بەرهەڤکرن: سينهم چێى
د نوكه دا سۆشيال ميدييايێ رههێن خۆ د ناڤ پتريیا كوژيێن جڤاكى دا برينهخار. كاركرن و بازرگانيكرن ژى ژ ڤێ پێلا ديجيتالى يا بێبههر نينه. ل ساڵا 2023ێ ل سهر ئاستێ ههمى جيهانێ، پتر ژ سێ تڕليۆن دولاران قهبارهيێ پێكگوهارتنێن دراڤى ب رێيا بازرگانييا ئهلكترۆنى هاتينهكرن. بازرگانيكرنێ د ناڤ سۆشيالێ دا ب شێوهكێ بهرفرههـ جهێ خۆ كرييه، ئهڤجا وهك تمامكهرهك بۆ بازرگانييا كلاسيك بيت يان ژى شێوازهك نوى سهربخۆ بيت. بۆ زانينا باشى، خرابى و ئاستهنگێن ياسايێن ڤێ پێلا نوى يا بازرگانيكرنێ، دێ بۆچوونا چهند كهسێن بسپۆر وهرگرين.
ئابۆرناس د. كاوه عهبدوالعهزيز؛ سهبارهت بازرگانيكرنێ و جۆرێ نوى يێ وێ دبێژيت: «بازرگانيكرن ب وێ كريارێ دهێتـه گۆتن يا ژ ئهنجامێ لێكگوهۆڕينێ دروست دبيت. ئهڤجا لێكگوهۆڕينا كهلوپهلان ب پارهى يان ژى كهلوپهل ب كهلوپهل بيت. جۆرێ دویێ پتر د سهردهمێن كهڤن دا يا بهڵاڤ بوو. بازرگانيكرن ب گهلهك شێوهيان دهێنه پۆلينكرن، بۆ نموونه ل سهر ئاستێ جوگرافى (ناڤخوى و دهرهكى يان نێڤدهولهتى) يێن ههين. ههروهسا ژ لايێ قهبارهى ژى ڤه، بازرگانييا ب كۆم، كو د ناڤبهرا مهزنه بازرگانان دا ل سهر ئاستێ نێڤدهولهتى و دهرهكى دهێتهكرن و يا تاك (ناڤنجى) دوكاندار و فرۆشيارێن قهبارێ كێم ب خۆ ڤه دگريت، كو ل سهر ئاستێ ناڤخۆیى دهێتهكرن».
ههروهسا ل دۆر جۆرێن بازرگانیێ، د. كاوهى دا خویا كرن، كو «ژ لايێ شێوازى يا كلاسيك (كهڤن) و نوى (ئهلكترونى) يێن ههين. د بازرگانييا كلاسيك دا بكڕ يێ نهچار بوو بچيته بازارى و سهرهدهریيێ ل گهل پارهيێ كاش بكهت. بهلێ يا سهردهم ئهوا دبێژنێ بازرگانييا ئهلكترونى (ديجيتال ماركێتينگ Digital Marketing) كهلوپهل ب رێكا ئونلاين دهێنه نمايشكرن، بازاركرن و كڕين يان ژى فرۆتن. پاره ژى ههر ب رێكا ئهلكترونى بۆ فرۆشيارى دهێته ڤهگوهاستن. جۆرێ ههره مودێرن و پێشكهفتى و ئاسان بۆ بكڕ و فرۆشيارى يا ئهلكترونى يه، كو ئهڤرۆكه ههتا رادهيهكى جيهانا پێكگوهارتنێ ل سهر ئاستێ نێڤدهولهتى داگيركرييه و سهركهفتنهكا مهزن ئينايه. سيستهمێ تهكنولۆجيايێ و پێشكهفتنا ئامير و ئاڵاڤان و بهڵاڤبوونا ئهنترنێتێ و هوشياريا جڤاكى، بوويه ئهگهر خهلكهك ژ وى كهڤلوژانكێ كلاسيك دهربكهڤيت، پهنايێ ببهته بهر بكارئينانا تكنولۆجيايێ. شهپۆلا مهزنا گهشهكرنا بازرگانييا ئهلكترونى بۆ ساڵا 2020 و 2021ێ دزڤڕيت. دهمێ بهلاڤبوونا پهتايا كورونايێ و گهرهنتينهكرنا خهلكى و گرتنا رێكێن ڤهگوهاستنێ، ب زهحمهت دهرباس بوونا مرۆڤان ژ وهلاتهكى بۆ ئێكێ دى خهلك نهچار بوون، بۆ ب دهستڤه ئينانا پێدڤيێن خۆ ل رێكهكا دى بگهريێن. بۆ ڤێ مهرهمێ پهنا بره بهر پێشكهفتنا تهكنولۆجيايێ و ئهلكترونى، شيان بازرگانيێ بكهن و پێنگاڤهكا سهركهفتى بوو».
