ سۆباری ولاتێ‌ خۆریان – هۆریان، بنیاتێ‌ خۆری – هۆری  مللەتێن كەڤنێن كوردستانێ‌ پرانییا وان سۆباری بوون.

د.جمال رەشید دبێژیت: سۆباری نە ژ خەلكێ‌ سامی بوون و نە ژی هند و ئوروپی بوون.

سپیرسەر ئێفرام، میتانی بەشەك بوون ژ سۆبارییان و سۆباری ل باکۆرێ‌ میزۆپۆتامییا د ئاكنجی بوون.

د تێكستین شاهی ئەكەدی دا (نارام سین) 2291-2255 پ.ز، بنیاتێ‌ كوردان ڤەدگەرینیت بۆسۆبارییان (لولویان، كاشییان، هۆرییان، خۆرییان، میتانییان، ئوراراتییان، میدییان).

د.جمال رشید، دبێژیت؛ كوتی و لولو و كاشی و خۆری د بنیات دا سۆباری بوون.

كورد و سومەری:

نڤیسەرێ‌ پەرتووکا سومەری، بەراوردی ناڤبەرا سومەری و كوردان) د هێتە سەر كاكلكا ڤەكۆلینا خۆ، دیسا پشتبەستنێ‌ ل سەر دیتن و نێرینێن  مێژونڤیسان و ژێدەرێن مێژووی دكەت، ئەم ژی دێ‌ ئاماژێ‌ ب وان دیتن بۆچوونان دەین.

د.كامیران بەرواری، سومەری  رەگەزێ‌ خەلكەكێ‌ ئارینە ژ نفش و رەگەزێ‌ سپینە و سومەری ژ بنیات خەلكێ‌ باکۆرێ‌ میزۆپۆتامییا بوون، پێشی مللەتێ‌ سامی کۆچبەری عێراقێ‌ و كوردستانێ‌ ببن، مللەتێ‌ سومەری ل سالێن 3500-3000 پ.ز سومەری ل ژێرییا عێراقێ‌ د ئاكنجی بوون.

كامیران بەرواری دبێژیت: ئەم پشتراست دبێژین، كورد ژ رڤشت و نفش و بەرەبابێن سومەرییانە، ل ژێرییا عێراقێ‌ د ئاكنجی بوون، دەمێ‌ ئەڤ مللەتە ب كوردی د ئاخفتن، چ زمانێن دی وی چاخی ل وێرێ‌ نەبوون و بەلگە و گروڤە ئەو پەیڤ و زاراڤ و ئالاڤێن سومەرییانە، ئەوێن ل دویڤ خۆرا هێلان و ژ پاشماوێن وان هاتینە دیتن، ژ ئالیێ‌ دەربرین و واتایێ‌ ڤە سومەری و كورد ب تەمامی وەكو ئێكن.

مەسعود سعید یاسین پرسیارەكێ‌ دكەت و دبێژیت: هەكە سومەری كورد نەبن، پا دێ‌ سومەری كی بن؟. و دبێژیت سومەری كوردن.

ئەنوەر مایی دبێژیت: زێباری ژ بنیاتێ‌ سۆبارییانە و ئەو كەڤنترین عەشیرەتێن دەڤەرێ‌ نە.

ئەگەر هویرك هزر د دیتن و نێرینێن مێژووی یێن ڤان مێژووناسان دا بكەین، دێ‌ بۆ مە دیار بیت، وەكو زنجیرێ‌ خەلەكێن نفش و توخمی پێكڤە هاتینە گرێدان، ژ پێشی شەش هزار سالان تا ئەڤرۆكە و ژئێك نەبزداینە، هەر ژ سەردەمێ‌ سۆباری و سومەری و هۆری و خۆری و میتانی و تا دگەهیتە بۆچوونا ئەنوەر مایی، كو سۆبارییا و زێبارییا ب ئێك نفش و توخم ڤە گرێددەت، ئانكو ڕڤشتا كوردان پێشی شەش هزار سالان و تا نۆکە هەر ئێك بوویە.

 مێژووناس د.جەمال رەشید پشتراست دكەت، كو سۆباری نە ژ نفشێ‌ سامی و نە ژی ژ نفشێ‌ هند و ئوروپی نە، ل ڤێرە ڕڤشت و نفش و توخمەكێ‌ خۆسەر دیار دبیت، كو ئەو ژی كوردن.

هەڤبەركرنا كاروكوك و راپیچا سومەرییان و كوردان:

نڤیسەری ژ لاپەرە 50هەتا 64ێ‌  بزاڤ کرییە هەڤبەركرنەكێ‌ د ناڤبەرا ئاشۆرییا و سومەرییان و كوردان دا بكەت، چەندین وێنەیێن سەردەمێن سومەرییان و ئاشۆرییان  بەرچاڤ كرینە و هەڤبەركرن د ناڤبەرا وان دا کرییە ژ لایێ‌ كاروكوك و راپێچا جلكان ڤە و ددەتە خویاكرن، كو جودایی د ناڤبەرا كاروكوك و راپێچا  سومەرییان و ئاشۆرییان دا هەبوویە و یا بەرچاڤ بوویە، بەلێ‌ كاروكوك و راپێچا سومەرییان و كوردان گەلەك وەكو ئێكە، بگرە چ ژ هەڤبەركرنا دەرسوكێ‌ و كولاڤێ‌ تەحتیكی بیت و چ شال و شویتكا پشتێ‌ و شەلوال و هەتا گرێدانا بەرپێكان ژی وەكو ئێكن، د وان وێنێن هاتینە بەرچاڤكرن دا گەلەك د نێزیكی ئێكن، ب هویری نڤێسەری خال ب خال شرۆڤە كرینە.

