گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
تهنگهزارێ مارینی
پڕ جاران ئهم پهیڤا فهلسهفێ تینن سهر زمانێ خوه، بۆ نموونه: فهلسهفهیا من د ژیانێ، فهلسهفەیا پهروهردهكرنێ، یا مرنێ، یا رێڤهبرنا كارسازیان.. هتد دا. ئهگهر ئەم ڤهگهرن بنگهها پهیڤێ، دێ ببینن ئەڤ تێگههە ژ نك گریكا/ یەونانێن كهڤن ژ ڤان پهیڤان فیلۆ/پیلۆ= حەزکرن و سۆفی/سۆپا= پهند دهركهتییه، جندیتی، شیرهت، ریسپیتی. واته حەزکرنا جندیتیێ، هیكمهتێ، ریسپیتیێ. سۆكراتیس گها وێ بههوهریێ، كو (ههر زانینهك سنۆرێ وێ ههنه، یێ ژیر دگهه وێ زانهبوونێ، كو پڕ تشتان نزانه).
لێ فهلسهفه چییه؟
لێ دڤێ تشتهكی دن ژی وهره گۆتن: (گهلۆ مه پڕسێن راست كرنه؟).
لێ مرۆڤ دكاره د ههر بابهتهكه، كو فهلسهفه خوه پێ مژوول دكه، پێناسینهكێ بدیێ. فهلسه ل وێ دهڤهرێ دهست پێ دكه، دهما مرۆڤ نهما كاربه ب ئالاڤێن نۆرمال ب پێش ڤه بچه. ئهگهر مرۆڤهك وهره و ببێژه: چما ئەز نهخوهش كهتم؟ لێكۆلینێ بكه، ئەم ژ وان ره دبێژن ئەڤ پسپۆرێن زانستێ نه، ئان ژی زانستڤانن، ژ بهر ئەو ئەنجاما لێكۆلینێن خوه پشتراست دكن و ئەنجامێن تەکەزكری ژێ وهردگرن. لێ ئەگهر مرۆڤ پڕسێ بكه: هشمهندی چاوا چێدبه؟ دبه پڕ بهرسڤ وهرن و نه وهكه ههڤ بن. ل ڤر دبه پڕسهكه فهلسهفێ. پڕسێن فهلسهفێ، پڕسان ل پهی خوه دئافرینن، ژ دێڤلا بهرسڤان بدن. نموونه: ههڤژینا ته چاوا بریانێ چێ دكه؟ ئەڤ بێگومان نه پڕسهكه فهلسهفی یه، لێ ئەگهر تو وهری پڕسیار بكی: ئارمانج ژ ژیانێ چییه؟
ئهز دكارم وهها ببێژم: ئەگهر پڕسهكه وه ههبه، هوون ل گۆگلێ ئان ژی فهرههنگێ بگهرن و وه بهرسڤهك ئەسەح و تەکەز ژێ ره دیت، بزانبن، ئەڤ نه پڕسهكهكه فهلسهفی یه.
گهر تو ل گۆگلێ، ل بهرسڤا پڕسا: (ئارمانج ژ ژیانێ چییه؟) بگهری، تو نه تهنێ بهرسڤهكێ ببینی، تو پێرگی 33. 600.000 بهرسڤی ببی. ئەڤ تێ ڤێ واتهیێ، كو تا نها بهرسڤ تونه یه و پڕسا نوو یا كهڤن هلدوهشینه و یهكێ د پهی خوه ره دئافرینه. فهلسهفه ژ دهستپێكا ئاڤابوونا خوه، سهرهدهریێ د گەل پڕسێن مهزن دكه. ئهز ژ كو تێم؟ ئەز كی مه؟ ئەڤین چییه؟ راستی و ههقیقهت چییه؟ ئهزێ چاوا بكارم ژیانهكه باش و سهركهفتی بژیم؟ مرۆڤ نكاره ب هێسانی بهرسڤا پڕسێن فهلسهفهیێ بده. پێدڤییه مرۆڤ ب كووراهی هزرێ بكه و ب رێبازێن پڕڕهنگ، بهرییا خوه نێزیكی بهرسڤدانان بكه. ژ خوه تشتێ سەرنجراكێش، كو پڕس ژ دێڤلا بهرسڤان پهیدا دبن و ئەڤه یا مرۆڤی بهرهڤ لێگهرینان دبه، بهرهڤ گومانان دبه، داكو لێگهرینا ل راستیێ، د پڕۆسهسهكه بهردهوام ده به.
سیمایێن پڕسێن فیلۆسۆفی ئەون، گهر وه پڕسهك كر، دبه هوون بهرسڤێ ببینن، لێ ئەو بهرسڤ دلێ وه ڤهناهسینه و هوونێ ژ وێ بهرسڤێ بگومان بن. د فهلسهفێ ده، پڕۆسهسا ب ههڤگوههرینا پڕس و بهرسڤان و سهدهم و بهلگهیان، كو داوییا وان نایێ، كارهك و پڕۆسهسهكه فهلسهفی یه. رێبازهكه فهلسهفی تایبهت تونه، لێ فۆرمێن تایبهت د سهرهدهرییا د گهل پڕسان ده ههیه.
چ سوود ژ فهلسهفێ ههیه؟
ئهڤ پڕس و گهلهك پڕسێن دن مینا كهڤنارییا فهلسهفێ نه. ل ڤر دو بهرسڤ ژ دو هێلان ڤه تێنه دانێ.
- ئانتی/ دژی فهلسهفه، كو بهرسڤا وان دبێژه؛ چ سوود ژ فهلسهفێ تونەیە و سوودێ ژی ناده.
- پڕۆ/ د گهل فهلسهفهیێ و بهرسڤا وان ژی، كو دبێژه؛ ئەز ب شێوهیهكی دن دبینم و ل سهر ههفت خالان دابهش دبه:
فهلسهفه ئالیكارە، كو هوون رامانا مرۆڤێ تێكلدار، بێكێماسی خوه بگهینن چاڤكانییا پڕسگرێكێن، كۆ رووددن.