ههروهسا سهبارهت وێ چهندێ كا ئهڤ بازرگانييه ژ لايێ ئابۆريڤه يا دروسته يان نه و دێ شێت جهێ بازرگانييا كلاسيك گريت، د. كاوه خويا دكهت: «بازرگانييا ئهلكترونى ل وهلاتێن پاشڤهمایى تازه يا سهرههلدایى. باشى و خرابيێن خۆ ههنه، بهلێ باشيێن وێ پترن. دڤێت ئهم زۆر پشتهڤانيێ لێ بكهين. زێدهبارى وێ چهندێ مهترسى و خرابى يێن ههين. شێوازهكێ نوى يێ بازرگانيكرنێيه و خهلك يێ شارهزا نينه، واته دڤێت ئهم وێ رهوشهنبيريێ د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ بكهين و دهست ب جێگيركرنا بيرۆكا بازرگانييا ئهلكترونى بكهين. ههروهسا هێشتا ئهو هوشياريیه ل دهڤ مه پهيدا نهبوويه، كو ئهم نهكهڤينه داڤ و خهفكێن هندهك كهسان و دبيت هندهك پهيج و ئهكوانت و بازرگان ب ناڤێن جودا و خهيالى هندهك بازرگانێن دى سهردا ببهن، ئهڤه ژى دبيته ئهگهر خهلك ژ بازرگانييا ئهلكترونى دوير بكهڤن. گهلهك جاران پرۆسه يا دروسته و چ مهرهمێن فێلبازيیێ تێدا نينن، بهس ئهو تشتێ دهێتـه كڕين و باركرن رهنگه ل ئێك تێنهگههشتن يان خهمسارييهك ههبيت، د ئيمزاكرنا پرۆتوكول و گرێبهست و هويركاتيێن كڕينا كهلوپهلان و دهمێ وهرگرتنێ و شێوازێ وهرگرتنێ پێكهاتێن وێ يێن سهرهكى و گرهنتيا ڤهگوهاستنێ دروست نهبن. واته گهلهك جاران بار دهێته وهرگرتن، دبيت يێ ژناڤچوویى و شكهستى بيت، هندهك تشتێن خراب د ناڤ دا ههبن يان گيرۆ ببن، پێدڤيیه ههمى تشت ب هويرى د گرێبهستێ دا هاتبنه دياركرن. ل سهر ئاستێ بازرگانيێن بچويك و تاك ژى هندهك شاشى د شێواز و قهبارهيێ كهلوپهلان دا دروست دبيت. پێدڤیيه بكڕ د هوشيار و شارهزا بن. بهلێ د گهل ڤێ چهندێ ژى باشيێن ڤى جوره بازگانيكرنێ زۆر پترن ژ خرابيان.
