گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
سەدیق وەلی
دەمێ ل زمانێن ناڤدارێن جیهانێ یێن هەڤگرتی لێ دنێڕین، دێ بینین زار و زاروچكێن زمانی بۆ هەڤگرتنێ چاخەكێ دویر و دەراز دڤێن و هەمیشە گەلەك ڤەدكێشیت هەتا هەڤگرتی دبن. بۆ پتر پێزانینا ل سەر هەڤگرتنا زمانی كوردی، دێ ل هەڤگرتنا زمانێن ئەلمانی و زمانێ عەرەبی و زمانێ هندی نێرین:
یەكەم: هەڤگرتنا زمانێ ئەلمانی: زمانێ ئەلمانی ل ئێكەتیا ئورۆپی زمانێ دایكێ یە، كۆ 24% خەلكێ ئەورۆپا پێ دئاخڤن، پشتی وی زمانێ فرەنسی و زمانێ ئنگلیزی دهێن، هەر دویان، ئانكو زمانێ فەرەنسی و زمانێ ئنگلیزی 16% پێ دئاخڤن، 10% ژێ پەرتووك بۆ زمانێ ئەلمانی دهێنە وەرگێران و ژمارە ئێكە، 8% پەرتووك ژێ دهێنە وەرگرتن، ب نمرا سێ دهێت. 8% رۆپەڕێن (الصحف) یێن (ویب) ل سەر ئنترنێتی پێ دهێنە بەلاڤكرن، د ڤێ كێلگەهێ دا پشتی زمانێ ئنگلیزی ب نمرا دو دهێت(1). ئەلمانی دبێژنە زمانێ خۆ (دۆچ، دۆتج، دیش) نا بێژنێ جەرمانیGermany ، نە دبێژنێ ئەلمانی، زاراڤێ جەرمان، جەرمێن (Germen) د واتا خۆییدا واتە تەڤ مێران، ئانكو جهێ هەمی مێران، واتا هەمی (مێر) ددەت. ئەڤ زمانێ ئەلمانی یێ ئەم نهۆ هەڤگرتی دبینین، دیرۆكەكا دویر و دەراز یا هەی هەتا هەڤگرتی بوویی، پتر ژ 1200 ساڵان یا بۆراندی و گەلەك قووناغ یێن بڕین، هەتا كو گەهشتییە ڤێ پلا ئێكگرتنێ، هەتا د ئەڤی ئاوایێ هەیى دا هەڤگرتی و ئاكنجی بوویی(2).
بەری 4000 چار هزار ساڵان، كۆمەكا زمانێن جەرمانی ژ زمانێن هندو ئەورۆپی بربوون. زمانێ ئەلمانی ئێكە ژ ڤێ كۆما زمانێن رۆژ ئاڤایی یا زمانێن هندۆ – ئاری بوو، ژ كۆما رۆژئاڤایە. زمانێ ئەلمانی ژ خێزانا زمانێن هند و ئورۆپی یە، ژ كۆما زمانێن جەرمانییە، ئەڤ كۆما زمانێن جەرمانی ژ ئەڤان زمانان پێك دهێت؛ ژ ئەلمانی، ئنگلیزی. دانیماركی – فلیمەنكی، (زمانێ بەلجیكی) هولەندی، سویدی، دبێژنێ زمانێن ئەسكەندناڤی، ئەڤ گرۆپە زمانە د ڤی نەخشەی دا بەر چاڤ دكەڤن(3).
نەخشێ زمانێن جەرمانی(G)(4)G. باكور .Gرۆژئاڤا G.رۆژهەلات قوتی ئە.خ.یا كەڤن ئە.ژ.یا كەڤن E. كەڤن .F كەڤن هولەندی كەڤن ئە. خ. ناڤەراست ئە. ناڤەراست E. ناڤەراست .F هولەندی ناڤەراست ئە.ژێری ئە.ژوری ژوری ئە.دوج/ یدیش E. هولەندی هولەندی فلمش ئەفریكان نەرویجیا كەڤن سویدیا كەڤن دانیماركییا كەڤن ئایسلەندا كەڤن فارۆزی سویدی ناڤەراست دانیماركییا ناڤەراست ئایسلەندی سویدی دانیماركی نەخشێ هێلكارییا ژمارە 15 وارگەهێن زمانێن جەرمانی پارڤە دكەت(5) و(6). هێما: G. جەرمانی، E. ئنگلیزی . .F فرەنسی (فرەنگ). ئە. ئەلمانی. ژ ئەڤان زمانێن جەرمانی ئێك ژێ زمانێ خەلكێ ئەلمانی بوو، مشە قووناغێن برین ئەو ژی وەك قووناغ ئەڤێن ژێرینە:
قوناغا ئێكێ: یا زمانێ ئەلمانی ژ ساڵا (750- 1050ز) یا بەردەوام بوو، دبێژنە ڤێ قووناغێ، قووناغا تویژا زیرەكان (طبقة من الفرسان)، زمانێ ڤێ تەخێ زمانێ زارەكێ خەلكێ ئەلمانی بوو، هەر چەندە كار و بارێن وان ب رێنڤێسا لاتینی بوون، هەمیشە نڤێسینا ئەڤێ تەخێ ب ڤی زمانێ دێرین بوو. پشتی چەرخێن ناڤەندی (عصور الوسطی) زمانێ ئەلمانی بۆ قووناغەكا دی هاتە گوهۆڕین، هۆزانڤانان مشە نڤێسین و هۆزان پێ ڤەهاندن، بەلێ وان زمانەكێ دویر ژ زار و زاروچكێن سەرەكی یێن ئەلمانی پەیداكر(7).
قوناغا دویێ: ژ دیرۆكا 1050- 1350ز ڤەكێشا، خەلكێ ئەلمانی دگۆتە ڤی زمانی ئەلمانیا ناڤەراست، لێ ئەڤ زمانە، زمانێ كێمەكا جڤاكێ ئەلمانی بوو، یان نە زمانەكێ گشتی یێ خەلكێ ئەلمان بوو، لەو نە بوو زمانێ گشتیێ مللەتێ ئەلمان. د هەمان دەم دا ئەڤێ تەخێ؛ هێز دا سەر زارەكێ زمانێ ئەلمانی ب تنێ، بەلێ مشە كار و بارێن ئەدەبی پێ دهاتنە نڤێسین و كرن.
قووناغا سیێ: یا زمانێ ئەلمانی یا دیرۆكی و كەڤنار، پشتی تەخا بازرگان و خودان پیشە دیار بووی دەسپێكر، بەلێ پێدڤی زمانەكێ پێناڤ (الوسیط) بوون، ژ بەركو زمانێ وان ژ زارەكێ زمانێ ئەلمانی بوو هند د ئێك و دو نەدگەهشتن، لێ بوو زمانێ نڤێسینێ و دەمەكێ درێژ ڤەكێشا. مارتن لوتەر (Martin Luther) رۆلەكێ بنەڕەتی د ڤێ گۆرەپانێ دا گێڕا بوو، نەمازە د بزاڤا ئایینێ فەلانی (مسیحی) دا، ئەڤێ بزاڤێ دو لایێن گرنگ و دیرۆكی هەمبێز كرن:
1- ئولێ فەلانی بۆ دو پشكان (كاسولیك و پروتستانت) هاتە دابەشكرن، هەمیشە ئایینێ مەسیحی بوو دو پشك و هاتە ژێكجودا كرن.
2- ئەڤ بزاڤە بۆ سەردەمێ هەڤگرتنا زمانێ ئەلمانی و قووناغەكا نوی بۆ زمانێ ئەلمانیێ دایك هاتە بەرهەڤكرن و چاوە؟ مارتن لوتەر؛ ئنجیل و مشە پەرتووكێن دی ژ زمانێ لاتینی وەرگێڕانە سەر زمانێ ئەلمانی، هەولدا دیالیكتێ ژووریا رۆژهەلات (ساكسی) بكەتە بنیاتێ زمانی و زارێن دی یێن ئەلمانی، ل گەل زارێ ژووری و ژێرییا ئەلمانی تێكەل بكەتن، داكو تەڤ خەلكێ ئەلمانی د پەرتووكا پیرۆز و پەرتووكێن دی بگەهن.
3- ئامیرێ چاپێ هاتە داهێنان، بۆ هۆكار و هاریكارەكا مەزن بۆ چاپكرنا بەلاڤۆكێن (مارتن لوتەر) هاتەكرن، 100,000 سەد هزار دانە ژ ئنجیلێ د دەمێ (10 – 12) ساڵان دا چاپكرن و پەلاڤكرن، ب ڤی ئاوایی پەرتووكێن (مارتن لوتەر) بوونە بەرێ بنیاتی بۆ هەڤگرتنا زمانێ ئەلمانی.