ئهڤ دیار دكه، كو ههردوو هێلێن سهرهكه د بهرسڤا؛ گهلۆ سوودا فهلهسهفێ ههیە ئان نینه، وێ هین ژی گوفتووگۆ و دانووستاندن خوه بهردن قادا فهلسهفێ. بێگومانە، ئەڤ سهرهدهری د گهل فهلسهفێ، بهلگهیهكە و تەکەز دكه، كو گوفتووگۆیێن فهلسهفی ژ بۆ مرۆڤان مژارهكه بنگههینە و ب ههبوونا وان ڤه گرێدایی و بهندە. ئهم دخوازن – قهت نهبه پڕێن مه – كو خوه بهردن ناڤ بنگههێن هن پڕسان. فهلسهفه ڤان پڕسان دئافرینە و ب بهردهوامی وان بێ، تاکو پاشی دپڕسه، پڕسێن بنگههین (یێن داوی) دپڕسه، داكو راستی و پێشبینی ب زهلالی پێكوهرن. ئهگهر ئەم بخوازن، بێ سنۆركرن و سنۆردانین هزر بكن و بپڕسن، پێدڤی یه ئەم خوه ب فهلسهفێ مژوول بكن.
پڕسا جهوههرێ فهلسهفهیێ:
1) گهلۆ فهلسهفه مرۆڤان بهختهوهر دكه؟
بهختهوری و خوهشبوون نه پڕ گرنگ بوون. لێ ل ڤر پڕس ب خوه، پڕسهكه دن ب خوه ره تینه، ئەو ژی: بهختهوەری ژ بۆ ته چییه؟ مهبهست ژێ چییه؟ كو پڕسا تو دخوازی ژ نها باشتر ببی؟ دبه تو د گەل پڕسگرێكێن كهسایهتی ئان ژی ب تشتێن دنیایی را مژوول دبی؟ فهلسهفه دكاره ئالیكار به، كو تو رهوشێ ب ئاوایهكی كوورتر وهكه كهس/ زات/ سوبژهكت تێبگەهی. جارنان ئەڤ دبه سهدهما دیتنێن، كو دبن رێنیشاندهر، بۆ رۆنیكرنا هن روودانێن دن.
فهلسهفه خوه ب خوه مهبهستە
دبه فهلسهفه ته بهختهوەر بكه ئان ژی ته بهختهوهر نهكه. دبه وی ههستی بده ته، كو تو پڕ رهسهنی و راستی ئان بهرۆڤاژی وێ رووبده.
مخابن، ژ دێڤلا ل راستیان بێته ڤهكۆلان و گهریان، بهرژهوهندیێن كهسایهتی تێنه پێش. ل ڤر تهڤلیههڤیهك د ناڤبهرا پهلپهلێ و فهلسهفێ ده پهیدا دبه. لێ د گەل وێ ژی پێدڤییه قهزهنج ژی ههستبهر بن: ههستێن خوهشیێ، سهرهدهرییا د گهل بهختهوریێ، ئازادبوونا ژ سترێسسێ، رازانا ب هێمنی، بێكابووس و هتد. ئەڤ جوداهیهكه بنگههینە، كو سنۆرێ د ناڤبهرا فهلسهفهیا گهلێری / فهلسهفهیا رۆژانه * فهلسهفهیا راستین ده نیشان دده. فیلۆسۆفێن كهڤنار، مینا (سۆكراتیس، پلاتۆ، ئەپیکوروس) كێفخوهشییا هووندرین د چالاكییا هزر/ رامانێ ب خوه ده ددیتن. ل ڤر مهبهست ژ وێ هندێ، كو تو ببی مرۆڤهكی باشتر. مهبهست بدهستخستنا زانیاری و زانهبوونێن پڕترن. ب گشتی، دهرگههێ سهرپێهاتییا پێكانینا زانهبوونێ ژ ههر كهسی ره ڤهكری یه. لێ، تو تهنێ دكاری د بن ڤان شهرت و مهرجان ده بەختەوەرییا فهلسهفی ببینی:
- ژ بۆ كو تو بكاربی ل سهر روودان و هۆیێن وانێن جیهانێ، ب رەهایی د ئاشتیهكێ ده بهزری، دڤێ ل خوهشییا ته ههر وەسا كهیفا ته ژێ ره وهره.
- ئازادبوونا ژ كاودانێن زۆر، پڕسگرێكێن ئالۆز، ئێن (ههبوونێ/ SEIN زاین ئێن مهودای، مهرجهكی سهرهكه ژ بۆ ئازادییا هزرێ یه Arîstoteles) ئاریستۆتالیس.
- فهلسهفه تێ واتهیا، خهباتا ب هش ره بخهبته. تشتا تێ خوهستن، سهرپێهاتی و پهروهرده یه.
پرسا راستی – ههقیقهتێ – ههبوونا وێ
2) راستی/ ههقیقهت چییه؟
دهما كو تشتهك راست ئان نهراست به، ئەڤه دبه پڕسهكه گهرم د دیرۆكا فهلسهفهیێ ده. نۆرمال، مرۆڤ خوه ب وه ب چارچهو (چارچۆڤە) دكه، كو پهیڤا راست ژ یا نهراست دیار ببه. ل گۆری ئاریستۆتالیس گۆتنا راست ئەوە، كو جیهان و رهوش وهك تێنه گۆتن به. ئەو تێ چ واتهیێ؟
د تێگینێن (ساده) ده، راستی
- ددانووستاندنان ده = تێكلی د ناڤبهرا مرۆڤان ده
- ههڤئاههنگی = گرێدانێن هووندورین/ ئێن دهرڤه (ههستێن هەڤئاههنگیێ/ مهبهستا ههڤئاههنگیێ)
- ئان ژی لههڤكرن = لههڤهاتنا بیرووباوهریان
میناك – پارادۆكسا دهرهوكار
میناكهكه ئەجێب یا تهڤلههڤییا ڤێ پڕسێ د پارادۆكسا/ دژبهری ئەپیمهندهس* ده تێ دیتن، وهكی پارادۆكسا دهرهوین ژی تێ بناڤكرن:
(ئهپیمهنیدهسێ ژ x باژاری گۆت، (ههموو خهلكێن خ باژاری دهرهوینن.) ب ڤی ئاوایی یهكی ژ خهلكێ x باژاری دبێژه: كو ههموو x باژاری دهرهوان دكن) چاوا ژی به، تو وێ بابهتێ راست یان ژی نهراست ببینی، د ههر دو رهوشان ده ژی ئەنجام یهكە. ئهگهر ههڤۆك راست به، ژ خوه ئەوێ ژ x باژاری ژی دهرهوینە. ئهگهر ههڤۆك نهراست ژی به، ژ خوه دیسان یێ x باژاری دهرهوان دكه. ئهگهر ههڤۆك شاش به، خهلكێ x باژاری ههمی دهروینن، ئەو ژی دهرهوان دكه. دهرهوا وی دبێژه، كو ههموو خهلكێن x باژاری دێ دهرهوان بكن.)