ل سهر ئاستێ ناڤخۆیى ئهم نهشێين بێژين ئهڤ بازرگانيكرنه 100%ێ جهێ يا كلاسيك دێ گريت؛ چونكى گهلهك تشت يێن ههين د ناڤ ڤى جۆره بازارى دا نينن. بۆ نموونه پێدڤيێن خۆراكى و سۆتهمهنى و گهلهك تشتێن دى، بهس ب شێوهيهكێ رێژهى بههرهكا مهزن جهێ بازرگانييا كلاسيك گرتييه؛ چونكى ئهگهر ئهم بهرێ خۆ بدهينێ ئهڤرۆ ل سهر ئاستێ ههرێما كوردستانێ ب سهدان پهيج رێكلاما خۆ دكهن، فرۆشگههێن خۆ يێن ئهلكترونى بهرچاڤ دكهن، ب تايبهتى د تيك توكى دا. هندهك جاران د ئێك شهڤ دا ب سهدان تشت و بهايێ دههان هزار دولاران د ناڤ سنورێ پارێزگهها دهۆكێ دا بازرگانى پێ دهێته كرن. ئهڤه ب خۆ ژى پێنگاڤهك يان وهرچهرخانهكا باش و ئهرێنیيه و دڤێت ئهم ژى ل ههرێما كوردستانێ ژ ڤى كاروانێ پێشكهفتنا جيهانى نهڤهقهتيێن و نهبينه رێگر، ئهڤ دياردهیا جيهانێ بوونێ ل كوردستانێ لاواز ببيت. پشتى خهلك فێرى شێوازێ نوى يێ بازرگانيێ بووين، ئێدى ئهڤه بوو خالا وهرچهرخانێ بۆ گهشهيهكا مهزن ل سهر ئاستێ جيهانێ، نهخاسمه جيهانا پاشڤهماى؛ چونكى د وێ قووناغێ دا تشتهك نهبوو ب ناڤێ بازرگانييا ئهلكترونى، بهلكو ب تنێ ل جيهانا پێشكهفتى ههبوو. نوكه رۆژ بۆ رۆژێ بهربهڵاڤ دبيت. ل گوڕ پيڤهر و ستانداردێن نێڤدهولهتى يێن پشتبهستنێ ل سهر رێرهوێ گهشهيا ئابۆرى و بازرگانى دكهن، پێشبينى دهێته كرن، حهتا ساڵا 2040ێ پتر ژ 95%ێ سهرجهمێ قهبارهيێ گشتيیێ بازرگانيكرنێ يا ئهلكترونى بيت. كهواته ئێدى كڕين و فرۆتنا كلاسيك (سهرهدان و گهريان و پاره دانا كاش) ببيته 5% ێ و كێمتر. ل دويڤ وان داتايێن ل بهر دهستێ مه ههين، ساڵا 2023ێ پتر ژ سێ ترليۆن دولاران قهبارێ پێكگوهارتنێن دراڤى ل سهر ئاستێ ههمى جيهانێ ب رێيا بازرگانييا ئهلكترونى هاتينه كرن. ئهڤه ژى وێ چهندێ دگههينيت كو ب چاڤ شێوازێ كهڤن د گهشهكرنهكا مهزن دايه و پتر كار پێ دهێته كرن. وهلاتێن پێشكهفتى ب تايبهتى يێن ئهورۆپى، ئهمريكا، چين و وهلاتێن رۆژههلاتا ئاسيا دهستپێشخهر بووينه ژ كهڤلوژانكێن بازرگانييا كلاسيك دهربكهڤن. كوژمێ ههره مهزن د ناڤبهرا ڤان وهڵاتان دا ئالوگوڕیيا بازرگانى پێ هاتييهكرن. ئهڤه ژى بوويه هۆكارهك بۆ بلهز پێكگوهارتنا كهلوپهلان و ڤهگۆهاستنا پارهى ژى يا پاراستى بيت ژ مهترسيا ژ ناڤچوونێ يان دزيێ و بهرزه بوونێ و شهلاندنا پارهى؛ چونكى ئالاڤێن ڤهگۆهاستنێ ههموو بووينه ئهلكترونى و پتر باوهرى بۆ بازرگانان دروستبوويه بۆ دانا پارهى و وهرگرتنا پارهى».