هەر وەسان نڤیسەری هەڤبەركرنەك د ناڤبەرا خولك و سەرۆچاڤ و دفن و لێڤ و رەنگێ‌ سومەرییان و ئاشۆرییا و كوردان دا کرییە، دیسا چەند وێنەیەك بەراورد و شرۆڤەكرینە و گەهشتییە وێ‌ باوەریێ‌، كو خۆلك و سەر و سیمایێ‌ سومەرییان و كوردان وەكو ئێكە، بەلێ‌ د گەل ئاشۆرییان جودایی هەنە.

نڤیسەر وەسان ددەتە خویاكرن، كو كاروكۆك و راپێچا سومەرییان و یا كوردان نۆکە وەكو ئێك بوویە. گەلەك نێزیكی راپێچا هۆزا زێباریان دكەت.

دبیت ئەڤ كارێ‌ نڤیسەری كری و هەڤبەركرنا كاروكۆك و راپێچ و خۆلك و سەروسیمای ڤەكۆلینەكا نوی بیت و پێشی نۆکە نەهاتبیتە كرن، ب تایبەتی ب زمانێ‌ كوردی، ئەڤە ژی وێ‌ چەندێ‌ دگەهینیت، كو نڤیسەری خەمخۆری کرییە و خۆ وەستاندییە، تاكو شیایە ڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ب ڤێ‌ شێوەی دانیتە بەردەستێن خواندەڤانان.

ستەمێ‌ دەستهەلاتدارییا سومەرییان:

نڤیسەر د لاپەرە (13) دا سیستەمێ‌  دەسهەلاتدارییا سومەرییان ددەتە نیاسین و ب سیستەمەكێ‌ بنەمالەی، سیستەمێ‌ سیاسی ل باژێرێن سومەری ب شێوێ‌ دەستهەلاتێن دەولەتێن باژێران بون. سومەرییان ب جۆرێ‌ دەولەتێن شاهینشاهی فەرمانرەوایی دكر.

ل ڤێرە دیار دبیت،  سیستەمی دەستهەلاتداریێ‌ و فەرمانرەوایێ‌ سیستەمەكێ‌ بوماوەی (وراثی)  فەرمانرەوای ژ بابێ‌ بۆ كوڕی بوویە.

 پێناسا سومەر:

د لاپەرە (14) دا نڤیسەری پەیڤا سومەری شرۆڤە کرییە ل دویڤ ژێدەرێن زمانێ‌ سومەری و ئەكەدی وب ابلی و ئاشۆری و عبری دبێژیت، پەیڤا سومەری، ب زمانێ‌ سومەری بۆ واتا (ئەرد، هێژا، لەڤەن) هاتییە؛ ئانكو كی.ئین.جی(Ki.In.Gi)  د گەل ناڤێ‌ شاهێ‌ سومەری كوكال لكی-ئین جی Lukal.Ki.In.Gi)هاتییە.

ب زمانێ‌ ئەكەدی پەیڤا سومەری، مات شومیرم (Mat Shu.mi.rim) هاتییە بۆ هەمان واتا ل كارە. پەیڤا سومەری، ب زمان و تێكستێن بابلی و ئاشۆری ب هەمان هێما یێ‌ كی.ئین.جی (Ki.In.Gi) بۆ كور-ئێمی –كو (Kur.Eme.Ku) و هەمان واتا ددەت. پەیڤا سومەری ب زمانێ‌ عەرەبی بۆ واتایا (ارض، سید، قصب) ل كارە.

ل دویڤ ڤان شرۆڤەیێن  د سەری دا بۆ ناڤێ‌ سومەرییان هاتین پرانییا وان ناڤ ب جوگرافییا دەڤەرێ‌ ڤە گرێدایە، چونكە ل باشوورێ‌ عێراقێ‌ پتر ژ هەر تشتەكی د كەڤن دا گرنگی دایە (لەڤەنێ‌، قەرەمی) لەوما ب فەرمانرەوایێ‌ ئەردێ‌ لەڤەنی ناڤكرینە، چونكە هەر تشتەكی خەلكێ‌ باشوورێ‌ عێراقێ،‌ هەتا دەمەكێ‌ نزێك ژی ژ لەڤەنی و قەرەمی دهاتە چێكرن، خانیێن وان، كوتانێن وان، بەلەم قایغێن وان، جهێ‌ رونشتنێن وان واتە قەرەم و لەڤەن كەرستەكێ‌ گرنگ بوو د ژیانا وان یا رۆژانە دا، دبیت وەكو پێدڤی ل دەڤەرێن دیتر نەبیت، لەوما ب فەرمانرەوایێ‌ ئەردێ‌ لەڤەنی سومەری هاتبوونە ناڤكرن.

 د لاپەرە (14) دا هاتییە، هندەك ناڤێن سومەرییان بۆ باژێرێ‌ نیپور(Nappur-Nippur)  ناڤەندێن گرنگ یێن ئاینێ‌ سومەرییان دزڤرینن و ڤەكۆلەڤان دبێژن ناڤێ‌ سومەرییان ژ سروشتێ‌ ولاتێ‌ سومەری هاتییە و د لاپەرە(15) دا نڤیسەری  ژ( د. نائیل حەنون) ڤەگوهاستییە و دبێژیت: زمانێ‌ سومەری هەیە، بەلێ‌ مللەتێ‌ سومەری نینە.