گهلۆ راستی رێژهیی یه؟
چما راست وسا زۆرە؟ بهرسڤا ساده: ژ بهر كو ئورگانێن ههستێن فیزیكی یێن مه و روح نه ژ بهر راستیێن ئابسۆلوت/ ب تهمامی هاتنه چێكرن. ئەم ههر تم د گهل جیهانا ژیانا خوه ده د تێكلیێ ده نه، كو ئەو د بن كارتێكرنا ههستهوهری و هزربوونێ ده یه.فهلسهفهیا نووژهن پڕسا راستیێن بێكێماسی ناكه، بهلێ دبه/ ئیحتیمال / دهلیڤه یا خوازه.
- ئهپمهندهس: پارادۆكسا یهكهم فۆرما ناسكری یا پارادۆكسا دهرهوینە و گوههرتۆیا پۆپولهر وەها دبێژه: (ئهپمهندهسێ گریتی گۆت: ههموو گریتی دهرهوینن.)
ب ئالیكارییا فهلسهفێ مرۆڤ دكاره پڕسێن خوه یێن بنگههی بكه و بێتر خوه بهردده ناڤا پڕسگرێكان.
ههر كو مرۆڤ دهرباسی ناڤ پڕسگرێكان دبه و پڕسێن بێههمپا دكه، ئێدی مرۆڤ راستهراست تێكلی چارهسهرییا وان پڕسگرێكان ببه، ئان ژی ب كێمانی ڤه، د وان تێ بگهیژه. مرۆڤ چهندی پڕسگرێكێ و سهدهمێن وێ بناسه، پڕسێن چارهساز بكه، وسا ژی ئاماده یه بۆ بریاردانا بریارهكه راست.
ئهگهر ئەم ل ڤر نموونهیهكێ بدن، كا ئەم بێژن دایكا مرۆڤهكی ب نهخوهشیهكه گرانە، نهما دكاره تێكلیێ داینه. مرۆڤ نزانه كا ئەو چ ئێشێ دكشینه، هزر دكه، گهلۆ ژیانا وێ هێژ هێژایی ژیانێ یه، ئەو بێهێڤی دبه، ژ بهر كو تهنێ ژێ ره یا باش تێ خوهستن. ئهگهر ئەم بنهرن دبینن، كو بۆ-رهوش/ سنج سهرهدهریێ ب ڤان پڕسگرێكان ره، مینا پارچهیهكی ژ فهلسهفێ بخوه. ئەو ژی دكاره بۆ بریاردانێ ئالیكار به. د گهلهك ههلوهستان ده، نرخ ل دژی ههڤ دهردكهڤن، ئەڤ بۆ-رهوشت دكاره ببه پالپشت بۆ مرۆڤی، ئەڤ ژی د رێكا راڤهكرنێن بهرفره و ب هوورگلی ژ تێگههێن مینا (خوهسهری)، ئێش (و مافێ ژیانێ) ره، كو بهر ب ناسكرنا هێلا راست بۆ چارهسهركرنا پڕسگرێكان ڤه. د رێكا وان راڤهكرنان ره، مرۆڤ دكاره تشتا باش بۆ چارهسهركرنا دایكێ بپهژرینه.
د گهل ڤێ ژی، ئەڤ خالێن پالپشتی و ئانالیزهكرنێ ژ تێگههێن (خوهسهری)، ئێش (و مافێ ژیانێ) ره، خالێن گوفتووگۆیێ نه ئان ژی پێدڤی گوفتووگۆیێ نه و دكارن د پاشهرۆژێ دا ڤێ ببینن. فهلسهفه د هن هێلان ده تێگههشتنهكه باش ژ كێشهیان ره ل هن جهان پێشكێش دكه. لێ ل جهێن دن ژی چهندی مرۆڤ نێزیكی پڕسگرێكێ دبه، مرۆڤ ههوقاس نهزان دیار دبه. ئەڤ نهزانی ژی دكاره ب سوود و باش به.
پڕسێن ل سهر ئەڤینا ئەبهدی و جهوههرا وێ
3) حەزکرن/ ئهڤین چییه؟
دبه كو پڕس ژ بۆ ته زۆر خویا بكه، لێ پڕسهكه تێكلدارە. ئهڤین مژارهكا ههردهمی یه- و ب ههمان ئاوایی پڕسهكه مژارانه یه. ههم مژارا پسیكۆلۆژیێ/ دهروونناسی و ههم ژی یا فهلسهفهیێ یه. ژ بۆ سۆكراتێ پلاتۆنیك، ئەڤین تشتهكی ئەخلاقی بوو، لێگهرینا ل بەختەوەریێ بوو و لێگهرینا ل رێكا جندیتی و زانینێ بوو. ئهڤ ژ بۆ ته ژی راستە، ههكه تو ژ ژنهكێ ئان ژی ژ ههڤالهكی خوه حەز بكی، كو داوییا داوی هزرا قهنجیێ بینه بیرا ته. ئەڤین ل ڤێ دهرێ خوهدی واتهیا رێڤهچوونا زانهبوونێ یه. ئهڤین د فهلسهفهیێ ده – چما ئەم حەز دكن و ئەڤین چییه؟ (فه لسهفا Incognito) تشتهك، كو ئەم ژ حەزکرنێ مهزنتر داخواز دكن تونه. دڤێ ئەو وه كێفخوهش بكه و ئازادیێ بده وه، پێباوهر به و د ههمان دهمێ ده ههیهجانهك به. لێ ئەڤینا ئیرۆ چاوا یه؟ گهلۆ ئەو دكاره ڤان ههموو داخوازان ب جهـ بینه؟
ئهڤین د واتهیا ئیرۆین ده
ژ سهردهما رۆناهی و رۆمانتیكی (سهدسالا 18ان) گرانی ل سهر جیهانا هووندرین ئا كهسانه/ ئیندیڤیدیوم Individium هاته دانین. I.Kant كانت، رۆلهكه مهزن نهددا ئەڤینێ، ئەڤین وهك ئەرك ددیت. حەزکرن بهرپڕسیارهكه ethîk ئەتیك/ رهوشت/ ئەخ لاقی. حەزكرنا ژ ئەرك و كار، گهشتهكه ئەخلاقی یه. د سهردهما رۆمانتیكی ده، ئەڤینا د ناڤبهرا جۆتان ده، د داویێ ده دیمهنهكی ب باندۆر و ئیدهئالیزهكری ب دهست دخینه. شیرۆڤهیا ئالاین بادیۆ د ڤێ پڕسێ ده:
ئهو ژ ئەڤینێ ره دبێژه (قووناغا ههر دویان(، د وێ ئەڤینێ ده (یهك دكهڤه د ناڤ ژیانا یێ دن ده، وی ژ ههڤ دخه و دوباره ب ههڤ ڤه دكه). حەزکرنا د فهلسهفهیێ ده –
چما ئەم حەز دكن؟
حەزکرن چییه؟
ڤیكتۆر فرانكل ژی ئەڤ ههست خسته ناڤا تیماركرنا دهروونێ/ Psychotherapy (مرۆڤ د ئەڤینێ ده، نه تهنێ تشتا ههیی دبینه، بهلێ تێدگههه ژی، دزانه، پێدڤییه مرۆڤ چ بكه ژ بۆنا ئەڤینێ را دبینه، كو مهرڤ نه تهنێ چ ههیه، د ههمان دهمێ دا ژ بۆنا مهرڤان را ژی دبینه، كا مهرڤ دكاره چ ژ خوه بكه.)