سهبارهت وێ چهندێ كا ئهڤ جورێ كاركرنێ دێ شێت بێكاریيێ چاره كهت و چهوان دێ ئاريشه و ئاستهنگێن ڤێ بازرگانيكرنێ كێم بن. د. كاوه عهبدولعهزيزى گۆت: «ب هزرا من ئاريشهيا بێكارييێ 100%ێ چاره ناكهت، بهلێ دێ پشكهكێ ژێ چاره كهت؛ چونكى د شێوازێ نوى يێ كڕين و فرۆتنێ دا ب چهند شێوهيان خزمهت دهێتهكرن، ئهو ژى برێڤه برنا ئهكوانت، پهيج، مالپهران… هتد. ههروهسا ئهگهر كار يێ بهرفرههـ بيت كهسێن پتر دێ ب كار كهڤن، ل وى دهمى هندهك ژى دێ ب كارێ ڤهگوهاستنێ رابن. د گهل وێ چهندێ ژى ئهم نهشێين بێژين ئهڤ كڕين و فرۆتنه ب تهمامى يا دروست باوهرپێكرييه يان نه، بهلكى ئهڤه ل دويڤ كارێ پهيجان و باوهریيا خهلكى دمينيت. ئهگهر ب شێوهیهكێ رێژهیی بێژين رێژهيا پتر يا باشه، بهلێ نهباشى و شاشى ژى يێن تێدا ههين.
ب هزرا من بۆ رێكخستنا ڤى كارى ياسايهك بهێته دانان ب ناڤێ ياسايا نههێلانا ساختهكاريێن بازرگانى و تێدا ياسا و رێنمايێن بازرگانييا ئهلكترونى ل گهل بابهتێ قست و داشكاندنان ژى، كو د نوكه دا زۆر دهێنه ديتن، بهێته دياركرن و رێكخستن. دا مافێ فرۆشيار و بكڕى يێ پاراستى بيت، ههر ئێك ژ وان ماف و ئهركێن خۆ بزانن. لهوما ئهز زۆر ب گرنگ و پێدڤى دبينم د خۆلا داهاتى يا پهرلهمانێ كوردستانێ دا كار ل سهر دانانا ياسايهكا رێكخستنا كارێ بازرگانى ب تايبهتى ژى يا ئهلكترونى بهێتهكرن.
دڤێت بزاڤ بهێته كرن رهوشهنبيريێ ل دهف بكڕ و فرۆشيارى پهيدا بكهين، ههر دو لا كار بكهن بۆ هندێ فێلبازى و سهختهكارييان نهكهن. ههلبهت بۆ وێ ئێكێ دڤێت ئهم خاندنهكا ئابۆرى يا باش بۆ بابهتى بكهين، ژ جهێن زۆر باوهرپێكرى پێدڤيێن خۆ بكڕين. سهبارهت فرۆتنێ ژى پێدڤيیه جههكێ گۆنجاى و پێدڤيێن ب كوالێتى ههبن بۆ نمايشكرنێ. ههبوونا ستافهكێ زۆر يا گرنگه، رێكلامكرنا باش ژى ژ خالێن ههره باشه بۆ ههبوونا كارهكێ سهركهفتيانه. من پێ باشه ههر كهسهكێ نيازا بازرگانيكرنا ئهلكترونى ههبيت راوێژێ ب كهسێن بسپور و شارهزا بكهتن. راهێنانێن پيشهى ب ستافێ خۆ بكهت. خالا دى ژى بابهتێ ب سپونسهريكرنێ ژ بۆ كارهكێ سهركهفتى؛ پێدڤيیه شێوازێ سپونسهركرنێ زۆر يێ هوشيارانه بيتن».
