گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بەرهەڤکرن و وەرگێڕان ژ ئنگلیزی:
مەتین
ئەرێ ژیان ل دەرڤەی ئەردی هەیە؟
ئەرێ ئەم ل ڤی گیتی بتنێ نە؟
ئەرێ چ هەسارەیێن دی هەنە، ژ بلی ئەردی، بۆ ژیانێ د گونجیایی بن؟
ئەرێ دێ چ قەومیت ئەگەر ژیان ل سەر هەسارەیێن دی هاتە دیتن؟
دووماهی لێگەڕیانێن ئاژانسا ناسا NASA بۆ دیتنەڤا ژیانێ ل بۆشایێ چ ئاشکەرا دکەن؟
رەنگە ل دەمێ رابۆری، ب دەهان بەلکو ب سەدان پرسیارێن مینا ڤان پرسیارێن ل سەری، د مەژیێ مرۆڤی دا لڤی بوو بن ونها ژی دلڤن وسوبەهی ژی هەر بلڤن وبمینن بێ بەرسڤێن ئێکلاکەر!
ستارتریک و جاندارێ بۆشایێ ئی تی
ل ساڵێن شێستان وهەشتێیان ل سەدەیێ بۆری، زنجیرە فیلمێ درێژ ستار تریک Star Trek ، ب چەندین ڤێرژنان، کەسایەتییا «ئی تی ET « وەکی جاندارێ بۆشایێ، پڕانییا خەلکێ جیهانێ ب خۆڤە مژوولکر. ئەڤی زنجیرە فیلمی، گەلەک ژ نڤیسەرێن ئاشۆپا زانستی پاڵدان داکو هزرا خۆ د هندێ دا بکەن کا مرۆڤایەتی دێ چەوا سەرەدەریێ لگەل وان جانداران کەت ئەگەر رۆژەکێ ژ رۆژان ب سەر هەسارەیا مە دا گرتن؟ لەوڕا ب دەهان فیلم و زنجیرە و چیرۆک و رۆمان ..هتد، ژ بەرهەمێن هونەری و ئەدەبی کو ژ کانگەها ئاشۆپا زانستی هاتینە دارێژتن هاتنە نڤیسین و بوونە فیلم و کارێن هونەری و باڵا مرۆڤایەتیێ راکێشان و هەمی ل سەر بنیاتەکێ نە پشتراستکری بوون.
د کەلتوورێ میللی دا، هەرتم جاندارێن بۆشایێ و ئەوێن ژ دەرڤەی ئەردی دهێن سیمایەکێ جودا ژ مرۆڤان هەیە، ئەڤجا چ ژ مرۆڤی پایەبلندتر بن وەکی فریشتەیان یان کێمتر بن وەکی «ئی تی» یێن ستار تریکێ ئەفراندین.
زێدەباری لێگەڕیانێن بەردەوام، هێشتا چ گرۆڤ وبەلگە نە هاتینە دیتن بۆ هەبوونا جانداران ل سەر بۆشاییا ئەسمانی لێ بزاڤ هەر د بەردەوامن ب هیڤییا وێ چەندێ رۆژەک بهێت سەرێن داڤان بۆ ڤێ تەڵسما ئالۆز خۆیا ببن.
لگۆری هندەک بیرۆکەیێن زانایان، کو رۆاژنامەیا دێیلی میل Daily Mail یا بەریتانی ل 23ێ گوڵانا ساڵا 2022ێ بەڵاڤکرینە، رەنگە جۆرەکێ ژیانێ ل دەرڤەی ئەردی هەبیت لێ چێدبیت ئەو جاندار ژ مرۆڤان بترسن وناخوازن بهێنە ئەردی.
ژ ئالییەکێ دی، د. گۆردون گالۆپ Gordon Gallup، زانایێ دەرۆنێ بایەلۆژی ل زانینگەها ئەلبانی ل ویلایەتا نیۆیورک University at Albany ئاماژێ ددەتە زانایێ فیزیکی یێ بەریتانی یێ ناڤدار پرۆفیسۆر ستیفن هۆکینگ Stephen Hawking کو وی د پێشبینی یێن خۆ دا هندەک مەترسی سەبارەت جاندارێن بۆشایێ یێن ژیر و دوژمنکار ئاراندینە هەر مینا وان زنجیرە یێن تەلەڤزیۆنی و فیلمێن سینەمایی کو جاندارێن بۆشاییا ئەسمانی نیشا ددەن دەما دهێن و هەسارەیا ئەردی داگیردکەن و خەلکێ وێ ژ ناڤ دبەن و یێن دمینن ژی دکەنە بەندە و هەمی سامان و ژێدەرێن ئابۆری یێن ئەردی دێ تاڵان کەن، هەر مینا وان کارێن «کریستۆفەر کۆلومبوس Christophorus Columbus «ی ل دووماهییا سەدەیێ پازدەیێ زایینی ل ئەمریکا هەمبەر ئەمریکیێن رەسەن کرین کو کارەکێ زۆر وێرانکار بوو ب سەرێ وی خەلکی هاتی.
70 کوینتیلیۆن هەسارە
ل شوباتا ساڵا 2022ێ ئیریک زاکریسۆن Erik Zackrisson، زانایێ فیزیکییا ستیرناسیێ ل زانینگەها ئۆپسالا Uppsala University ل سویدێ، هند تەخمینێن خۆ باڵاڤکرن و تیدا خۆیاکر کو د گەردۆنی دا 70 کوینتیلیۆن ( 1 کوینتیلۆن = میلیۆن تریلیۆن) هەسارە هەنە. هەر وەسا لگۆری ڤەکۆلینەکا زانایێن فەلەکناس ل زانینگەها بریتیش کۆلۆمبیا British Columbia University i یا کەنەدی کو ل ساڵا 2020 بەڵاڤکرییە، بتنێ ل گالاکسییا مە «رێیا کاکێشێ Milky Way» 6 میلیار هەسارەیێن مینا ئەردی هەنە. ئاژانسا ناسا ژی داکوکیێ ل سەر هەبوونا 4.933 هەسارەیان ژ دەرڤەی کۆما رۆژێ دکەت کو ل دەرڤەی سیستەمێ رۆژێ نە و ئەڤ کۆمە ئیکە ژ 3704 سیستەمێن گەردۆنی. پڕانییا وان هەسارەیان نە ژ ئاخێ چێبووینە بەلکو ژ گازێ پێک دهێن وەکی هەسارەیێن جوپیتێر و نیپتۆن.
دەلیڤەیا هەبوونا ژیانێ ل سەر هەسارەیێن دی گەلەک یا کێمە
ل گۆری رۆژنامەیا «تێلیگراف The Telegraph» یا بەریتانی، بۆ زانایان ئاشکەرا بوویە کو ھەژمارەکا ھەسارەیان د پلەیەکا گەرمێ یا نموونەیی دانە، لێ ئەڤ گەرماتییا گونجیایی بۆ ژیانێ بتنێ بۆ دەمەکێ کورت پەیدا دبیت، ئەڤ چەندە ژی دەلیڤەیێن سەرھلدانا ژیانێ گەلەک کێم دکەت.
ھەژمارەکا شەھرەزایێن ناڤەندا جودارد یا ئەمریکی بۆ گەشتێن ئەسمانی یا بسەر ئاژانسا ناسا Goddard Space Flight Center – NASA، دبینن کو ھەسارە لگەل دەمی د ناڤ و ژ دەرڤەی دەڤەرا گونجایی بۆ ژیانێ لگۆری گوھۆڕینا برسقینا روویێ ستێرێ و پلە یا وێ یا گەرماتیێ.
زانا دبێژن ئەڤ چەندە رامانا وێ ئەوە کو ھەژمارا وان جیھانێن کو رەنگە ژیان لێ ھەبیت گەلەک یا ھاتییە مەزن کرن چونکی بەری ڤێ ڤەکولینێ مەگرتیێن شەھرەزایان بۆ ھندێ دچوون کو پلەیێن گەرماتیێ لسەر ھەسارەیان ب رەنگەکێ رێژەیێ د راگرتی و نەگۆڕن.
هەبوونا ژیانێ ل سەر هەسارەیێن دەڤەرا مامناڤەندی قەتلازییە!
زێدەباری کو نھا ھندەک ھەسارە ل دەڤەرا «مامناڤەندی» یان ئەو دەڤەرا «گونجیایی بۆ ژیانێ» ھەنە، لێ دیرووکا بەرێ یا وان ھەسارەیان، ھەبوونا ژیانێ ل سەر وان ھەسارەیان دکەتە قەتلازی. شەھرەزایێن ڤێ ناڤەندێ دبێژن بەرێ نھا ئەڤ ھەسارەیە ل وێ دەڤەرێ نەبوون.
شارەزایێن ئاژانسا ناسا وەسا دبینن کو دنێڤبەرا 29 ھەتا 74 ژ سەدێ ژ ھەسارەیان نھا دکەڤنە وێ دەڤەرا بکێرھاتی بۆ ژیانێ کو ل بەری نها ل وارا نەبوون! حەڤ چەندە وی هندێ دگەهینیت کو ئەو هەسارەیە ل گەل بۆرینا دەمی جهێن خۆ دگوهۆڕن و بەر ب هندەک جهێن دی دچن کو کێر ژیانێ ناهێن.
ئەرد بەری نیزیکی 4.5 میلیار ساڵان دروست بوویە، ل سەر ھندێ ڕا ژی ژیانێ بتنێ بەری 3.7 ھەتا 3.9 میلیۆن ساڵان یێ دەست ب وەرارێ کری.
زانا وەسا ھزر دکەن کو سەدان میلیۆن ساڵ دەربازبوون ژ دەمێ کەڤتنا ھەسارەیێن بچووک ونەیزەکان بۆ سەر روویێ ئەردی و وان ئاڤ و مەتریالێن کیمیایی لگەل خۆ ئینابوون، بەرییا ژیان لسەر ھەسارەیا مە پەیدا ببت. فەلەکناس وەسا تەخمین دکەن کو رەنگە ھەتا 40 میلیار ھەسارەیێن ب قەبارەیێ ئەردی ھەبن وھەمی ل دوور وان دەڤەران دزڤڕن کو دگونجیایینە بۆ ژیانێ ل گالاکسییا رێیا کاکێشێ.
ل ساڵا 2027ێ، پێنگاڤەکا دی یا ناسا
بڕیارە ل ساڵا 2027ێ ئاژانسا ناسا «دراگۆن فلای Dragonfly» کو کەشتییەکا مینا فڕۆکێ یە و یا بێ فڕۆکەڤانە بەر ب دەتە بۆشایێ داکو ب ھندەک گەشتان راببیت بۆ رووپیڤانا ئەسمانێ مژاوی یێ ھەیڤا گەلەک مەزن یا ھەسارەیا «کەیوانێ Saturn – زۆحەل» کو رەنگە ھەمبێزا ژیانێ دکەت.
ژێدەر:
– exoplanets.nasa.gov
– earthguide.ucsd.edu
– now.tufts.edu