- ئهڤینێ مرۆڤاهیێ ره نههێنی.
- ئهڤین خوهدی نرخهكی بلندە.
- ئهڤین، د ئولان ده، جیاواز تێ دیتن. ل نك سۆفیێن مسلمانان، وێنهیهك ژ یێ خوهدێ یه: شێخێ سهنعانی. ژ خوه ل نك خرستیانان ئەڤین و خوهدێ یهكن. ل نك پلاتۆنی و ئارستۆی، زانینه.
- ئهڤین ژ ههستان وێدهترە.
ههگهر پێناسینا ئەڤینێ ئەو قاس هێسان بوویا، دێ د دهربارێ وێ ده ئەو قاس راڤهكرن و گۆتووبێژ تونهبوونه. ب تایبهتی دهما، كو ئەو بەختەوەرییا وه یا د حەزکرنێ ده تێ. پڕسا د ناڤبهرا ئەڤین، بهختهوەری و خوهحەزکرنێ ده ژی نه زهلالە.
ئهڤینا ههرههیی یا د ناڤبهرا دو كهسان ده، ب راستی پارادۆكسهكە، ب كێمانی ههكه تێ خوهستن، كو ئەو ههستهك به.
پڕسا مهزن یا ب واتهیا ژیانێ ڤه گرێدای
4) واتهیا ژیانێ چییه؟
پڕسا واتهیا ژیانێ، پڕسهكە، سهرهكە و گرنگە د فهلسهفێ و سهرهدهریێن فهلسهفی ده. واتهیا ژیانێ، ئارمانجهكه ب سهرێ خوه یه. راستیا كو د سهردهما نووژهن ده پهیداكرنا بهرسڤهك ژ پڕسا واتهیێ ره پڕ دژوارە، تێكلییا خوه ب ڤێ پڕسێ ره ههیه: واتهیا ژیانێ چییه؟ – تێگههـ پڕ گشتی و نهزهلالە. ژ بهر ڤێ یهكێ، گرینگە، كو مرۆڤ دیار بكه، دا كو نێزیكاهیێ ل بهرسڤهكێ بكه:
مهبهستا مه ب واتهیا ژیانێ چییه؟
ما ئەم ب تایبهتی ل سهر ئارمانجا ژیانا وه دئاخڤن؟
ئان ژی د ژیانێ ده واتهیهك گشتی ههیه، كو ژ بۆ ههر مرۆڤی دهرباس دبه؟
تشتهك مینا واتهیا ژیانێ دكاره ب دهروونی ژی، ژ هێلا مرۆڤان ڤه وهره تێگههشتن؟
كی واتهیا ژیانێ دیار دكه؟
د سه دسالێن بهرێ ده، تیتالێن ئولان بهرسڤێن زهلالێن ڤێ پڕسێ ددان و بزاڤێ دكن، ئیرۆ ژی رۆلا خوه بلیزن و ڤێ واتهیێ ڤهدگهرێنن هێزهكه پڕ مهزن، لێ نهدیار. ئیرۆ دڤێ تو واتهیهكێ د ژیانێ ده ب خوه ده ببینی. ل ڤر ژی فهیلهسۆفان گهلهك بهرسڤ، ههر یهكی ل گۆر رێبازێن ئەو پێباوهر ددان و ددن:
- بیردۆزییا ئاریستۆتالیس ئەوە، كو زات ب خوه خوه پێك تینه.
- ئەپیکوروس Epicurus ل دۆر خوهشیا ژیانێ یا مۆدهرات/ نهرم دپهیڤه
- ڤكتۆر فرانكل Viktor Frankl تهکهزی ل سهر نرخێن مرۆڤاهیێ دكه
- ئالبێرت كامۆ Albêrt Kamo واتهیا ژیانێ ب خوهرێڤهبرنێ ڤه دبینه
دبه د رۆژا مه یا ئیرۆ ده، رهههت به، كو مرۆڤ بكاربه واتهیا خوه د ژیانێ ده ب ئافرینه. نهگرنگە، تو د هووندورێ پلانهكی ده بی، تا كو تو خوه ب جهـ بینی. دبه پڕ چاڤكانیێن واتهیێ، ژ دێڤلا ژێدهرهكی تهنێ ده ههبن.
د سهدسالێن بۆری ده، مرۆڤ ل واتهیا ژیانێ د ئولێ ده ئان ژی د ئوتۆپیێن جڤاكی یێن مینا ماركسیزمێ ده دگهریان، ئیرۆ ئەو بێتر ل سهر زێدهكرنا كێفێ یه. Heinzlmaier هاینزلمایهر د لێكۆلینا خوه ده وها دبێژه: (ل كو دهرێ واتهیهك كو ژ ژیانا مادی/ شێنبهر دهرباس دبه، وندا دبه: ئەزموونا زهخم، ئازوهریا تاڤلێ/ راستهراست ل ڤر و ور، نها گرینگیهكێ ددن بهختهوریێ (- گهلهك جوان ب تهڤاهی ژ ڤێ راستیێ نهزانن، كو واتهیهك وان ئا كوور، ئارمانجهك ئیدەئال ئا ژیانێ تونه یه، ژ بهر كو مهزنان تو جاری گرینگییا ئانەئاگاهدارن، ژ بهر ژ وان ره نههاتییه راڤهكرن و گۆتن. ژ وان ره نههاتییه گۆتن: ئارمانج ژ ژیانێ چیە، لهورا، جوان، خۆرت ل خوهشی و بهختهوهرییا خوه دگهرن.
(كی پڕسا چما ژ بۆ ژیانێ ههبه، ههمان ههمان پڕسا چاوا ژی ب خوه ڤه هلدگره.) ف. نیچێ F. Nietzsche دەما ئەم ولۆ سهر واتهیا ژیانێ دپهیڤن، راستهراست مژارا ههبوون/ بوون تێ. ل ڤر هنهك پڕس پهیدا دبن:
- واتهیا ژیانێ وهكی تایبهتمهندی یه/ خسلهت؟
- واتهیا ژیانێ ئارمانجە؟
- واتهیا ژیانێ ههلوهستە؟
- ما دڤێت واتهیهك ئان ژی سهدهمهك ژ ژیانێ ره ههبه؟
- واتهیا پڕسیاریێ زۆرە؟
- چما ئەم ل واتهیا ژیانێ دگهرن؟
- واتهیهك ئان بێهتر ژ واتهیهكێ ژ ژیانێ ره ههیه؟
- كی واتهیێ دده ژیانێ؟
سهدهمێ پڕسا ل دۆر واتهیا ژیانێ چ نه؟
- پێدڤییا گیانێ مرۆڤان ب واتهیا ژیانێ ههیه
- چێكرنا واتهیان د مهژیێ مرۆڤی ده، بنیاتهك بیۆلۆژیكە
- پێكۆلا مرۆڤی بۆ بهختهوهریێ
ل داویێ، (ئهم داخواز دكن، كو ژیان خوهدی واتهیهك به – لێ ئەو تهنێ ب قاسی، كو ئەم دكارن بدن وێ واتهیێ ههیه.) هێرمان هێسە Hermann Hesse
پڕسا خێر و قهنجیا د ناڤ مرۆڤان ده
5) مرۆڤێ باش چییه؟
پڕسا (باش) ژی هلگرێ واتهیهكه فهلسهفی مهزنە. بهرسڤێن جودا ژ ڤێ پڕسێ ره د قوناخێن جودا ده، هاتیه دان، ئەگهر ئەم هن نموونهیان ل با ئاریستۆتالیس – باشی، ههم پێكۆل و ههم ههلوهستهكه مهعریفی یه. ئاریستۆتالیس دیار دكه، كو مرۆڤ ب سیما و تایبهتمهندیێ خوه یێن كهسایهتی باش و كاراكتهرێ هێژا باشە. د ناڤ ڤان ده، خسلهتێن ناسكری یێن وهكی جۆمهردی، مێرخاسی، ژیربوون، هایژخوهبوون و خوهرێڤهبرنێ ههنه. ئارستۆتلێ Aristotle دزانه، كو مرۆڤهك ب رهوشت باش دبه: ب جهبجهكرنا تایبهتمهندیێن ژ هێلا پڕانیان ڤه وهرن پهژراندن ڤه. ههر وسا ژی، هندهك خسلهت و تایبهتمهندی ههنه، ل نك پڕانییا مرۆڤان كرێتن، مینا ئەزهزیێ و دفنبلندیێ. ئاریستۆتالیس نوونهرێ ئەتیكا دانهباوهركرنێ یه، ئەو نه ئەنجاما كریارهك گرینگە، ژ بهر د هشێ مرۆڤی ده تشتێن باش و خراب ههنه. ئوتیلیتاریانیسم Utilitarianism = بهرژهوهندیپهرهستی – باشی و خێر بەختەوەرییا ههری مهزنە. نوونهرێ ڤێ تهزهیێ Jeremy Bentham ژێرمی بێنتهام ڤێ یهكێ ب ئاوایهكی دن دبینه، دبینه: ئەو مرۆڤ نە باشە، دهما ئەنجاما كارێ وێ بهختهوریێ بۆ وی و جڤاكێ ب تهڤاهی پهیدا بكه. بێتر بەختەوەری پێك بینن. ئەگهر مرۆڤ نموونهیهكێ بینه:
د كۆلانێ ڤه، ب رێ ڤه دچی و ته، ئەم بێژن 200 یۆرۆ دی. ئەگهر تو بۆ خوه تهنێ ببی، ته خوه تهنێ بهختهور كر، ئەگهر ته ڤهگهراند، ژ خوهدی ره، كو تو بزانی كی یه، ته ئەو بهختهوهر كر، لێ ئەگهر ته ل خوه و چهند بهلهنگازان بهلاڤ كر، هوون گهلهك بهختهوهر بوون و وه سوود ژێ وهرگرت. ل گۆر بێنتهام باشە، كو مرۆڤ دراڤان بهلاڤ بكه. ب واتهیا ئولی (خێران بكه).
كانت – قهنجی ب خوه كریارە
ههلبهت دهما مژار ئەڤ به، كهس نكاره ژ سهر فیلسۆفێ ئیدەئالیست Immanuel Kant ئیممانوێل كانت ڤه خوه چهم بكه.
باوهرییا كانتی ئەو بوو، كو ئەم دكارن ببێژن ئەڤ مرۆڤهكی باشە، ئەگهر وهكه ههر كهسێ دن تهڤبگهره، ب سنج و رهوشت/ ئهخلاق، تهڤبگهره.
ژ بۆ كانتی پڕسا گهلۆ دهرهوێن سپی، واته باش یان ژی نهباش ههنه؟
بۆ كانتی وهها یه، ژ بهر تو ناخوازی كهسهك دهرهوان ل ته بكه، ئێدی تێ وێ واتهیێ درهوێن سپی و باش تونه نه. نه گرێدایی رهوش و رهوشێن تێكلدارە، لێ خوهدی پۆزیسیۆنهكه سابیت و بێتهڤگهرە.
ژ بهر كو تو ناخوازی یێن دن دهرهوان بكن، تو نكاری دهرهوان ژی بكی – چ دبه بلا ببه وهره. كانت پارێزڤانێ ئەخلاقا دیۆنتۆلۆژیكە.
كۆمپلۆ ب خوه ژ ئالیێ ئەخلاقی ڤه باشە یان ژی خهرابە.
پڕسا دهتهرمینیزمێ – ههلبهت – تەکەزی و ڤینا ئازاد
6) ما تشتهكی ب ناڤێ كو ڤینا ئازاد ههنه؟
ما مرۆڤ خوهدی ڤینهكه ئازادە؟ ئهڤ ژی پڕسهكه فهلسهفی یا كهڤن و جهێ دانووستهندنێ یه. ئهڤ پڕسهكه تهڤلههڤە و ئەنجاخ ب پڕتووكهكێ وهرە زهلالكرن. پڕسگرێك ب تێگهها (ڤینا ئازاد) دهست پێ دكه – مهبهست ژ ڤێ تێگههێ چییه؟ گهلهك نێزیكاهیێن جووربهجوور ههنه، لێ پێناسهیهك دهنیشانكری، ل سهر تفاق ههبه، یا دهرباسدار تونه.
- تهنێ دهما، كو تو دكاری تشتا دخوازی بكی، تو ئازادی؟
- شۆپنهاوهر ل دژی ڤێ یهكێ گۆتووبێژهكه بهرفهرههـ ڤهكر و ل دژ دهركهت: ئهز دكارم داخوازا، تشتا بخوازم بكم؟
ڤینا ئازاد چییه؟
د گهلهك رهوشان ده گۆتووبێژا ل سهر ڤینا ئازاد، د تێكۆشینا ل دژی بریارداریێ ده تێ گهنگهشهكرن. ئهگهر ههر تشت ل گۆری قانوونێن فیزیكی (قانوونێن خوهزایێ) به، هنگی مهژیێ مرۆڤان ژی ب ڤی رهنگی یه و ب ڤی رهنگی مرۆڤ ب خوه یه. لێكۆلینا مهژی تەکەز دكه، ئەم چقاس ب چهسپینن، كو ئەو ب ههست و نهستێن بێهش د بن كۆنترۆلا مه ده نه. ئو ئەڤە كو پڕسا بنگههین یا واتهیا ڤینا ئازاد دخه دهورێ:
گهلۆ تهنێ ئان ژی د بریاران ده، ئانگۆ د سهرهدهری و چالاكیێن ئالتهرناتیف دا خوه نیشان دده؟ ئان ژی بابهت نه ب مافێ چارهنڤیسێ ڤه، د چارچۆڤهیهكه دیاركری ده، نه گرێدایی یه؟ د وێ رهوشێ ده، وێ نه ئالتهرناتیفێن كو دیاركهر بن، نه چارهنڤیس بن، لێ وهرگرتنا بریاران ب ڤینهكه ئازاد دكارن ببن ئالتهرناڤ. ل ڤر مرۆڤ دكاره گرێدانهكێ د ناڤبهرا هزرا یاسایێن سوروشتی و ڤینا ئازاد ده پێك بینه. ئهز دكارم ببێژم، ئەز د وهرگرتنا بریارهكه خوه ده ئازادم؟ ئان ژی هن مهرج ههنه، كو من مهجبوور دكن، ئەز وێ بریارێ وهربگرم بۆ نموونه: ئەز دێ بێم ئاڤهكێ برژینم. گهلۆ ئەز د ڤێ بریارێ ده ئازادم؟
پڕسا خوهدا د فهلسهفهیێ ده
7) ههبوون و نهبوونا خوهدێ؟
پڕسا خوهدێ د فهلسهفهیێ ده یهك ژ پڕسێن مهزنن، كو پڕ گهنگهشی ل دووڤ خوه ئانی و تینه، سهدهما وێ ژی، ژ بهر بوویه پڕسهكه ئولی- جڤاكی و ژ قهوارێ پڕسا فهلسهفی دووركهتییه، یا راست هنهك دخوازن دوور بكهڤه. لێ پڕسهكه ههری ناڤدارە. ل نك ئولداران، بهرسڤهك رۆن و ئەشكهره و ئەیان بۆ وێ ههیه، لێ ل نك فیلۆسۆفان و زانستزان و ڤانان، جهێ گۆتووبێژ و پشكنینێ یه. واته بهرسڤ، جهـ ئالیهكی ب ههڤ ره تێر ناكه. بهرسڤهكه. دهما پڕس دبه ههبوونا خوهدێ، لۆجیك ب گهلهك شێوازان تێته پێناسین. ژ پێناسینێ، تێنه ڤهگوههستن، بۆ ههلوهست. ما گهلۆ ئەڤ دكهڤه هشێ مرۆڤ، كو هێزهك نهنۆرمال ههیه خوروست و خوهزا ئافراندییه؟ ژ ئالیێ زانستی ڤه پێویستی ب خوهدایهكی نینه.
لێ زانست نه پیڤانا ههمی تشتانە:
دهما كو مرۆڤ بهحسا خوهدێ دكه، ئەو ب گهلهمپهری ل سهر پشتگریا مهتافیزیكی ئان پشتراستیهكە، كو واتهیا ژیانێ رۆنی دكه.
ئهزنزانمی- Agnosticism ئاگنۆستیکیزم و پڕهنسیبا داوی
هن كهس باوهر دكن، كو بێسووده یه، دهما ئەم بخوازن هزرهكێ ل سهر تشتهكی، كو ژ ئازموونا مه وێدهترە ئاڤا بكن. ل نك ئولپهرستان، تێ واتهیا، كو مرۆڤ گومانێ ل ههبوونا خوهدێ دكه. ههر وهها مرۆڤ ب كافر و بێباوهر ل قهلهم ددن. نێرینهكه دن ژی ههیه، نابه مرۆڤ هزرا خوه د خوهدێ دا بكه، مینا كو ب مرۆڤی دكه. (ليس كمثله شيء ئەڤ تێگههشتنهكه ئولی یه و تێگههشتنا داوی یه، دانووستهندن ل سهر نائێته كرن. ل ڤر گۆتووبێژ دختمه. نهپڕسكرن ل سهر ههبوونا خوهدێ، سنۆرداركرنا ئاسۆیێن خهیال و هزر و فانتازیا یه. هنهك ژ فیلۆسۆفان ژی ژی، دهما دگهان پڕسا خوهدێ، باوهر دكرن، كو گهانه شرۆڤهیا داوی. بۆ نموونه ئەممانوێل كانت و داوی، H.G.Gadamer هـ.گ.گادامهر ژی.
پڕسهكه فهلسهفی یا دهربارێ ملك – مال ده.
8) گهلۆ ملك – مال پێدڤییه؟
ئهڤ پڕس ههر تم ب سنۆركرنێن دهمێ، كورتبوونا وێ ڤه را تێكلدارە. بهرێ، ژ ههبوونا مرۆڤی ملک- مالی گهلهكی گرینگ بوو. د جڤاكێن ئیرۆ ده، ملك – مال بۆ خوهشیا مرۆڤی و ژیانهكه باشتر و بروومهترە.
ئهم ئیرۆ ژ ههر دهمێ دهولهمهندترن!
مرۆڤ دكاره پڕانیی ههوجهداریێن خوه یێن مادی/ شێنبهر، یێن بنگههین دابین بكه. دڤێت ئەم ژبیر نهكن، كو سیستهما ئابۆری یا سهرمیانداری/ كاپیتالست، بزاڤێ دكه، كو د رێیا كار دە، ژیانێ دیزاین بكه. واته، ئەم مرۆڤ گهلهك قهدر و قیمهت ددن مال و ملكان.
ههر وهها، ئەم جاران هن تشتان ب دهست دخن، كو نهپێدڤی نه. ئهڤ تشت مه بهختهوهر ناكه. ئەگهر ئەم ل ڤر پهیڤا جڤاكزانهكی و جڤاكناسهكی ناڤدار Georg Simmel گیۆرگی سیمێل ب بیر بینن:
(ئهم) ئهز- ههستێ خوه، د رێكا بهرزهكرنا وێ ب ملك- مالێن خوه ره مهزن دكن.) ب واتهیهكه دن، ئەم خوه ب مالێ خوه قوڕه دكن.
پڕسا ناسنامهیێ و پێشخستنا وێ
9) ئەز كی مه؟
(ئهز كی مه؟، ئهڤ پڕس د سهردهما مۆدهرن و نوو دا دهركهت هۆلێ و بوویه پڕسهكه سهرهكە و گرنگ.
پڕس نهتهنێ فهلسهفی یه، بهلێ جڤاكی، كولتووری نشتیمانی یه، لێ ژ بهر ههمی هزرمهند، فیلۆسۆف، زانیار، ل سهر پێناسینهكێ ل ههڤ نهكرنه و بهرسڤهك ژێ ره نههاتییه دان، مایه پڕسهكه فهلسهفی ههری مهزن و گهلهك پڕسان، د ههر بهرسڤهكێ ده دئافرینه. بهرییا 2000 سال، ئەڤ مژارە پڕ زهلال خوەیا دكر: مرۆڤ خوهدی جۆرهیهك ئەگۆیا- ئهزی یا زهخم بوو، كو ل دژی دنیایێ سهكنی. لێ دڤێ ژ بیر نهبه، كو ل سهر وێ زهلالیێ، ب دهمێ ره، گومانێن مهزن ژی پهیدا بوون، بۆ نموونه، هزرا ڤان ههردوو فیلۆسۆفان، Baruch Spinoza بارۆخ سپینۆزا ئان ژی David Hume داڤید هیۆم، ل سهر ئەز- ئهگۆیێ جودا بوو ژ یا ئیرۆ. ل با وان هزرا ب ناسنامهیێ، هزرهكه خهیالی و نهرەئالیستە.
ما ئەز ژ زاتێ خوه جودا مه؟
دهروونناسان ب چاڤهكی نه پڕ دوور ژ سپینۆزا ل ڤێ مژارێ دنهێرین.
ئهم سگموند فرۆید وهك نموونه بینن:
سگموند فرۆید د داویێ دا ئەگۆ/ ئهز ژ خوه ڤهقهتاند. د پهی، كو ئەگۆ ژ خوه ئاڤێت، ئەڤ بوو ئەز ئا نههشیێ، بوو مۆتۆرهكی تاریێ ژ كووراهییا مه ده. وی ددیت، كو زات د ئەز ئا بلند/ سوپهرهگۆیێ (ف. نیچێ F. Nietzsche) د ناڤا مه دا شكهستییه. ئەڤ ئەز، د كووراهییا مرۆڤی ده، تێ دهفۆرمكرن و د ناڤ من دا، یا راست ئەوە، كو د ناڤبهرا ڤان هێزان دا ههر تم ل ڤر و ور تێ ئاڤێتن.
نهورۆلۆژی وێ هین بێهتر دشكینه: دڤێ ئەگۆ خوهدی 8-9 بهشان به. ب ڤی رهنگی هشمهندییا گهوده ئان ژی دهم د ئاڤاهیێن مهژی یێن جودا ده جهـ دگره. ههلبهت، ئەڤ نهپهنییا ئەگۆیێ هێسانتر ناكه. فهلسهفهیا نووژهن هایهدهرایێ دده، كو وهكههڤكرنا ئەگۆیا مرۆڤان ب ئەگۆیا بیۆلۆژییا پاقژ (فزیك، تشتێن مادی) ببه. ژ بهر كو د داویێ ده (ئهز/ ئهگۆ(ژ پهرچهیێن وێ پڕتترە – د داویێ ده ب ملیاران مرۆڤ ههنه، كو خوه (ئهز) دبینن. ئو دڤێ سهدهمهك ئا ڤێ یهكێ ههبه، كو هێ نههاتییه ناسكرن و بهرسڤ ژێ ره نههاتییه دیتن.
پڕسا مهزن ئا د دهربارێ بەختەوەری و واتهیێ ده
10) بەختەوەری دكاره بێ هینكرن ئان بدهستخستن؟
ئارمانج و مهبهستا ههر مرۆڤهكی بدهستخستنا بەختەوەریێ د ڤێ ژیانێ ده یه. د گەل وێ ژی، مژار ئا دهما بهرێ، كو پڕسهكه كۆلهكتیڤ و گشتی بوو، ئیرۆ بوویه بابهتهكه تاقهكهسانه و تایبهت.
یا كامباختر ژ وێ، گهلهك جاران تێ ئیدیاكرن، كو بەختەوەری ب تشتێن مادی/ شێنبهر تێنه ب دهستخستن. ئەم ژ مێژ ڤه دزانین، كو ههبوونا شێنبهر ب تهنا سهرێ خوه، مرۆڤ بهختهوهر ناكه. لێكۆلینێن پسیكۆلۆژیك و سۆسیۆلۆژیكێن ب زمانهكی زهلال دئاخڤن:
چاڤكانییا ههری مهزن ئا كێفخوهشیا تاكهكهسی، د تێكلیێن جڤاكی ده جهـ دگره. یانی مالبات، ههڤالتی، ههڤكاری، ناس، جیران و هتد.
فۆرمولا ئەپیكوور – ئابيقور یا بەختەوەریێ
نموونهیا ئەپیكوور، ژ بۆ بەختەوەریێ نێزیكاتیهكا پڕ بالكێشە.
د دهستپێكا سالا 300ێ یا بهری زاینێ ده فیلۆسۆف و دامهزرێنهرێ ههدۆنیزمێ/ خوهشیێ یێ كهڤنار داخواز كر:
- ههڤالتیهكه ژ دل د تێكلیێن جڤاكی ده.
- خوهشی و بهختهوهرییا مرۆڤ، د هوورگلیان و تشتێن پچووك ده یه.
- دهستهلاتدارییا ته ل سهر ناخێ ته و ئازادی دهێله ژیان ب خوهشی ب رێ ڤه بچه.
- ژ بهر ڤێ یهكێ بەختەوەری دكاره ب هن پڕهنسیبێن و پیڤانان وهره بدهستخستن ئان ژی ههستكرن. دهما كو پڕسا بەختەوەریێ تێ، زههمهتیهكه پڕ مهزن پهیدا دبه:
گهلۆ ناسكرنا فاكتۆرێن بەختەوەریێ ئالیكارن، كو هشمهندی باش ب كار وهره و مرۆڤ بهختهوارتر ببه.
دهرهنجام:
پڕسێن فهلسهفی.
- پڕسیار جهوههرا فهلسهفهیێ یه.
- پڕسێن فهلسهفهیێ گهلهك جاران ژ كهسهكی و پێدڤیێن وی دهرتێ و دگهیژه بنگههێن گشتی یێن مرۆڤبوون و جیهانێ.
- فهلسهفه گهلهك جاران بهرسڤێن داوی ناده، تشتا پێشكێش دكه رێباز، مۆتیڤ و شرۆڤهیان دده.
- گهلهك پڕسێن فهلسهفی ژ یهك پڕسێ ژ یا دن ئان چهند پڕسێن دن، پڕسێن كو ب ههڤوودو ره تێكلدارن و ژ رامانا قادهك بالكێش ب ئافرینن.
- ههلبهت پڕسێن فهلسهفی، ژ یێن كو من كاریبوو د ڤێ گۆتارێ ده پێشكێش بكم گهلهك زێدهترن. دڤێ ئەم بزانبن، كو پڕسێن فهلسهفی، زانست تا نها نكارییە بهرسڤا وان بده. هنهك ژ وان، ئێن من ل دۆر وان چ نهگۆت، دێ ل ڤر تهنێ بكم:
- ئەم ب تهنێ ل ڤێ ئونڤهرسومێ ههنه، ئان ژی بوونهوهرێن دن؟
- هوونهر چییه؟
- چما ئەم ل مووزیكێ گوهدار دكن؟ ئەڤ زمان ژ كو هاتن، كی ئەو چێكرن؟ چما ئەم دبێژن تهلهفۆنا دهستان، مۆبیل ئان ژی سمارتفۆنه و ئەم دبێژن كۆمپیوتهر؟ چ گرێدان د ناڤبهرا پهیڤێ و واتهیا وێ ده ههیه؟ پشتی مرۆڤ بمره، چ پێ تێ؟ ژیان ههیه؟ تشتا د قهومه، نشكاڤی یه ئان ژی بهرێ ل سهر ئەنییا مرۆڤی نڤیساندییه؟ ئەڤ گهردوون چاوا هاته چێكرن؟ ئەڤ پڕسێن، كو تا نها تو بهرسڤێن تەکەز تونه نه ئان ژی گهلهك بهرسڤ ههنه ئان پڕس، بهرێ ته دده پڕسهكه دن، ژ وان ره دبێژن پڕسێن فهلسهفی.
4 ئەركێن فهلسهفێ یێن گرنگ:
- بكارئانینهكه بزانهبوون ژ زمێن ره. ل ڤر ئەو خوه نێزیكی ههلبهستێ ئان ژی تۆرهیێ دكه، زمانهكی كو ب خوه و بۆ خوه به. تێگینێن زهلال و دیار، بۆ خوه ب ئافرینه. بكارئانینا زمێن ب هشمهدیهكه زهلال.
- پڕسێن دهستنیشانكری، ئارگومهنتێن ب بهلگه. ئەركێ فهلسهفێ، ژ خوه پشكنینا رهخنهیی یا تێگینان و پڕۆسهسانە. سهدهما وێ ژی ئەوە، كو فهلسهفه دخوازه مافهكی شرۆڤهكرنێ و ئارگومهنتهكرنێ ئازاد پهیدا ببه و رێ بۆ وهره دانین.
- فهلسهفه گرانیێ ل سهر چاڤدێریا دهمێ ددهینه. ئارمانجا فهلسهفێ، ئەوە: (كو چاڤهكی ب هوورگلی راهێنهر، ژ بۆ ئافراندن و چاڤدێرییا ههمرهنگیێ، كو ههر یهكی بكاربه دهنگێ خوه به. ئەڤ نایێ وێ واتهیێ، كو مافێ وی یه ههر تشتی ببێژه.
- سهرهدهرییا د گهل فێربوون، فێركرن و زانهبوون، كو تێكلدارییا وێ ب نهزانهبوونێ ره ههیه و ل ڤر ئەمێ ڤهگهرن پهیڤا سۆكراتیس (ئەز پڕ دزانم، كو ئەز نزانم.)
ژێدهرێن ڤێ لێكۆلینێ:
1) Akademie für Philosophische Bildung und Werte Dialog
2) Wilhelm Weischedel: Die philosophische Hintertreppe
3) Manfred Knoke: Eine Betrachtung aus existenzanalytischer und logotherapeutischer
4) Will Buckingham et al: Big Ideas. Das Philosophie-Buch – Großen Ideen und ihre Denker
5) Spektrum: Die größten Rätsel der Philosophie
6) Hannes Weinelt: Woher؟ Wohin؟ Warum؟ Die großen Fragen des Menschen
7) Kurt Bayertz: Empirische Antworten auf philosophische Fragen؟ Zum Verhältnis von philosophischer Ethik und empirischer Glücksforschung
8) Dtv Atlas der Philosophie
9) Kant Kritik der reinen Vernunft.
10) Wahrheit und Methode