شيرهتكارا ياسایى پارێزهر ههلات حهسهن؛ ب ڤى شێوهى بهحسێ ياسا كارێ بازرگانیێ دكهت: «ههر چالاكیيهكا مرۆڤ تێدا پشكدار بيت د ناڤ جڤاكى دا، پێدڤى ب رێكخستنێيه، ئهڤ كاره ژى ب ياسا و دهستور دهێنهكرن. ههلبهت بازرگانيكرن ژى يا بێبههر نينه ژ ڤێ رێكخستنێ. ياسایا كارێ بازرگانيكرنى يا عيراقى ژماره 30 ل ساڵا 1984ێ، كو ههمى چالاكيێن كهرتێ تايبهت و گشتى و ههڤپشك ل دويڤ پلانا گهشهپێدانێ رێكدئێخيت. ئانكو ههر رێككهفتنهكا بازرگانى بهێتهكرن ئهڤ ياسايه دێ رۆلێ خۆ بينيت و ل سهر هێته بجهينان. ههروهسا ئهڤ ياسايه سنورهكى بۆ دهستههلاتا ئيرادا خۆ سهپاندنێ ددانيت و دهستههلاتا ياسایى د ههر رێككهفتنهكا بازرگانى دا دكهته سهروهر. گهلهك يا گرنگه ههر چالاكييهكا ئابۆرى ل سهر بنهمايێ باوهريیێ بهێته كرن. د ههمان دهم دا فرۆشيار و بكڕ ههر دو ئهرك و مافێن خۆ بزانن. هندهك جاران د كارێن بازرگانى دا پهنا بۆ ياسايا مهدهنى يا عيراقى ژماره 40 يا ساڵا 1951 ژى دهێتهبرن و مفا ژێ دهێته وهرگرتن. ههر جۆره بازرگانييهكا بهێتهكرن ل دويڤ ڤان ياسايان سهرهدهرى ل گهل دهێتهكرن. سهر پێچيكرن و لادانا رێنماى ياسايان ژى سزايێن تايبهت ب خۆ ڤه ههنه. ل دويڤ ياسايا بازرگانى يا عيراقى، كو ل كوردستانێ ژى كار ب ههمان ياسا دهێتهكرن، ههر كهسهكێ كارێ بازرگانى دكهت پێدڤیيه ناسنامهیا ژوورا بازرگانى ههبيت و د ههمان دهم دا ناسناما عيراقى ههبيت ئانكو ههڤوهلاتينیا عيراقێ بيت».
بهرێز ههلات خانێ سهبارهت بازرگانييا ئهلكترونى و ئاريشهيێن وێ يێن ياسایى ديار دكهت كو: «پشتى بهلاڤبوونا تهكنولۆجياى و ئنترنێتێ، جۆرهكێ نوى يێ بازرگانيكرنێ ل جيهانێ پهيدا بوويه و ئێك ژ گرنگترين كهنالێن ژمارهيى يه د بازرگانيێ دا. ل دويڤ پلانێن پرۆفيشنال د ههلبژارتنێن پلادفۆرما ستراتيژى و كارتێكرن ل سهر خهلكى كارێ خۆ دكهت. ئارمانجا وێ يا سهرهكى ئاسانكرنا كارێ بازرگانييه و پتر خزمهتكرنا بكڕايه. د شيان دايه بهێته گۆتن د نوكه دا 92%ێ جهێن بازرگانيكرنێ د سۆشييال ميديايێ دا كار دكهن. 40%ێ ژ وان كۆمپاني نه. ب ناڤودهنگترين پلادفورم ژى فهيسبوك، يوتوب، ئينستگرام، تويتهر و سناپن. پشتى وێب هاتى ئێدى بازرگانييا ئهلكترونى پتر پێشكهفتن ب خۆ ڤه ديت و لێگهريان ل تشتێ پێدڤى ئاسانتر بوو بۆ خهلكى و رێكێن بهرچاڤكرنا كهلوپهلان ژى باشتر لێهاتن. بهلێ گهلهك ئاريشه ژى پهيدا بووينه. ب تايبهت د سيستهمێ بازرگانيكرنێ دا. ژبهركو ل وهلاتێن جودا و ب ناسنامێن جودا بازرگانى دهاتهكرن، ژ لايێ ياسایى ڤه پهيوهندیيێن ئالۆز دروست بوون. دهمێ رێككهفتن دهێتهكرن يان ژى ئالۆزيیهك د ناڤبهرا وان دا دروست دبيت، يا گرنگه بزانن كيشك ياسا دێ رۆلێ خۆ بينيت؛ چونكى سهرهدهرى ل گهل كهسێن خودان رهگهزنامهیێن جودا دهێتهكرن و ل ههر وهلاتهكى ژى ياسا بازرگانيكرنێ يا جودايه. ئهڤێ چهندێ ل سهر ئاستێ كڕين و فرۆتنا بچويك و مهزن ئاريشه بۆ دهولهتان ژى دروستكرن. د ڤان رهوشان دا پێدڤيیه كار ب ياسايێن نێڤدهولهتى بهێته كرن. ههر د بياڤێ بازرگانييا ئهلكترونى دا و ب مهرهما رێگرى كرن ل ئاريشهيێن ژ ئهنجامێ پێشكهفتنا بلهز دروست دبن. ل عيراقێ ياسايا ئيمزايا ئهلكترونى ژماره 78ێ ل ساڵا 2012ێ دهركهفتیيه. ئهڤ ياسايه شييا كارێ سهلماندنێ ئاسانتر بكهت؛ چونكى گهلهك جاران بازرگانى دهاتهكرن بۆ سهلماندنا وێ چهندێ كا ب چ شێوه و بها ئهڤ كاره هاتييه كرن چ گرێبهستێن ئیمزا كرى و بهڵگهيێن نڤيسى ل بهر دهست نهبوون و ئهڤه ل دويڤ ياسا سهلماندنێ دبوو ئاريشه. ئهڤێ ياسايێ حهتا رادهكى ئهڤ ئاريشهيه چارهكر. بهلێ ل گهل وێ چهندێ ژى، هێشتا كێماسى يێن تێدا ههين و پێدڤى ب ههمواركرنێ يه؛ چونكى پێشكهفتنا تهكنولۆجى هێدى هێدى يا دهستههلاتا خۆ بهرفرههـ دكهت، لهوما يا گرنگه حكومهت و پهرلهمان ژى هزر د رێكهكا گونجایى دا بكهن. ئێك ژ ئاريشهيێن دى يێن بازرگانييا ئهلكترونى و ئونلاين بۆ حكومهتێ، نهدانا باج و گومركێ يه؛ چونكى ئهو كهلوپهلێن ب رێكا ئونلاين ژ وهلاتهكى بۆ ئێكێ دى دهێنه ڤهگوهاستن باج ل سهر نينه لهوما گهلهك كۆمپانى ژ دهرڤهى دهستههلاتا حكومهتێ نه، وان كومپانيان لق ژى ل كوردستانێ و عيراقێ نينن، لهوما حكومهت نهشێت باجێ ژێ وهربگريت. ژ لايێ ياساى و هوشياركرن و رهوشهنبيركرنا خهلكى بۆ رێكخستن و برێڤهبرنا ژيانا ل سهردهمێ تهكنولۆجيایى دا يا گرنگه. پێدڤيیه ياسايێن هويرتر بهێنه دانان و ههر كوژيكهكێ تورێن جڤاكى و تهكنولۆجيا گههشتيێ؛ رێكخستن تێدا بهێنهكرن. ئاريشهيێن د ناڤبهرا بكڕ و فرۆشيارى ژى دا ههر ب ڤان ياسايان بهێنه چارهكرن».