بۆچوونا د.نائیل حەنونی، جهێ‌ پرسیارێ‌ و حێبەتیێ‌ یە؛ چاوان  زمانێ‌ سومەری هەیە و مللەتێ‌ سومەری نینە، چونكە هەر زمانەك ب مللەتێ‌ وی هاتییە ناڤكرن، وەكو زمانێ‌ كوردی، زمانی عەرەبی، زمانێ‌ ئینگلیزێ‌، زمانێ‌ فرنسی، زمانێ‌ فارسی…تاد، ب دیتنا من د.نائێل حەنونی ڤیایە سومەرییان وەكو نەتەوە ژ دیرۆکێ‌ رەش بكەت و چ بهایی نەدەتێ‌.

ئەو بۆچوونا ناڤێ‌ سومەرییان ب سرۆشتێ‌ ولاتێ‌ سومەرییان ڤە گرێددەن، پرسیار ئەوە، سرۆشتێ‌ سومەرییان یێ‌ چاوا بوویە؟ چونكە چ تشتەك ل سەر سروشتێ‌ ولاتی سومەرییان بەرچاڤ نەکرییە، ئایا مەبەست ژێ‌ ئەو جهە یێ‌ پێشییێ سومەری لێ‌ د ئاكنجی و پاشی ژێ‌ كوچبەر بوین یان ژی سرۆشتێ‌ وی جهی یە، یێ‌ ژ نوی لێ‌ ئاكنجی بوین؟!!

شرۆڤەیا برگەی بۆ پەیڤا سومەر:

د شرۆڤەیا پەیڤا (سو) د لاپەرە(29،31)دا، نڤیسەری بۆچوونێن د. محمد صالح زێباری و د.جمال رشیدی بەرچاڤ کرینە و دبێژن، پەیڤا (سو) د تومارێن ئاشۆرییان دا، وەكو مللەت هاتییە، نە وەكو ئەرد. د.جمال رەشید ژی ل سەر هەمان مژار دبێژیت؛ پەیڤا سو(SU)  بۆ خەلكێ‌ سوپاری هاتییە.

سو ژ سۆباری و كورتی ژ كورد د تومارێن ئاشۆرییان دا ل نیڤا هزارا دووێ‌ پێش زاینی ناڤێ‌ كورد ب زاراڤێ‌ كورتی Kurti هاتییە.

د تێكستێن ئەكەدی دا، سو  ژ سۆباری و مات  ژ مات كورداكی بو ولاتێ‌ كوردان هاتییە و ل جهێ‌ پەیڤا (سو) پەیڤا (مات) بۆ كوردان هاتییە بكارئینان.

نڤیسەر بۆچوونا خۆ ل سەر  تێكستێن ئاشۆری و ئەكەدی  ددەت و دبێژیت، ئەنجامەك ژ ڤێ‌ چەندێ‌ دیار دبیت، ئەو ژی هەر ژ دەڤەرا چیایێ زاگروس هەتا ژۆرییا میزۆپۆتامییا دێ‌ ماد بیت و سۆباری، ماد، كورا دێ‌ هەر چوار زاراڤ ئیك واتا و مللەت بكار بن.

د لاپەرە (15)دا نڤێسەری بزاڤ کرییە ل دویڤ برگێن ناڤێ‌ سومەری شرۆڤەیەكێ‌ بۆ بكەت و دبێژیت، پەیڤا سومەری پەیڤەكا لێكدایە ژ سێ‌ برگێن واتادار (سو+مە+ری) پێكدهێت، برگا (سو) واتا ولات – نیشتیمان –مللەت، هەر وەكو د دزمانێ‌ سومەری ب خۆ دا هاتی، برگا (مە) ب واتایا ئەم، ئێمە ددەت. وەكو د زمانێ‌ سومەری دا هاتی، برگا (ڕی)، دبیت ژ روی – روو- روومەت یان ژ رۆبار هات بیت و هەمی دبیتە ولاتێ‌ كەناری یان ولاتێ‌ ب روومەت یان ولاتێ‌ هێژا و جوان، د لاپەرێ‌ (16)دا نڤێسەر دبێژیت، رەنگە پەیڤا سومەر ژ سروشتێ‌ ولاتێ‌ سومەری هات بیت و بۆ واتایا جهێ‌ بەرهەمدار.

ئەڤ هەر دوو بۆچوونێن هاتینە بەرچاڤكرن، چ ولاتێ‌ ب رومەت یان ولاتێ‌ كەنارێ‌ رۆباری یان جهێ‌ بەرهەمدار ، پتر نێزیكی ناڤێ‌ سومەرییانە، بەلێ‌ ب دیتنا من ناڤێ‌ سومەرییان ژ ناڤێ‌ سۆبارییان هاتییە، چونكە ئەگەر سەحكەینە تیپێن هەڤپشك د ناڤبەرا وان دا (س،و، ر،ی) سومەری – سۆباری، هزر دكەم د بنیات دا پەیڤا سۆباری سوبەری – سومەری بیت یان بەرۆڤاژی، هەر دوو ئێك ناڤ و پەیڤ بن، بەلێ‌ ژ بەر ڤەگوهاستنێ‌ و گۆتنێ‌ هاتینە جوداكرن و بوینە دوو پەیڤ و جوداییەك كەفتییە د ناڤبەرا (سۆباری، سوبەری و سومەری) دا، ئەگەر نە هەر دوو هەر ئێكن و ئێك ناڤن، ب دیتنا من  ڕهـ و بنكاركا پەیڤا سومەری پەیڤا سوبەری – سۆباری بوویە، چونكە ئەڤ جۆرێ‌ گوهرینا ناڤان گەلەك یا مشەیە و ئەگەر بتنێ‌ نۆکە بەرێ خۆ بدەینە هندەك ناڤێن گوند و باژێران، یێن د سالێن سیها و هەتا نۆتان دا ژ چەرخێ‌ بۆری هاتینە نڤیسین ژ لایێ‌ حكومەتا عێراقێ‌ ڤە و هەڤبەركرنەكێ‌ بكەین د گەل یێن نۆکە، دێ‌ بینین گەلەك گورانكاری ب سەر داهاتینە؛ چونكە ژ لایێ‌ زمانەكێ‌ دیتر، كو عەرەبی بوو هاتینە نڤیسین، دیسا ئەگەر بەرێ‌ خۆ بدەینە ڤەگوهاستنا پەیڤا سۆباری ژ لایێ‌ مێژوونڤیسانڤە، كو جار ب(سۆباری) و جار ب (سوپاری) و جار ب( سۆبارتۆ – سوپارتو) هاتییە، واتە گوهرینا ئێك پەیڤ ب جۆرە شێوازان هاتییە نڤیسین، لەوما هزر دكەم هەمان شاشی د وەرگێرانا تێكستێن سومەری و ئەگەدی و بابلی و ئاشۆری دا رویداینە.

زمان:

زمان ئەو بەلگەیا سەلماندی، كو هەتا نۆکە وەكو دیدەڤانەكێ‌ راستگو دیدەڤانیێ‌ ددەت و هەبوون و گرێدانا خۆ دسەلمینیت، كو ڕهـ و ڕیشالێن وی ژ زمانەكێ‌ كەڤن و دێرینن و ژیێ‌ وی پتر ژ شەش هزار سالانە، بەلێ‌ گرێدانا زمانێ‌ كوردی ب زمانێ‌ سومەریڤە كارەكێ‌ هندە ب ساناهی نینە و پێدڤی ب دویڤچوون و ڤەكۆلین و ژێدەر و فەرهەنگێن تایبەت ب زمانێ‌ سومەری ڤەنە، بەلێ‌ د ڤێ‌ ڤەكۆلینا نڤیسەر (صەدیق وەلی بەرواری) كری دا، ئەو سنۆرێن ب زەحمەت بەزاندینە و ل دویڤ ژێدەران گرێدانا هەر دوو زمانان پێكڤە سەلماندییە.

 نڤیسەری  د ڤێ‌ ڤەكۆلینێ دا ب رەنگەكێ‌ هوربینكری  زمانێ‌ سومەری و ئەكەدی و ئاشۆری شرۆڤە کرییە و ئەو قووناغ بەرچاڤ كرینە، یێن هەر زمانەك ژ وان تێدا بۆرین و دیسا كارتێكرنا زمانەكی ل سەر یێ‌ دیتر بەرچاڤ کرییە، چ ژ لایێ‌ نڤیسینێ‌ ڤە و چ ژ لایێ‌ بلێڤكرنێ‌ ڤە.

نڤیسەری د لاپەرێن (78 و79 و80 و81) دا قووناغێن زمانێ‌ سومەری تێدا دەرباز بوی ب چوار قووناغان داینە خویاكرن، ل سەر دەمێ‌ سومەرییان و چوار قووناغ ل سەر دەمێ‌ ئەكەدیان  ناڤ دكەت ب قووناغا پایەداری 400 سالان بەردەوام بوویە، ژ 3000-2600، قووناغا سەردەمێ‌ سومەرییان كەڤن 250 سالان بەردەوام بوویە، دەست پێدكەت ژ 2600-2350، قووناغا ئەكەدی و كوتی 210 سالان بەردەوام بوویە ژ 2350-2140 سالان بەردەوام بوویە، قووناغا نوی 120 سالان بەردەوام بوویە ژ2140-2020 پ.ز.

هەر وەسان قووناغێن زمانێ‌ سومەری ل سەر دەمێ‌ بابلیان ژی بەرچاڤ دكەت، قووناغا كەڤنار و پێشی یا بابلی 270 سالان یا بەردەوام بوویە ژ 2020-1850پ.ز، قووناغا پاشی بابلی 250 سالان بەردەوام بوویە ژ 1850 -1600 پ.ز. پشتی قووناغا كەڤنار یا بابلی 500 سالان ڤەكێشایە ژ 1600-100پ.ز.

قووناغا پایەداری یا زمانێ‌ سومەری، رەنگە ئەو دەستپێكا ژ ئێكڤەبوون و ژ ئێكدویركەفتنا  زمانێ‌ سومەری و سۆبارییا بیت و ئەو ئێكەم قووناغ بوو ژ زمانێ‌ سومەری، دبێژیت ناڤێ‌ گەلەك باژێرێن سومەری ب زمانی سۆباری (سۆبارتۆ) بوون، وەكو (ئەریدو ، ئورك، سیپار، لارسا، لەگش…تاد).

نڤیسەر د لاپەرە (78) دا دبێژیت: د دەمێ‌ 2900 سالان دا قووناغ و دەورێن ژێری هەمی ب سەر زمانێ‌ سومەری دا هاتینە، ئەڤجا ئەڤە ئەگەرەكێ‌ بەرچاڤە بۆ ژ ئێكدویركەفتنا زمانان، ئانكو ژ ئێكبزدانا پەیڤ، زاراڤ، زاركرنا زمانێ‌ كوردی ژ پەیڤ ، زاراڤ و زاركرنا زمانێ‌  سومەری، وەكو سومەریناسان دەستنیشانكری.

ل ڤێرە نڤیسەر دیاردكەت؛  ژ ئەنجامێ‌  ڤێ‌ دیرۆكا دێرین و درێژ ژ ئێكبزدان و دویركەفتن د ناڤبەر زمانێ‌ كوردی و سومەری دا پەیدا بوویە، بەلێ‌ هێژ ب تمامی ژ ئێك نەبزداینە، چونكە ئەگەر نۆکە دویڤچوون و ڤەكۆلینەكا زمانی بۆ هەردوو زمانان بهێت كرن، ب سەدان پەیڤ و دەستەواژێن ئەڤرۆكە كورد بكاردئینن ڕهـ و ریشالێن وان سومەرینە، ژ بلێ‌  ب سەدان گوند و جهـ ماینە، هێژ ب ناڤێن ل سەر دەمێ‌ سومەرییان، بەلكو كەڤنتر ژی ل سەر ماینە ل كوردستانێ‌ و گروڤە ژی  پەیڤا(KUR)كو بۆ چیا د هاتە گۆتن، وەكو (كورێ‌ مزگەفتا، كورەژاری، كورێ‌ هورێ‌، كورێ‌ بوتین…تاد). دیسا ب سەدان پەیڤێن دیتر ژی هەنە.

ئەڤی دەمێ‌ دویر و درێژ  مشە گوهرین ل سەر زمانێ‌ كوردی ژی هاتینە كرن و ئەگەر هەر دوو زمان هەڤبەری ئێك و دوو ببن، رەنگە ل سەر هندێ ژی را بنەمایێن هندەك پەیڤ، لێكدانا رستێ‌، سیستەمێ‌ رێزمانێ‌، وەكهەڤییا زمانێ‌ سومەری ب زمانێ‌ كوردی ڤە مایە.

سەلاح سعدولا دبێژیت: هەبوونا پەیڤێن د ناڤبەرا زمانێ‌ سومەری، ئەوێ‌ پێشی چوار هزار سالان نەمای و زمانێ‌ كوردی یێ‌ زیندی دا، ل سەر وێ‌ دویراتییا جهی را، زمانێ‌ سومەری یێ‌ ژ زمانێ‌ كوردی ڤەرێژتی  وەرار یا كری.

ڤەكۆلەری ژ مێژوونڤیس د.مەهدی كاكەی ڤەگوهاستییە و دبێژیت شینوارناسان خواندنگەهەكا فێركرنا زارۆكان، گەنجان ل دەڤەرا (زێبار) دیتییە، دیرۆکا وێ‌ ڤەدگەریت بۆ سەردەمێ‌ سۆباری و وانەیێن زانستێ‌ ژمێریاری، خشتە، فەرهنگۆك، پەرتووک، هەتا زانستێ‌ گەردونی ل سەر هندەك فەرشان ل جهێ‌ نافبری هاتییە دیتن.

پشتی ڤان دویڤچوونێن نڤیسەری بۆ زمانێ‌ و هەڤبەركرنێ‌ كرین، دیار دبیت، زمانێ‌ كوردی و سومەری ئێكن و یا پتر پشتراستیێ‌ ددەتە مرۆڤی، دیتنا وێ‌ خواندنگەها زارۆكانە ل دەڤەرا زێبارێ،‌ ئانكو ئەڤە وێ‌ گرێدانا نفش و ڕڤشتێ‌ یا سۆباری و زێبارییا موكمتر لێدكەت.

نڤیسەری ل سەر هندێ‌ را خشتەكێ‌ د ڤەكۆلینا خۆ دا د لاپەرێن (89و 90و 91و 92و 93و 94و 95و 96و 97و 98و 99و 100و 101) بەرچاڤ كرینە و ئەو پەیڤێن هەڤپشك د ناڤبەرا زمانێ‌ كوردی و زمانێ‌ سومەری دا تێدا بەرچاڤ كرینە، كو پرانییا وان ب دویراتییا ڤی دەمێ‌ بۆری، هەر وەكو خۆ ماینە و ب هەمان رەنگ دهێنە بلێڤكرن و دڤێت ئەم ژ بیر نەكەین، كو ئەو گورانكاریێن د هندەك پەیڤان دا هاتین ژ لایێ‌ بلێڤكرنێ‌ ڤە تشتەكێ‌ ئاسایی و سرۆشتییە، چونكە ئەڤرۆكە دبینین د گوندەكی یان دەڤەرەكێ دا  ئێك پەیڤ ب دوو یان سێ‌ شێوازان دهێت بلێڤكرن.

ئەم ژی پشتی خشتێن ڤەكۆلەری بەرچاڤ دكەین، دێ‌ دیتن و نێرینێن خۆ ل سەر وان پەیڤێن ژێگرتی یێن زمانێ‌ كوردی و سومەری بەرچاڤ كەین، هەر چەندە نڤیسەری گەلەك پەیڤ د خشتێن پەرتووکێ دا بەرچاڤكرینە، بەلێ‌ مە ب تنێ‌ ئەڤ پەیڤێن د خشتێ‌ ل خوارێ دا ژێگرتینە:

سومەری كوردی سومەری كوردی
مە، مێ‌ مە، ئێمە   گو  گوت
مەش مەژی، ئێمەش كال  پیر
 ئاكا ، ئكا ئێك كیزك، كیسك. كچ، قیز
كام  ئێكەم  مێ‌  مێ‌، مێینە
دد، دید  ددو، دو سر سرود
ئەش، ئەششا شەش ئەنبار  عەنبار
گۆ گوه  ئوتوو هەتاڤ
پو پویتی  تورا تورە
رانا،ران ران، رەهن  بەن بەنی، كویلە
دار دار  كاك  كاكە، براگەورە
میر میر   موش مێش
ئا ئاڤ، ئاو  كار كار-كارا گەنمی
قانو،  كانون یاسا خۆل خۆلی
نامر نەمر دكانو  دكان
تنا تنێ ‌- تەنیا تەنورو تەنیر
گشتو، گیش   گشتی ئەئل، ئەئلو ئێل، عەشیر
نارین نارینك، نارینكا بویكا ئێ‌  ئال – رەخ
نو،نا  نە، نو دپ-دوپ دەپ، تابلو
خا خوزی  بار برهە-بری
گوهلو  كحول كار كانگە
نندا  نان ئاڤزل زێ‌، ئاڤا دچیت
تاری تاری  داك دەرگەه -دەرك
شو شویكرن گا-میش گامێش
تیرا كەڤێن تیروكڤان با-پێل-گا باپیر
دا دگەل مام-گال  مامێ‌ شاهی
تی تیشك -روناهی تور-گو-مانو تورجمان
ئەكیدو،  ئەنكیدو ئەگید، عەگیدو  جانا جانا- جوانی
دین-گەر ئاینگر  ئاشتی ئاشتی
شنگارا شنگار-شنگال    

ئەگەر سەرنجەكێ‌ ل ڤان پەیڤێن ل سەری هاتینە بەرچاڤ كرن ب دەین, دێ‌ بینین زۆربەیا وان ناڤ و پەیڤان, وەكو خۆ ئەڤرۆكە دهێنە بلێڤكرن و د ناڤ خەلكی دا بكارن، هەر چەندە دبیت هندەك ژ وان پەیڤان ژی گورانكاریێن بلێڤكرنێ‌  ب سەر دا هاتبن، بەلێ‌ ڕهـ و رەگەز و بنیاتێ‌ پەیڤێ‌ هەر ئێكن یان دبیت د وەرگێرانێ دا هندەك جودای د واتایا وان دا هەبیت، ب دیتنا من هندەك پەیڤ وەكو:

– دا، كو ب واتایا د گەل هاتییە، ئەم نۆکە ژی هەر دوو پەیڤان پێڤكە بكاردئینن و دبێژن (داد گەل).

– ئاڤزل، ب دیتنا من ئەڤ پەیڤە ئاڤزە،گرانە.

– ئوتو، ئێتون- ئێتین.

– داك، داكە- بكە ژوورڤە

نڤیسەرێ‌ پەرتووکێ‌ صەدیق بەرواری د لاپەرە (105) دا رایا خۆ بەرچاڤ دكەت و دبێژیت، تێكستێن دیرۆكی یێن ب زمانێ‌  سومەری و سۆباری و كوتی و ئەكەدی…تاد، یێن ژ لایێ‌ شینوارناسێن رۆژئاڤاڤە ب زمانێن  وان هاتینە وەرگێران، پاشی  بۆ سەر زمانێ عەرەبی هاتینە وەرگێران، ب دیتنا من شینوارناس و زمانزانێن كورد راستەوخۆ ئەڤان تێكستێن دیرۆكی ژ زمانێن وان بۆ زمانێ‌ كوردی وەرگێرن و شرۆڤە بكەن، دێ‌ ئەنجامێن باشتر بۆ هەر دوو زمانان هەبن، نەمازە زمانێ‌ كوردی.)

100% ئەز د گەل بۆچوونا نڤیسەری مە، چونكە دبیت گەلەك تێكستێن زمانی ل سەری هاتینە بەرچاڤكرن، ژ زمانێ‌ سیێ‌ و چوارێ‌ هاتبنە وەرگێران بۆ سەر زمانێ‌ عەرەبی یان كوردی، بێگومان د ڤێ‌ چەندێ‌ دا تێگەهـ و بهایێ‌ پەیڤێ دهێتە ژ دەستدان، چونكە دبینین د گورینا تیپەكێ دا رامانا پەیڤێ‌ هەمی دهێت گوهارتن و نەخاسمە ئەگەر ئەو وەرگێرانا دهێتە كرن، هندەك تیپێن زمانێ‌ دیتر تێدا نەبن. بۆ نمونە وەكو جودایا د ناڤبەرا تیپێن زمانێ‌ كوردی و عەرەبی دا، كو تیپێن (گ،ڤ،پ،چ) د زمانێ‌ عەربی دا نینن.

د نافبرا پێشی دوماهیێ‌ دا، نڤیسەری هەڤبەركرنەكا رێزمانی بۆ رستە و پەیڤێن زمانێ‌ سومەری و كوردی كرییە و بزاڤ کرییە د گەل هندێ‌ شرۆڤەیا پەیڤ و رستان بكەت و پێكڤە گرێبدەت و چەندین نموونە ژی د پەرتووکێ دا بەرچاڤ كرینە.

 ئەنجامێ‌ ڤەكۆلینێ‌ یێ‌ نڤیسەر گەهشتیێ‌:

د لاپەرێن( 121و122 )دا نڤیسەر دبێژیت:

– ژ پاشمایی، کلتۆر، زمان، جل و بەرگێ‌ سومەرییان دیارە هەڤ یەكی و پەیوەندی یێن د ناڤبەرا پاشمایی، كەلتور، زمان، جل و بەرگێ‌ كوردی دا هەنە.

– سومەری  خەلكێ‌ ئارینە و هند و ئیرانینە و ژ نفش و رەگەزێ‌ سپینە و نە ژ بنیات عەرەب و توركن.

– سومەری و سۆباری هەر دوو د نێزیك ئێكن و سۆباری پێشینێن كوردانن.

– زمانێ‌ سومەرییان د وەرگێرانا سەر زمانێ‌ كوردی ب سەر زارێ‌ كوردێن باکۆر (بوتان) ڤە دچیت، ئانكو سومەری ژ زمانێ‌ بۆتانی نێزیكە.

– لێكدانا رستا زمانێ‌ سومەری وەكو لێكدانا زمانێ‌ كوردی یە.

– سومەری ل ژێرییا عێراقێ‌ دژیان، هێژ مللەتێن سامی كوچبەری ئێراقێ‌ نەبوین و مللەتێ‌ فارس ژی یێ‌ ژ كوردستانێ‌ ڤەدەر بوو، گەلێ‌ تورك ژ مێژە نینە ئەو ژ سەدێ‌ 8 -11 یێ‌ مشتەختی رۆژهەلاتا ناڤین بوینە.

– ژ پەیكەر و پاشماوێن سومەرییان دیار دبیت ژ لایێ‌ كاروبار و سەروسیمایڤە نێزیكی كوردانە.

ئەنجامێن ڤەكۆلەر صەدیق وەلی بەرواری گەهشتیێ‌ و بەرچاڤ كرین دلخوشكەرن، ب دیتنا من ژی ئەڤ ئەنجامە د جهێ‌ خۆدانە، بەلێ‌ ژ بۆ بەلگەداركرنا پتر گرێدانا نفش و ڕڤشتی یا سومەرییان و كوردان پێدڤی هێژ ڤەكۆلینێن ژ ڤی جۆری یە،  نەخاسمە د بوارێ‌ وەرگێرانا تێكستێن سومەری دا راستەوخو بۆ سەر زمانێ‌ كوردی، ل وی دەمی ئەو پەیڤ بها واتایا (خاصیە) خۆ ژ دەست نادەت و دێ‌ پتر پەیڤ و رستێن وەك هەڤ و هەمان واتا دیار بن، بێگومان ئەڤە ژی كارێ‌ تایبەتمەند و زانایێن شینواری و زمانزانێن مە یە.

زاراڤێ‌ كورد و نفش و نەژادێ‌ كوردان:

د لاپەرێن( 123 و124 و125) دا، نڤیسەری تێگەهێ‌ زاراڤێ‌ كورد ژ لایێ‌ دیرۆكی ڤە بەرچاڤ کرییە، كو ب چەندین ناڤان نەتەوێن كەڤن كورد ب ناڤ كرینە و داینە نیاسین، وەكو ب زمانێ‌ سومەری (كوردو، كەردا، كوردانوم،كارداكا) و ب زمانێ‌ ئەكەدی (كوردا، مات كورداكی)، ب زمانێ‌ ئاشۆری، (كوردی، كورتی)، ب زمانێ‌ بابلی (مات كورداكی)، ب زمانی هۆری و ئوراراتی، (كوردوێنی و كوردا، كورد)، ب زمانێ‌ كاشی، (كاردونیاش، كاردونیا)، ب زمانێ‌ سانسكریتی، (كوراتا)، د پەرتووکا پیرۆز دا ب (كوراتو ،كوراتا)، ب زمانێ‌ ئارامی (قوردی)، ب زمانێ‌ یۆنانی (كوردوئیا،كوردیا، كاردوخی)، ب زمانێ‌ یۆنانی (كاردا، كارداكا)، ب زمانێ‌ سوریانی  (قورزایێ‌،كوردایێ‌)، ب زمانێ‌ ئاڤێستایی (گورد).

 د لاپەرە(126) دا نڤیسەر دبێژیت، ئێكەم جار د تومارێن شاهانە، یێن ئەشكانی دا، د ناما ئەردەوانێ‌ پێنجێ‌(207 -226ز) دا، زاراڤێ‌ كورد هاتییە بكارئینان.

د لاپەرە( 127)دا نڤیسەر دبێژیت، بۆ ئێكەم جار زاراڤێ‌ كوردا بۆ ولاتێ‌ سۆباری – سۆبارتۆ  د دیرۆكا كەڤن دا هاتییە و دیرۆکا وێ‌ بۆ نیڤا دووێ‌ ژ هزارا سێ‌ پێشی زاینێ‌ ڤەدزڤریت و د تومارێن بزماری یێن میزۆپۆتامییا دا ب ناڤێ‌ (مات كورداكی). هاتییە، و زاراڤێ‌ كوردستان وەك ولات ئێكەم جار ل سەدێ‌ دوازدێ‌ زاینی ژ لایێ‌ دیرۆکڤانێ‌ ئەرمەنی (ماسیوس ئورفەلی)ڤە هاتییە بكارئینان.

 ب دیتنا من ناڤێ‌ كورد نە بۆ سەرەدەمێ‌ ئەشكانییا ئەردەوانێ‌ پێنجێ‌( 207 -226 ) ڤەدگەریت، چونكە ئەگەر سەرنجەكێ‌ ل وان ناڤێن بو كوردان هاتینە گۆتن،  كو نڤیسەری ل سەری بەرچاڤكرین بدەین، هەر ژ دەمێ‌ سومەرییان و هەتا دوماهیێ‌ پەیڤا (كورد) تێدا هەیە، ئەڤە وێ‌ چەندێ‌ بۆ مە ددەتە خویاكرن، كو  ب تنێ‌ هەر نەتەوەكێ‌ هاتی تشتەك ل ناڤێ‌ كوردان كێم و زێدەکرییە، لەوما هزر دكەم هەبوونا پەیڤا كورد د زمانێ‌ وان هەمی نەتەوێن ناڤێ‌ كوردان ئیناین كەڤنترە و ئەگەر نێرینەكێ‌ ب تنێ‌ ل وان پەیڤا بدەین، یێن كو دبێژن سومەرییان بۆ كوردان بكارئیناینە (كوردو KURDU، كورداكی KURDUKI، كوردانوم KURDnum ئەڤە ب تنێ‌ بەسن بۆ بەلگەداركرنا هندێ‌، كو پەیڤا كورد پێشی هینگێ‌ هەبوویە، چونكە (كوردKURD) وەكو پەیڤ ل دەست پێكا هەمی وان ناڤا هاتییە و پاشی زێدەهی ل سەر پەیڤێ‌ هاتییە كرن و نەدویرە سومەرییان ژی هەر بۆ نیاسینا خۆ وەكو نەتەوە ئەو پەیڤ بكارئینابن، ب هەمان شێوە ئەو نەتەوێن دیتر ژی ل دەمێ‌ ناڤێ‌ كوردان ئینایی، هەر پەیڤا كورد دەستپێك بوویە و پاشی زێدەهیێن دیتر ل سەر هاتینە كرن، لەوما دبێژم د بنیات دا پەیڤا كورد بوویە، بەلێ‌ مللەتێن دیتر پەیڤ ژ ئێكگرتییە و ڤەگوهاستییە و ل دویڤ زاراڤێ‌ خۆ گوگراندییە، لەوما كێم و زێدەهی ل سەر پەیڤا كورد هاتینە كرن.

نڤیسەرێ‌ پەرتووکێ‌ ڤەكۆلینا خۆ ژ دویڤچوونا نفش و نەژادێ‌ كوردان بێ بەهر نەکرییە، ل دویڤ وان ژێدەرێن ل بەردەستێ‌ نڤیسەری، كو د لاپەرێن(130 و131و 132و 134) دا  بەرچاڤكرین، بەحسێ‌ نفش و رڤشتا نەژادی یا كوردان کرییە، بۆچوونێن مێژونڤیسان بەرچاڤكرینە، ئەوێن  جار كوردان ب نفش و نەژادێ‌ ئەجن و ئەهریمەن و دێوا ددەن نیاسین و جار ژی  ب جوهی و ب عەرەب و ب نفش و نەژادێ‌ دیتر ددەنە نیاسین، ژ نەژادپەرستی و نەڤیان وان نڤیسەران بۆ نەتەوا كورد، هەر تشتەكێ‌ خراب و پیس دایە پال نەتەوا كورد و بزاڤ کرییە نفش و نەژادێ‌ كوردان شێلی و ئالوز بەرزە بكەن، بێی كو هزر بكەن؛ بۆ نموونە (چاوان كورد ژ نفش و نەژادێ‌ ئەجنانە و ئەجن ژ گورییا ئاگری هاتینە دورست كرن و مرۆڤ ژ ئاخێ‌)!!.

بەلێ‌ رەگەزپەرستیا وان مێژوونڤیسان ئەو پالداینە نەژادێ‌ نەتەوا كورد نەشرین بكەن، موخابن هەر مێژوونڤیسەكێ‌ پشتی وان ژی هاتی هەمان شاشی کرییە و كوپی پێست ژ وان ڤەگوهاستییە، بێی كو راستڤەكرنەكێ‌ د ڤێ‌ شاشیا هندا مەزن دا بكەت، لەوما ب فەر دبینم نڤیسەر و مێژوونڤیسێن كورد ب رژدی ل سەر ڤی بابەتی راوستن و ڤەكولینێن تایبەت ل سەر نەژادێ‌ كوردان بكەن، وان دیتن و نێرینێن ل سەر نەژادێ‌ كوردان ب نەوەیی دەربێخن و راستڤەكەن.

ب دیتنا من كورد نفشە نەژادەكێ‌ تایبەتن، چ گرێدانا وان ب عەرەب و جوهییا و خەلكێ‌ دیتر ڤە نینە، ژ بەر كو نفش و نەژادێ‌ كوردان گەلەك كەڤنترە ژ جوهی و عەرەب و نفشێن دیتر و ژبیر نەكەین د كەڤن دا دویراتییەكا مەزن د ناڤبەرا جهێن كورد و عەرەبان دا هەبوویە.

ل دوماهێ‌ دبێژین پەرتووکا (سومەری، ڤەكۆلینەكا بەراوردی د ناڤبەرا سومەری و كوردان دا) یا نڤیسەر و ڤەكۆلەڤان  (صەدیق حەجی وەلی بەرواری)، یا پڕە ژ زانیاریێن نوی ل سەر نەژاد و نفش و زمان و مێژوویا كورد و سومەرییان، كو دبیت هەتا مرۆڤ ڤێ‌ پەرتووکێ‌ نەخوینیت، بەرسڤا گەلەك پرسیارێن بێ‌ بەرسڤ  و بەرزە، یێن وەكو  راز(لغز) ل دەف مرۆڤی ماین نەزانیت، چونكە پشتی مرۆڤ پەرتووکێ‌ دخوینت، هێدی هێدی دەرگەهێن گرتی ڤەدبن و ئەو راز و نهێنی بۆ مرۆڤی ئاشكرا دبن؛ واتە دشێم بێژم ئەڤ پەرتووکە كلیلا ڤەكرنا گەلەك دەرگەهێن گرتییە، لەوما هیڤیخوازم هەر تاكەكێ‌ كورد ڤێ‌ پەرتووکێ‌ ب دەست خۆ بێخیت و بخوینیت، نەخاسمە ئەو كەسێن گرنگیێ‌ ددەنە مێژوویا نەتەوەیا كورد.

*: سەدیق حەجی وەلی بەرواری، «سومەری، ڤەكۆلینەكا بەرواردی د ناڤبەرا سومەری و كوردان كەلتۆرێ‌ سومەری و كوردی یێ‌ هەڤبەركری»

تێبینی: هندەك وێنە ژ پەرتووکا خواندن ل سەر هاتییە كرن هاتینە وەرگرتن و هندەك وێنێن دیتر ژ ئەنترنێتێ‌ هاتینە وەرگرتن.

بابەتێن گرێدای