سەردەمێ نوی یێ زمانێ ئەلمانی:
ژ ساڵا 1650- 1900ز، دبێژنە ئەڤی هەیامی سەردەمێ نوی یێ زمانێ ئەلمانی، هەمیشە ب ڤێ رێبازێ هەر سێ زارێن سەرەكی و ل گەل زارهكێن دی یێن زمانێ ئەلمانی، بوونە زمانێ هەڤگرتیێ ئەڤرۆ یێ گشت ئەلمانیا (دوچ)، ئەڤ دیالێكت و قووناغە د ڤی نەخشەی دا دهێن دیتن. نەخشێ هێلكاریێ ژمارە 16 هەڤگرتنا زمانێ ئەلمانی، پشتی قووناغا ناڤەراست هەمێز دكەت. پشتی ساڵا 1945ز، دیوارێ بەرلینێ هاتەدانان، زمانێ ئەلمانی پیچ پیچە ژێك دویر دكەت، لایێ رۆژهەلاتا ئەلمانیا، زاراڤێن رۆسی تێكەلی زمانێ وان بوون، لایێ رۆژئاڤا یا ئەلمانیا، زاراڤێن ئنگلیزی و رۆژئاڤایی تێكەلی زمانێ وان بوون. پاش دیوارێ بەرلین هاتییە لادان، ل ساڵا 1996ێ هەڤگرتنا هەر دو لایێن ئەلمانیا چێ بوویی، پرۆژەكێ راستڤەكرنێ (تعدیلات) ل سەرانسەری ئەلمانیا بۆ پاقژكرنا زمانی و رێنڤێسا زمانێ ئەلمانی هاتە دانان، ل ساڵا 2005ێ ژڤان بوو بجهـ بهێت، بهلێ هندەك كەرتێن ئەلمانی رەخنە و بكروبكێش ل سەر كرن، هەتا نهۆ ئەو پرۆژە نەهاتییە ب جهـ كرن(8).
هەمیشە، هەڤگرتنا زمانان ژ هندەك زارێن سەرەكی یێن زمانەكی پێكدهێت، ژ تەڤ زارێن زمانی پەیدا نابیت. زمانێ كوردی یێ هەڤگرتی دڤێت كورد هەمی هەتا رادەكی وی زمانی بزانن، یان هەر چاوە بیت، كوردستانی د هەر دو زارێن سەرەكی بگەهن و زاراڤێ زانستی/ ئەدەبی د هەڤگرتی بن. ئەگەر هەر دەڤەرەك ب زاركێ خۆ ڤە بڕسیت و بێ پەیرەوەكێ هەڤگرتنێ هەبیت، رەنگە د پاشەرۆژێ دا، كورد پێدڤی زمانەكێ ناڤبەر- پێناڤ (الوسیط) بن وەكی قووناغا سێ یا زمانێ ئەلمانی ببین. ڤێجا ژ ڤێ دانوستاندنێ ئەڤە ژێ ئەنجام بوو، زارەكی چەند نڤیسین و بەلاڤۆك و كار پێ بهێتەكرن، ئەڤرۆ نابیتە زمانێ سەرانسەری و سەلەفێ ل سەر زارێن دی یێن زمانێ كوردی ناخۆت، و ڤێكرایی و تایبەتمەندێن زارێن دی دڤێن.
ژێدەر:
- زمانێ ئەلمانی یێ دایك (اللغة الالمانیة اللغة الام htt://www.almarefh, orglnews.php?acthion=show=&id1083 .
- ژێدەرێ بەرێ.
- زبیر بلال اسماعیل، وەرگێرانی، یوسف رؤوف علی، مێژوویی زمانی كوردی، دار الحریة للطباعة، بغداد، 1984، ل11-12.
- هێما G : زمانێن جەرمانی.:E زمانێ ئنگلیزی. F: زمانێ فرەنسی. ئە: زمانێ ئەلمانی.
- فؤاد حەمە خورشید، زمانی كوردی، دابەشبوونی جوگرافیایی دیالێكتەكانی، بەغدا، 1985، ل19. – بۆ پتر پێزانینا بنێرە: Moris,Willyam,-The Heritaqe illustated Dictionary of the English Language, New york, 1973.
- بۆ پتر پێزانینان بنێرە: د. رەفیق شوانی، زمانی كوردی و شوێنی لەو زمانەكانی جیهاندا، هەولێر، 2008، ل35،170.
- زمانێ ئەلمانی یێ دایك، بنێرە؛ htt://www.almarefh,orglnews. php?acthion=show=&id1083
- هەمان ژێدەر، ئەنتەرنێت.