شيرهتكارا ياسایى؛ ئهو چهنده ژى گۆت، كو: «سهرهدهريكرن ل گهل كهيسێن بازرگانيكرنا كلاسيك گهلهك ب سانههيتره ژ يێن نوى؛ چونكى كهيسێن بازرگانيكرنا كهڤن، هند پێشكهفتن نهبوو. بۆ نموونه ل دهمێ ههبوونا حالهتێن فێلبازيكرنێ ب سانههى سكالا ل دادگهها بازرگانى دهاته تۆماركرن و ل دويڤ ياسايێن تايبهت؛ دا سكالا هێته برێڤهبرن. ئهگهر بابهت گرێدایى ب گرێبهستا ڤه بيت، دا پهنايێ بۆ ياسايا مهدهنى و دادگهها بهرایى هێته برن. بهلێ نوكه ب پێشكهفتنا د سۆشييال ميديايێ دا دروست بوویى جۆر و ژمارهيێن ئاريشهيان ژى يێن پتر بووین. لهوما كهيسێن بازرگانييا ئهلكترونى ب زهحمهترن ژ يێن كلاسيك؛ چونكى د يا نوى دا سهلماندن يا ب زهحمهته. ئهگهر جهێ فرۆشيارى ژى يێ ديار نهبيت و ب تنێ هندهك ناڤ و نيشانێن خهيالى و خهلهت ل سهر ئهكوانتێ خۆ دانابن يا ب سانههى نابيت مافێ بكڕى ژێ بهێته وهرگرتن. گهلهك خالێن دى يێن ههین د كڕين و فرۆتنا ئهلكترونى دا ژ لايێ ياسایى ڤه دبنه ئاريشه. ههلبهت كهيسێن بازرگانيكرن د سۆشيالێ دا دزۆرن، ئهگهرێ وێ ژى ڤهدگهريت بۆ نه شارهزاييا خهلكێ مه ب شێوهكێ گشتى د ڤى بياڤى دا».
شههريڤان موحهمهد شهريف، قوتابييا زانكۆيێيه و كارێ كڕين و فرۆتنێ ب رێكا سۆشييالێ دكهت. سهبارهت كارێ خۆ دبێژيت: «كڕين و فرۆتنا ئهلكترونى، جۆرهكێ نوى يێ بازرگانيكرنێ و بازاركرنێيه نوكه ل جيهانێ ب گشتى بهڵاڤ بوویى. كڕين و فرۆتنا مهزن بهرفرههـ و يا بچويك ژى ب ڤێ رێكێ دهێنه كرن و ههر كهسهك دشێت ل مالا خۆ ماركێتهكا ئهلكترونى بۆ خۆ ڤهكهت. ڤێ بزاڤا نوى ئاسانكارى بۆ ههر مرۆڤهكى كرينه بۆ ب دهستڤه ئينانا پێدڤيێن خۆ. بهلێ ل گهل وێ چهندێ ژى ئاريشه ژى دروستكرينه. بهرى د سۆشييالێ دا كار بكهم پێشتر من ب شێوهيێ كلاسيك كار دكر، بهلێ پاشى من ئاراستهيێ كاركرنا خۆ گوهۆڕى بۆ شێوهيێ نوى يێ كاركرنێ؛ چونكى د سۆشييالێ دا تێچوويێ كاركرنێ كێمتره و فرۆشيار نهچار نابيت كريێيا دوكانێ و ئاڤ و كههرهبان بدهت، ژ لايهكێ دى ڤه مرۆڤ دشێت كارێ خۆ ژى بكهت د ههمان دهم دا كارێن خێزانێ و خاندنا خۆ ژى برێڤه ببهت، شێوازێ بازرگانيكرنا نوى گهلهك يێ باشه ب تايبهت بۆ ئافرهتێ و گهنجێن كێم ئهزمون د كاركرنێ دا. ههروهسا گهلهك جاران كهسهكێ بههرهمهند و خودان شييان يێ ههى، بهلێ چ جهێن بازرگانى بكڕان بۆ بهرههم و كارێن وى يێ دهستى پهيدا ناكهن و دبيت ب بۆرينا دهمى ئهڤ حهزه ل دهڤ بمريت. سۆشييالێ ئهڤ ئاريشهيا كهسێن بههرهمهند و ژى يا چاره كرى و ههر كهسهك دشێت ههر تشتهكێ دروست دكهت بهرچاڤ بكهت و بۆ ل بكڕان بگهريێت. ئهز ژى ئێك ژ وان كهسانم يێن كارێن خۆ يێن دهستى، كو دروستكرنا ستايلێن جلكێن كوردى و ئێكسسواراتێن ئافرهتانه د سۆشييالێ دا بهرچاڤ دكهم و دفرۆشم. ب ڤێ چهندێ داهاتهكى ژى بۆ خۆ پهيدا دكهم و پتر شيانێن خۆ يێن هونهرى ژى پێش دئێخم. زێدهبارى ڤان ههمى باشييان؛ بهلێ سهرهدهريكرنا ل گهل پارهيێ كاش گهلهك جاران بۆ مه دبيته ئاريشه و ئهگهر سيستهمێ بانكى و ئهلكترونى بيت بازرگانيكرن و كاركرنا د سۆشييالێ دا گهلهك باشتره ژ يا كلاسيك».
شههريڤان وێ چهندێ ژى ددهته دياركرن: «ژبلى كو ئهز كارێن خۆ يێن دهستى د سۆشييالێ دا بهرچاڤ دكهم و دفرۆشم، گهلهك جاران پێدڤيێن خۆ يێن تايبهت و كارى ژى ب رێكا ئهلكترونى دكرم. كا چهوان فرۆتنا كهلوپهلان ب رێكا ئونلاين باشيێن خۆ ههنه ب ههمان شێوهیى كڕينێ ژى باشيێن خۆ يێن ههين. بۆ نموونه دهمێ ئهز پێدڤى ب كڕينا تشتهكى دبم ههردهمێ من ڤيا ل مال دێ شێم داخواز بكهم و گهلهك دهمێ من نابهت و پێدڤى ب وێ چهندێ ناكهت ژ مال دهربكهڤم. بهلێ ئهڤه وێ چهندێ ناگههينيت ههردهمێ مرۆڤى تشتهك ب ئونلاين كرى؛ دێ يێ باش بيت. گهلهك جاران تشتهك مرۆڤى يێ كرى و دێ گههيت، دهمێ تو بهرێ خۆ ددهيێ ب وێ كوالتيێ نينه يا رێكلام بۆ هاتييهكرن، قهباره و رهنگ وهكى خۆ نينه. ئهڤ ئاريشهيه ژى ب تنێ ب هوشياریيا بكڕى چاره دبيت. پێدڤييه بكڕ يێ شارهزا بيت. يا گرنگه ههوهكا هوشياركرنێ ژ لايێ رێكخراوێن مهدهنى و سازیيێن پهيوهنديدار د ڤى بياڤى دا بهێتهكرن.
خولێن تايبهت بهێنه ڤهكرن بۆ وان كهسێن دڤێن فێرى ڤى جۆرێ نوى يێ بازاركرنێ ببن، يان ژى ههر كهسهك بهرى دهست ب كارێ خۆ بكهت راوێژێ ب كهسهكێن شارهزايێن ئابۆرى و ئهلكترونى بكهت، دا توشى شاشى و زيانان نهبيت. حكومهت ژى ژ لايێ خۆ ڤه رێكارێن چاڤدێريكرنێ و كونترۆلكرنا بازارى توند تر بكهت؛ چونكى گهلهك جاران بابهتێن ساخلهمى و خوراكی يێن نهباش ب خهلكى هاتينه فرۆتن ب رێكا ئونلاين و كارهسات ژێ دروست بووينه«.
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین