پهرتووكا (العبر) یا ئیبن خهلدونی
(808 کۆچی – 1406 زایینی) وهك نموونه..
سالح زاهێر زێباری
ماستهر ل مێژوویا ئیسلامی
هۆز وهك بنیاتێ سهرهكی یێ جڤاكێ كوردی ب درێژاهییا مێژوویێ ڕۆلهك مهزن ل ئاراستهكرنا رویدانێن مێژوو یا كوردان د بیاڤێن سیاسی و شارستانی دا هەبوویه، ب تایبهتی ل سهردهمێن ناڤین، پشتی دهڤهرێن كوردنشین دبنه پشكهك ژ خیلافهتا ئیسلامی، ل سهدێ چوارێ کۆچی – دههێ زایینی. دروستکرنا پهیوهندیێن راستهوخۆ، ڕۆلهك مهزن گێرا، بۆ گههشتنێ ب كیایێن نیمچه سهربخۆ و گێڕانا شورهش و سهرهلدانان. ژێدهرێن ئیسلامی گرنگییهكا مهزن ب ڤان رویدانان داینه. د ڤان ڤهگێرانان دا، ئاماژه ب هۆزێن كوردی هاتییه كرن وهك ئاراستهكهرێن سهرهكی بۆ رویدانان و بنیاتێ ئاڤاكرنا قهوارەیێن سیاسی.
ژ وان ژێدهرێن گرنگیهكا زۆر ب مێژوویا هۆزێن كوردی دای، پهرتووكا (العبر و دیوان المبتدأ والخبر في أیام العرب و العجم والبربر ومن عاصرهم من ذوي السلطان الأكبر)، کو ب (العبر) و (تاریخ ابن خلدون)، وهك كورتكری هاتییه نیاسین. ههر چهنده ژلایێ جوگرافیڤە ل وی دهمی ئیبن خهلدون هندهك یێ دویره ژ وان رویدانان، بەلێ ئهگهر بهراوردهكێ بكهین خویا دبیت، کو پڕانییا مێژوونڤیسان ژێدهرهكێ وان ئهو پهرتووكێن بهری وان بووینه و ههر ئێكێ ب شێوازهكێ سەرەدەری ل گەل کرییە و ئیبن خهلدونی ژی ب شێوازێ خۆ ڤهگوهاستینه.
رێبازا ئیبن خهلدونی ل سهر هۆزا حهمیدی:
ئێك- ئێكهم دهنگوباسێ ل سهرهۆزا حهمیدی ل سالا (293 كۆچی / 906 زایینی) د پهرتووكا (العبر) دا هاتییه و ل ناڤونیشانێ (ابتداء دولة بني حمدان). (ابن خلدون،1988، 3/444 – 445).
دو- ئیبن خهلدون ل دهمێ ئاماژهكرنێ ناڤێ هۆزا حهمیدی ب (الأكراد الحمیدیة) دئینیت، (11) جاران ئەڤ ناڤە ئینایه (العبر،1988، 3/445،537 ، 4/292، 322 ، 5/269، 270، 301، 307، 315).
سێ- د پهرتووكا (العبر) دا، بۆ دانهناسینا هۆزا حهمیدی، ناسناڤێ (الأكراد) دایه دگهل وهك پێناسهكرنا نهتهوەیی بۆ ڤێ هۆزێ ( الأكراد الحمیدیة)، (6) جاران ب ڤی شێوازی هاتییه (ابن خلدون،1988، 3/445، 537،4 /292، 322، 5/269).
چار- ئیبن خهلدون دگهل ناڤێ هۆزا حهمیدی ناڤێ باژێرێ ئاكرێ (عقرة) ژی دئینیت، ئانكو (الحمیدية) دكهته پاشگر بۆ (عقرة)، (العبر،1988، 5/307، 315).
پێنج- كهلھ وهك بنگهههك بۆ پاراستن و دهستههلاتهكرنێ، ب تایبهتی ل سهردهمێن ناڤین، هۆزا حهمیدی ژی چهند كهلههك ههنه، ئیبن خهلدون حهمیدییان ب خودانێن كهلھان ددهته ناسین، ب (قلاع الحمیدیة). ههروهسا ب شێوازێ (قلاع الأكراد الحمیدیة) ژی ئینایه ل دهمێ ئاماژهكرنێ ب ڤێ هۆزا كوردی (العبر،1988،5/269 – 270)، (قلعة الحمیدیة) ژی د پهرتووكا (العبر) دا هاتییه (ابن خلدون،1988، 5/301)، دگهل كهلهێ پتر ژی هاتییه رۆنكرن و ب (قلعة عقرة الحمیدیة) د ڤهگێرانێن تایبهت دا ب ڤێ هۆزێ هاتینه (ابن خلدون،1988، 5/307، 315).
شهش- سهرهرایێ وێ چهندێ، كو بههرا پتر ب (الحمیدیة) ئهڤ هۆزه هاتییە ناسین، لێ ب (الحمیدي) ژی ب (4) جاران ئاماژه پێهاتییە كرن (ابن خلدون،1988،4/338، 5/319، 402، 462).
حهفت- د پهرتووكا (العبر) دا، ئیبن خهلدون ل دو ناڤونیشانێن تایبهت دا، ئاماژێ ب هۆزا حهمیدی دكهت، كو ئیبن خهلدون ل (ابن الأثیر)ی وهرگرتییه و ناڤونیشان گوهۆڕینه و ب تنێ پهیڤا (الحمیدیة) ژێڤهكریه و ل رویدانێن سالا (440 كۆچی/1048زایینی) ب ڤی شێوازی هاتییە (الوحشة بین قراوش والأكراد)، (ابن خلدون،1988، 4/337 ؛ أحمد،2019، ص172)، (ابن الأثیر) ب (ذكر الخلف بین قراوش والأكراد الحمیدیة والهذبانیة). (الكامل في التاریخ،1997،8/71)، د ناڤونیشانێن دیتر دا، ئاماژه ب گرتنا كهلهێن حهمیدیاین ژلایێ زهنگییان ڤه دهێتهکرن ل سالا (528 كۆچی /1134زایی)، (حصار الاتابكی زنكي قلعة آمد واستيلائه على قلعة النسور ثم حصار قلاع الحميدية)، (ابن خلدون،1988،5/269).
جهێ ئاكنجیبوصنا هۆزا حهمیدی:
ئیبن خهلدون دهمێ بهحسێ هۆزێن كوردی دكهتو ئاماژێ ب جهێ ئاكنجیبوونا وان ژی دكهت، د ئێكهم ڤهگێڕان دا، كو بهحسێ جهێ حهمیدییان دكهت و دهمێ ئاماژێ ب مێژوویا ئێك ژ سهركردەیێن كوردێن ناڤدار ل سهردێن ناڤین (بادێ دوستهكی) دکەت، ل دهڤهرێن سنوری (ثغور) یێن دیاربەكرێ بوویه. (ابن خلدون،1988، 3/537). د ڤهگێرانا دویێ دا مێژوونڤیس، بهحسێ ههبوونا كوردێن حهمیدی دكهت ل دهوروبهرێن مووسل ((كان من الأكراد الحميدية بنواحي الموصل…))، ل ڤێرێ دیار دبیت، كو مهرهم ب دهوروبهرێن مووسل ئاكرێ و كهلهێن وێ بووینه (ابن خلدون، 1988، 4/322). ههروهسا ل ڤهگێرانا سێی دا، بهحسێ كهلهێن ئاكرێ هاتییە كرن كهلهێن ئاكرێ(1)، كهلها شوش(2)، (ابن خلدون،1988، 5/269 – 315). ئهڤ بابەتە ل دهف مێژوونڤیس (ابن الأثیر) هاتینه و دیار دبیت ژێدهرێ سهرهكی یێ مێژوونڤیس ئیبن خەلدونی، پهرتووكا (الكامل في التاریخ)ـه. (وكان للحمیدیة عدة حصون تجاور الموصل، منها العقر وما قاربها)) واتە ئهو كهلهێن نیزیكی ئاكرێ ژی ل دهستههلاتا هۆزا حهمیدی بووینه وهكی كهلها ئاكرێ و شوش و وهسفا جهێ بلند و ئاسێ یێ كهلها ئاكرێ ژی دكهت (ابن الأثیر،1997، 7/81 ، 9/52 ، 143)، ههروهسا (ابن الأثیر) ل ڤهگێرانهكا خۆ دا، ئاماژێ ب (بلد الحمیدیة) دكهت، واتە بهرفرههییا دهڤهرێ ددهت (الكامل في التاریخ،1997، 9/333). ل ڤهگێرانهكا دیتر، كو ئاماژێ ب ههبوونا ئاكرێ دكهت وهك جهێ ڕهسهنێ حهمیدییان رووبهرێ ناڤبهرا ئاكرێ و مووسل دیار دكهت و ب (12 فرسخ)(3)، ددهته دیاركرن (ابن الأثیر،1997، 10/376) و جوداهی دگهل ژێدهرێ مه یێ سهرهكی نینه(4).
ناڤێ هۆزا حهمیدی:
سهبارهت ب ناڤێ حهمیدی ئیبن خهلدون چ بۆچوونێن رۆهن و ئاشكرا نادەت، كو ئهڤ ناڤه ژ چ هاتییە و بۆچی ئهڤ هۆزا ناڤدار یا كورد و كاریگهر ل سهر گورهپانا سیاسی و زانستی ب ڤی ناڤی هاتییە نیاسین. وهك بۆچوون و نێرین، مێژوونڤیس و ڤهكۆلهر وهسا ددهنه دیاكرن، کو دبیت ئێك ژ باپیرێن ڤێ هۆزێ بیت و حهمید كهڤت بیته سهر كور و نهڤیێن وی ب زنجیرهیی، ههروهسا بۆچوونهك دیتر ژی ههیه و ل سهردهمێن ناڤین گهلهك جاران ناڤێ هۆز و قهوارێن سیاسی ل ناڤێ میرهكێ بهێز دهات و دبیت ئهڤ ناڤه ل میرهكێ بهێز هاتبیت، ههروهسا ئهو چهنده ژی دویره ژ راستیێ، كو دیار دكهت، ئهڤ ناڤه ب بۆرینا دهمی ژ ئامێدیێ (العمادیة) هاتییە (توفیق: القبائل، ص83 ؛ باجلوري، ص10 – 11).
دهستپێكا دهركهفتنا ڕۆلێ هۆزا حهمیدی:
ئێكهم ڤهگێڕانا مێژوویی یا مێژوونڤیس ئیبن خهلدونی ل سهر هۆزا حهمیدی یا كوردی بۆ سالا (293 كۆچی / 906 زایینی) ڤهدگەڕێت، د ڤێ سالێ دا رویدانهكا ههڤپشك ههیه د ناڤبهرا محهمهد كورێ بیلال ههزبانی ل ههولێرێ کو ل دژی حهمدانیێن مووسل سهرههلدانهكێ دكهت. د ئهنجام دا ههزبانی شکەستینە و ئاشتهوایی دگهل حهمدانییان هاتییەكرن کرن و حهمیدی ژی دچنه د ناڤ ڤێ پهیمانا ئاشتی و ئاشتهوایی دا (ابن الأثیر، 1988،6/ 548 ؛ ابن خلدون،1988، 3/444 – 445) و د پشكا چوارێ یێ ههر ههمان بابهت دا هاتییە دوباره كرن (ابن خلدون،1988، 292). ل ڤێرێ دیار دبیت تایبهت پشتی، كو حهمیدی چووینه دڤێ پهیمانێ دا پشكداری ژی ههبوویه ل ڤێ بزاڤێ دا و خالهكا باش دیار دبیت ل ههڤپهیمانییا دو هێزێن كوردی بهرامبهر هێزێن خیلافهتێ و حهمدانییان ل مووسل، ل بهرامبهر وێ ستهما ل وان دهێتهكرن (ئامێدی،2006، ص290).
بۆ دهمێ نیزیكی ههشتێ سالێن دیتر چ دهنگوباس ل نک ئیبن خهلدونی ل سهر حهمیدیان ناهێن، ههتا دهێته سهر بادێ دوستهكی(5)، وهسا دیار دكهت، کو ئهڤ كهسایهتیێ كورد یێ ناڤدار دزڤریتهڤه سهر ڤێ هۆزا كوردی و ل ژێر ناڤونیشانێ (ابتداء دولة باد وبني مروان بالموصل)، (ابن خلدون،1988،3/537)، ههروهسا ل ب شێوازێ (خبر باد الكردي و مقتله علی الموصل) ، (ابن خلدون،1988،4/ 322 )، ل دهف (ابن الأثیر)، ههروهسا ب (ذكر أمر باذ الكردي خال بني مروان وملكه الموصل)، (الكامل في التاریخ،1997، 7/401).
بۆ دهمهك درێژ دهنگوباسێن سیاسی و رۆلێ ڤێ هۆزا كوردی ل دهف مێژوونڤیس ئیبن خەلدون نامینن، ههتا سالا (440ك/1048ز)، ئهو ژی ڤهدگهرێت بۆ كێشهیهكا دناڤ میرگهها عهقیلی ل مووسلو ل گهل دهولهتا دوستهكی – مهروانی، ل ژێر ناڤونیشانێن (الوحشة بین قراوش و الأكراد)، قهراوش عهقیلی داخوازێ ژ میرێ حهمیدی (أبو الحسن بن عیسكان(6) الحمیدي)، كو وهك ههڤپهیمانییهك ل گهل عهقیلییان و میرێ ههزبانی (أبو علي الهذباني) ههبوویه و بۆ ڤێ مهرهمێ (أبو الحسن) ب خۆ پشكدار دبیت و (أبو علي) ژی برایێ خۆ هنارتییه، و دویماهیك ب وێ كێشەیێ ب رێككهفتنا دوستهكی – مهروانی دگهل عهقیلییا هاتییە و د ئهنجامدا بێی ئاماژهكرن ب ئهگهری (أبو الحسن) هاتییە گرتن، (ابن الأثیر،1997،8/71 – 72؛ ابن خلدون،1988، 4/337 – 338؛ ئامێدی، 2006، ص290). ههر ل درێژاهییا رۆلێ حهمیدییا ل كێشه و ناكۆكیێن د میرگهها عهقیلی دا، ل سالا (441 كۆچی/1050زایینی) شەڕ د ناڤبهرا (معتمد الدولة قراوش) و (زعیم الدولة أبي كامل) دروست دبیت، ل ڤێرێ دا نهسر دهوله یێ مهروانی (401- 453 كۆچی/1011-1061زایینی) و حهمیدی پشتهڤانییا قهراویشی دكهن، د ئهنجامدا سلیمان كوڕێ نهسر دهولهی پشتی شهي دروست بوویی د ناڤبهرا ههردو برایان دا، خۆ ڤهكێشا و د دویڤ دا حهمیدییان و میرێن دیتر یێن كورد خۆ ڤهكێشایه و قهراوش شكهستنێ دئینیت (ابن الأثیر،1997،8/75 ؛ ابن خلدون،1988، 4/338).
كوردێن حهمیدی ل سهردهمێ ئهتابكیێن زهنگی:
ئیبن خهلدون بۆ نیزیكی سهد سالان، دهنگوباسێن حهمیدییان نائینیت و ههتا دگههیته سهردهمێ زهنگییان و تایبهت (عمادالدین زنكي)، ل ڤێرێ دا مێژوونڤیس ئیبن خهلدون، ئاماژێ ب بهرفراوانخوازیێن عیمادهدین زهنگی دكهت ل ژێر ناڤونیشانێن ((حصار الاتابك زنكي قلعة آمد واستیلاؤه علی قلعة النسور ثم حصار قلاع الحمیدیة))، ل سالا (528 كۆچی) دهست ب سهر ئاكرێ و شوشێ دا گرتییه، میر عیسایێ حهمیدی ڤەگەڕاندییە دهڤهرێ و دهستههلات بۆ زڤراندییه، ئهڤ چهنده ژی ڤهدگهرێت بۆ پشكداریا میر (عیسی الحمیدي)(7)، ل دورپێچا سهر باژێرێ مووسل دگهل خهلیفێ عهباسی (المسترشد)، پشتی ئهڤ دورپێچه ژناڤچوویی، عیمادهدین زهنگی بهر ب داگیركرنا كهلهێن ئاكرێ، شوش و هندهك كهلهێن دیتر یێن كوردان ڤه هات (ابن الأثیر، 1997،9/ 52 ؛ ابن العديم، 1996،ص310 ؛ ابن خلدون،1988،5/269 ؛ توفيق، 2010، ل265).
ئیبن خهلدون دئێته سهر چهند ڤهگێرانهكێن دیتر ل سهردهمێ سولتان سهلاحهدین ئهیوبی(8)، (532-589 كۆچی/1138-1193زایینی)، كو ناڤێ كهلها ئاكرێ دهێت و ناڤێ چ كهسایهتیێن حهمیدی نههاتییە، كو پشكداری ل شهرێن خاچ ههلگران كربیت و وهك میرێن دیتر یێن كورد، حهمیدییان ژی ڕۆل ل دهولهتا ئهیوبی دا دیتبیت، (567-648 كۆچی/1172-1250زایینی)، ئهڤ كهلهه پشكهك بوویه ژ دهستههلاتا (زین الدین علی كجك). ههر ل درێژاهییا ڤان ڤهگێرانێن د ناڤبهرا سالێن (563-619 كۆچی/1168-1222زایینی) دا، بهحسێ گوهۆڕینا دهستههلاتێ دهێتهكرن ههتا دگههیته دهستێ (بدرالدین لؤلؤ)، ل سالا (619 كۆچی/1222زایینی) واتە ئهو هێرش و شەڕین ل دهڤهرێ و ل سهر باژێرێ مووسل دروست دبوون كاریگهری ل سهر كهلهێن ئاكرێ و دهستههلاتا هۆزا حهمیدی كرییه (ابن الأثیر، 1997،9/476، 10/ 279، 314، 376؛ ابن خلدون، 1988، 5/301 -302، 315).
ل دویماهیك ڤهگێران ل سهر هۆزا حهمیدی، ئیبن خەلدون ئاماژێ ب میرهكێ حهمیدی دكهت بناڤێ (عزالدین محمد بن بدر الحمیدي) دهمێ دبیته پشكهك ژ كێشه و ناكۆكیێن دهڤهرێ ل گهل میر (عماد الدین ابن المشطوب الهكاري) و (مظفر الدین كوكبري)، میرێ ههولێر یێ ل بهرهیێ مهلیك ئهشرهفی دچن و پشتی، كو میرێ ئامهدێ ل ههڤپهیمانیێ دهردكهڤیت، میرێ حهمیدی ژی ل ههڤپهیمانیێ دهردكهڤیت و دبیته ئالیگرێ مهلیكێ ئهیوبی ل سالا (615ك/1219ز)، (ابن الأثیر، 1997، 10/320 ؛ ابن خلدون،1988، 5/319).
پهراوێز:
1- كهلها ئاكرێ: كهلههكا ئاسێ یه ل چیایێن مووسل خهلكێ وێ كوردن ل رۆژههلاتا مووسل و ب ئاكرێ یا حهمیدی دهێته ناسین (یاقوت الحموي، معجم البلدان،ج4، ص136).
2- كهلها شوش: كهلههكا مهزن و بلنده نیزیك (عقرة الحمیدیة) سهر ب مووسل ڤه، ئیبن خهلدون د ڤێ ڤهگێرانێ دا شوش ب (سوس) دئینیت، كو دبیت ئهڤ شاشیه پشتی ئیبن خهلدونی كهفتبیته د ناڤ پهرتووكا وی دا ب ئهگهرێ چاپێ.سهحكه: یاقوت الحموي، معجم البلدان،ج3،ص372 ؛ ابن خلدون, العبر,ج5,ص320.
3- فرسخ: وهك پیڤهرهك بۆ ههلسهنگاندنا دویراتیێ و ههر فهرسهخهك نێزیكی شهش كیلومیترانە (فالتر هنتس، المكاييل والأوزان الإسلامية، ص94).
4- ل دهف ئیبن خهلدونی دیار دبیت، كو جهێ ئاكنجیبوونا هۆزا حهمیدی دكهڤیته د ناڤبهرا دیاربهكرێ ههتا ئاكرێ و شوشێ و دهوروبهرێن مووسل، بهراوردكرن ب پهرتووكا (الكامل في التاریخ) ژی ههمان پێزانین ب مه دگههن و ل پهرتووكا (معجم البدان) یا یاقوت حهموی ژی ڤێ چهندێ دوپات دكهت. ل دهف جوگرافیناسێن دیتر ژی ههر ئهڤ دهڤهر و تایبهت د ناڤبهرا زێیێ مهزن و ریبارێ خازر دا و كهلهێن ئاكرێ و شوش ب جهێ ڤێ هۆزێ داناینه، (ابن حوقل، صورة الأرض،ج2، ص370 ؛ یاقوت الحموي، معجم البلدان، ج4، س136 ؛ ابن فضل الله العمري، المسالك الأبصار في ممالك الأمصار، ج3، ص263، 272).
5- ههرچهنده (الفارقي) ب (البختي) ددهته نیاسین، و (ابن خلكان) ژی ب (الحمیدي) دایه نیاسین، بۆ پتر پێزانینان ل سهر بادێ دوستهكی، سهحكه: الفارقي، تاریخ میافارقین وآمد، ص50 – 59 ؛ ابن خلكان، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، ج1،ص177.
6- ئیبن خهلدون وهك گهلهك ناڤین دیتر ب شاش دئینیت و ل جهێ (عیسكان) ب (عیكشان) دئینیت، ابن خلدون،ج4،ص338.
7- ناڤێ ڤی میری حهمیدی ژی ب شاشی هاتیه و ب (عیسی الحمیري) هاتیه. ابن خلدون،العبر،ج5،ص269.
8- مێژوونڤیس (القرماني) سولتان سهلاحهدین ئهیوبی ب ئێك ژ تاكێن هۆزا حهمیدی ددهته نیاسین. بۆ پتر پێزانینان، سهحكه: أخبار الدول الدول آثار الأول في التاریخ، مج2،ص254. وهك تاكه ژێدهر ڤێ چهندێ دبێژیت و هۆزا سهلاحهدینی وهك ژێدهر دبێژن كوردێن رهوادینه وهك پشكهك ل هۆزا مهزن و ناڤدار كوردی ههزبانی. ابن الأثیر، الكامل في التاریخ، ج9،ص342 ؛ ابي شامة، عيون الروضتين في أخبار الدولتين النورية والصلاحية، ج1،ص403 ؛ ابن العبري، تاریخ مختصر الدول، 213 ؛ أبو الفداي، المختصر في أخبار البشر، ج3، ص47.
لیستا ژێدهران
ئێك- ژێدهرێن سهرهكی:
– ژێدهرێن سهرهكی ب زمانێ عهرهبی:
1- ابن الأثیر: عزالدین أبي الحسن علي بن محمد بن عبدالكریم بن عبدالواحد الشیباني الجزري (1997م)،الكامل في التاریخ، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمري، دار الكتب العربي، ط1، بیروت.
2- ابن حوقل:محمد بن حوقل البغدادي الموصلي، أبو القاسم (1938م), صورة الأرض، دار صادر، أفست ليدن، بيروت.
3- ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد بن محمد(1988م)، العبر ودیوان المبتدأ والخبر في أیام العرب والعجم والبربر ومن عاصرهم من ذوي السلطان الأكبر، تحقیق: خلیل شحادة، دار الفكر، ط2، بیروت.
4- ابن خلكان، شمس الدین أحمد بن محمد بن أبي بكر الأربلي (1900م),وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق: إحسان عباس، دار صادر,بيروت.
5- أبي شامة: : أبو القاسم شهاب الدين عبد الرحمن بن إسماعيل بن إبراهيم المقدسي الدمشقي(1997م), عيون الروضتين في أخبار الدولتين النورية والصلاحية,تحقيق: إبراهيم الزيبق, مؤسسة الرسالة – بيروت.
6- ابن العبري: أبو الفرج یوحنا ابن هارون بن توما الملطي(1992م)،تاریخ مختصر الدول، تحقیق: أنطون صالحاني الیسوعي، دار الشرق، ط3، بیروت.
7- ابن العدیم: كمال الدین عمر بن أحمد بن هبة الله بن أبي جرادهة العقیلي(د.ت)، بغیة الطلب في تاریخ من حلب، تحقیق: سهیل زكار، دار الفكر للطباعة والنشر، بیروت.
8- ابن فضل الله العمري:أحمد بن يحيى بن فضل الله القرشي العدوي العمري، شهاب الدين(1423ھ)، مسالك الأبصار في ممالك الأمصار, المجمع الثقافي، أبو ظبي.
9- الفارقي: أحمد بن یوسف بن علي بن الأزرق(1959م)،تاریخ میافارقین وآمد (تاریخ الفارقي)، تحقیق: بدوي عبداللطیف عوض، الهئیة العامة لشؤن المطابع الأمیریة،القاهرة.
10- أبو الفداء، الملك المؤید عمادالدین اسماعیل بن علي بن محمود بن عمر بن شاهنشاه بن أیوب(د.ت)،المختصر في أخبار البشر(تاریخ أبو الفداء)، المطبعة الحسینیة المصریة، ط1، القاهرة.
11- القرماني: أحمد بن یوسف(1992م)، أخبار الدول آثار الأول في التاریخ، تحقیق: أحمد حطیط و فهمي سعد، عالم الكتب،بیروت.
12- ابن كثیر: أبو الفداء اسماعیل بن عمر بن كثیر القرشي البصري الدمشقي(1986م)،البدایة والنهایة، دار الفكر، بیروت.
13- المقریزي: أحمد بن علي بن عبد القادر، أبو العباس الحسيني العبيدي، تقي الدين(1997م), السلوك لمعرفة دول الملوك, تحقيق: محمد عبد القادر عطا, دار الكتب العلمية – بيروت.
14- ابن الوردي: عمر بن مظفر بن محمد بن أبي الفوارس المعري الكندێ(1996م)، تاریخ ابن الوردي، دار الكتب العلمیة، بیروت.
15- یاقوت الحموي: شهاب الدین أبو عبدالله یاقوت بن عبدالله الحموي(د.ت)،معجم البلدان، تحقیق: فرید عبدالعزیز الجندي، دار الفكر،بیروت.
دو – ژێدهرێن هاریكار:
أ- ژێدهرێن هاریكار ب زمانێ كوردی:
16- توفیق: زرار سهدیق(2010ز)، كورد و كوردستان له رۆژگاری خیلافهی ئیسلامیدا، چاپخانهی رۆژههلات، چ1،ههولێر.
ب- ژێدهرێن هاریكار ب زمانێ عهرهبی:
17- آمیدی: كرڤان محمد أحمد(2006م)،الكرد في كتابات المؤرخ ابن الأثیر الجزري، دار سپیریز، ط1،دهوك.
18- أحمد: خطاب اسماعیل(2019م)،دراسات في تاریخ الكرد السیاسي والحضاري عبر العصور المختلفة، مركز زاخو للدراسات الكردیة، ط1، زاخو.
19- باجلوري: هلبین رفیق محمد سعید(2012م)، الكرد الحمیدیة ودورهم السیاسي والحضاري خلال قروت (3 – 8ھ / 9 – 14م)، الأكادیمیة الكردیة، أربیل.
20- توفیق: زرار صدیق(2007م)،القبائل والزعامات القبلیة الكردیة في العصر الوسط، مؤسسة موكریاني، ط1،أربیل.
21- هنتس: فالتر( 1970م)، المكاییل والأوزان الاسلامیة، منشورات الجامعة الأردنیة – عمان.
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین