سينهما هونهرێ حهفتێ یە، یێ كو نهێنیيا وێنهی و كويراتییا ڤهگێڕانێ پێكڤه گرێداین، ئێكه ژ ب هێزترین ئالاڤێن رهوشهنبیری یێن كو مرۆڤایهتیێ د سهدێ بیستێ دا نياسین. ههر ژ پهيدابوونا سينهمايێ، نه ب تنێ وهكو ئالاڤهك بۆ خۆشی و بۆراندنا دهمی هاتیيه بكارئينان، بهلكو ههر زوی گهشهكر بهر ب بهلگهنامهكا دیرۆكی، پیڤەرەكێ سیاسی و خۆديكهكا جڤاكی. ل ڤێرێ پرسیارهكا فهلسهفی و جڤاكی یا مهزن پهیدا دبیت. ئهرێ سينهما ئالاڤهكه ژ بۆ چهسپاندنا ناسنامهیا نهتهوهیی و دیاركرنا تایبهتمهندییا رهوشهنبیری یا گهلان، یان ئهو زمانهكێ جیهانی یه و سنۆرێن جۆگرافی دبهزینیت دا کو دهربرينێ ژ ناسنامهیەكا مرۆڤایهتی یا گشتگير بكهت؟
بۆ بهرسڤدانا ڤێ پرسیارێ، پێدڤییه ئهو گرێكا ئالۆز يا پهیوهندییا د ناڤبهرا تشتێ خۆيهتى يێ ناڤخۆیی و جیهانی دا بهێته ڤهكرن، سينهما بهێته ديتن وهكو پرەك، ڤان ههردو كاودانان پێكڤه گرێددهت، جارهكێ بۆ ب هێزكرنا خۆيهتيێ و سۆزێ، جارهكا دی بۆ تێكههلكرنا جوداهیان.
سينهما وهكو پاسهوانێ ناسنامهیێ:
سینهما وهكو پاسهوانهكێ دلسۆز یێ ناسنامهیا نهتهوهیی و پارێزهرێ بیردانكا گهلان دهێته دیتن. ئهم نهشێین رۆلێ وێ یێ سهرهكی د دارشتنا كهسایهتییا نهتهوهیی دا پشت گوهـ بهاڤێژین، نابيت مرۆڤ رۆلێ سهرهكی یێ سينهمایێ د چێكرن و پاراستنا ناسنامهیا نهتهوهیی يا بهرتهنگ ب تنێ دا دیار بكهین. ناسنامه نه هزرێن هشك و رهقن، بهلكو ئهو پرۆسهیهكا بهردهوامه و د ناڤ دهمی دا ب رێكا زمان، دیرۆك، داب و نهریت، نهخۆشی و سهركهفتنێن ههڤپشك دهێته ئاڤاكرن. سينهما ل ڤێرێ چهند رۆلێن سهرهكی دگێریت، بۆ نموونە:
دوكیۆمێنتكرنا بیرهوهریان: سينهما دوباره نڤیسینا مێژوویێ یه و نهتهوه پشتبهستنێ ل سهر سينهمایێ دكهن ژ بۆ تۆماركرنا قووناغێن خۆ یێن چارهنڤیسساز. بۆ نموونه، فلمێن دیرۆكی و یێن شەڕان، نه ب تنێ رویدانێن ساده و سڤك ڤهدگێريت، بهلكو ڤهگێرانهكا نهتهوهیی بۆ وان رویدانان پێشكێش دكهت. دهما دهولهتهك فلمهكێ ل دۆر شهرهكی بهرههم دئينيت، ئهو ههستێ شانازی، قوربانی و خۆيهتيێ د ناڤ دلێ وان بهرهبابان دا نوی دكهتهڤه یێن كو ئهو شهر نهدیتین و د ناڤ رويدانێ دا نهژیاین. ئهڤ كاره دبیته ئهگهرێ دروستبونا وێ یا كو دبیژنێ جڤاکێ ئاشۆپى، ئهو ههستێ كو دبيته ئهگهر وەلاتیهك ل دويرترین خال ل باكور، ههست ب گرێدانهكا ههڤسۆزی یا كویر دگهل وەلاتیهكی ل باشوور بكهت، ب تنێ ژ بهر كو ههردو بهرێ خۆ ددهنه ههمان چیرۆكێ، ئهو چیرۆكا كو نوينهراتییا مێژوویا وان ههمییان دكهت. بهلێ تێكههلبوونا سینهمایێ و گهشهكرنا ناسنامەیێ ل گهل ڤێ چەندێ هندهكێن دی دبینن كو ئهڤ تێكههلبوونا سینهمایێ ناسنامهیا نهتهوهیی پالددهت دا كو خۆ پێشبێخیت. ناسنامهیا زیندی ئهوه یا كو ل گهل يێ بهرامبهر ئانكو یێ دی دهردبریت و ژێ نه ڤهقهتیێت، لێ مهترسی ل وی دهمی دهستپێ دكهت دهمێ ئهڤ كارلێكرنه دبیته سهپاندنا زالبوونا لایهكی ب سهر لایێ دی.
پاراستنا زمان و كولتووری: زمان كاڤلانێ ناسنامهیێ یه، سينهما ژی مهزنترین پلاتفۆرمه بۆ بەلاڤكرنا ڤی زمانی ب زاراڤێن جودا جودا. بۆ نموونه، سينەما مسری رۆلهكێ مهزن دیت د ناساندنا زاراڤێ مسری دا ل ههمی جیهانا عهرهبی. ههروهسا ئهو فلمێن گرنگیێ ددهنه فۆلکلۆر و جلكێن كوردی و رێورهسمێن داوات و ههڤژينی و مرنێ، ڤان تشتان ژ ناڤچوونێ دپارێزن. سينهما كوردی ژی دشێت ههمان رۆلی بگێریت، ب تایبهت ب ههبوونا فێستیڤالێن جودا ل كوردستانێ، نهخاسمه فێستيڤالا دهۆک یا ناڤدهولهتی یا سينهمایێ، كاریگهرییهكا مهزن ل سهر دهڤهرێ ب تایبهتی و جیهانێ ب گشتی ههیه.
سينهما وهكو ئالاڤهكێ بهرخۆدانێ ل دهڤ وان گهلێن كو بن دهست بووین، بوویه پیڤەرێ خهباتێ. بۆ نموونه سينهما جهزائیری پشتی سهربخۆیێ، یان سينهما ريالیزمى ل ئیتالیا پشتی شهڕێ جیهانی یێ دویێ. ل ڤێرێ كاميرا نه بۆ خۆشیێ یه، بهلكو گازییهكا ههبوونێ یه دبێژیت، ئهڤه ئهمين، ئهڤه چیرۆكا مهیه، ئهڤه ناسنامهیا مهیه یا نهمره. ههروهسا هێزا نهرم و كاریگهرییا ژ دهرڤه ل دۆر ناسنامهیا نهتهوهیی هوكارهكێ دى يه. چێنابیت مرۆڤ لایهنێ تاری یێ كاریگهرییا سينەما بیانی ژ بیر بكهت. سينەما ئهمریكی (هولیوود) وهكو نموونه، شیا ب درێژاهییا دەهان سالان خهونا ئهمریكا وهكو نموونهیهكا جیهانی یا سهركهفتی بفرۆشیت. ههر وهكو جارهكا دی دبێژتە گهنجان كو چاڤ ل وان بكهن د هزر وبير و رهفتاران دا، جاران دبیتە ئهگهرێ لاوازبوونا كولتوورێ ناڤخۆیی.
سينهما وهكو ناسنامهیەكا مرۆڤایهتيێ
ل لايێ دى يێ ههڤدژ، پشتەڤانێن جیهانیبوونا سينهمایێ دبێژن كو هونهرێ دروست چ وهلات نینن. سينهما د ناخێ خۆ دا گازییهكه ژ بۆ ههستێن مرۆڤایهتیێ یێن سهرهكی یێن كو ههمی مرۆڤ تێدا ههڤپشكن (حهژێكرن، ترس، بهرزهكرن، ئومێد، خهبات بۆ مانێ). زمانێ وێنهی سنۆرێن زمانان دبهزینیت. مهزنترین بهلگه (چارلی چاپلن) بوو، كو ب بێ دهنگی و بێى كو ئێك پهيڤ بێژيت ههمی جیهان دگریاند و دكهناند. ههروهسا زمانێ چاڤان، مۆزیكا وێنهی و لڤينا كامیرێ ههر وهكو زمانهكێ جیهانی. بۆ نموونە دیمهنێ دایكهكا كورد كو خاترا خۆ ژ زارۆكێ خۆ دخوازیت، دێ ههمان ههست ل دهڤ دایكهكا بهرازیلی یان ژاپۆنی ژی پهیدا كهت. هندهك لایهنێن دی ژی ههنه كو سینهما تێدا كاریگهر بیت، وهكو ههستپێكرن ب يێ بهرانبهر. رهنگه مهزنترین تشتێ سینهما پێشكێشی ناسنامەیا مرۆڤایهتیێ دكهت، شیانا وێ بیت بۆ ههلوهشاندنا وان وێنهیێن جێگیر (الصور النمطية). ب رێكا سینهمایێ، ئهم دزانین كو ئهو مرۆڤێ بیانی، یێ كو رهنگه ئهم وهكو دوژمن یان پاشكهفتی یان یێ جودا ببینین، ئهو ژی وهكو مه خودان خهم و خهونێن ههڤپشكه. فلمێ كۆريا باشوور (پاراسایت Parasite) یێ كو خهلاتێ ئوسكارێ وهرگرتی، نه ب تنێ ژ بهر كو يێ كۆريا باشوور بوو سهركهفت، بهلكو ژ بهر كو كێشهیا جوداهییا چینایهتی بەحس دكر، ئهوا كو مرۆڤ ل نیویۆرك، پاریس، بهغدا و ههولێرێ ب ههمان رهنگ پێ دنالیت. ل ڤێرێ، سینهما بۆ دهنگێ مهزلوومێن جیهانێ و سنۆرێن ناسنامەیا نهتهوهیی یا بهرتهنگ بهزاندن.
سهبارهت كێشهیێن جیهانی یێن ئێكگرتی، سینهما نوى ل سهر وان بابهتان كار دكهت ئهوێن مهترسیێ ل سهر رهگهزێ مرۆڤی ب گشتی پهیدا دكهن، وهكو گوهۆڕینا سهقای، ڤايرۆس و پهتا، ژیرییا دهستكرد. فلمێن خهیالا زانستی نه ب تنێ بهر ب نهتهوهيهكا دیار و دهستنيشان كرى دچن، بهلكو بهر ب مرۆڤی دچن د ههمبهر وان كێشه و گرفتێن دكهڤنه درێكا وی دا ، ئهڤه ژی هشیاری و ناسنامهیهكا مرۆڤایهتی یا بێ سنۆر پهیدا دكهت.
بهلێ دهمێ ئهم بهحسێ جهدهلا ئالۆز یا نوقومبوون د خۆجهیبوونێ دا بۆ گههشتن ب جیهانیبوونێ دكهین، ههولدان بۆ جوداكرنا تهمام د ناڤبهرا لایهنێ نهتهوهیی و مرۆڤایهتی دا ل سینهمایێ كارهكێ نه دادپهروهرانهیه. راستی د گۆتنا رۆماننڤیسێ عهرهب نهجیب مهحفوز دا دیار دبیت دهمێ دبێژيت «گههشتن ب جیهانیبونێ، ژ نوقومبوون د خۆجهیبونێ دا دهستپێ دكهت». ژ بهر هندێ هاتییه تێبینی كرن كو مهزنترین فلمێن كاریگهری ل سهر وژدانا مرۆڤایهتیێ كری، ئهو بوون یێن كو گهلهك د راستگۆ د دهربرینێ دا ژ ناسناما خۆ یا نهتهوهیی. ژ بهر هندێ ئهڤ پهیوهندییه پهیوهندییهكا تهمامكهره نه یا لێكدانێ. تایبهتمهندی دهرگههێ گشتیكرنێ یه. بینهرێ جیهانی د سینهما بیانی دا ل دویڤ تشتێ تهمام وهكو خۆ ناگهریت، بهلكو ل دویڤ لایهنێ مرۆڤایهتی دگهریت د ناڤ كراسهكێ فهرههنگی یێ جودا دا. ئهوێ دڤێت ببینیت كا مرۆڤێ ژاپۆنی یان عهرهب یان كورد یان لاتینی چاوا سهرهدهریێ ل گهل ههستێن حهژێكرن و مرنێ دكهت. ناسنامەیا نهتهوهیی ل ڤێرێ ب تنێ چارچووڤه یان تام وهرگرتن ژ بابهتی یه، لێ ناسنامەیا مرۆڤایهتیێ كاكلكا مهرهما سهرهكی یه.
سینهما دیالۆكهكا شارستانی یه، ل شوینا كو ببیته پیڤەرەک بۆ ژناڤبرنا ناسنامەیا نهتهوهیی بۆ بهرژهوهندییا ناسنامهیهكا جیهانی، دشێت ببیته مينبهرهك بۆ دیالۆكا شارستانی. ب رێكا فێستیڤالێن سینهمایی و پلاتفۆرمێن دیجیتالی وهكو (نێتفلێكس و یێن دی)، ل ڤێرێ ناسنامەیا نهتهوهیی نهحهلیایه، بهلكو بهرفرههتر لێهاتییه دا كو یێ دی ژی ڤهگریت، ناسنامەیا مرۆڤایهتی تایبهتمهندیێ ژ ناڤ نابهت، بهلكو مفایی ژ هەمەجۆریێ وهردگریت.
دهمێ ئهم بهحسێ ههڤركيێن سهردهمێ دیجیتالی و جیهانیبوونا وێنهی دكهين، ژ بهر كو ئهم ئهڤرۆ د سهردهمێ پلاتفۆرمێن دیجیتالی دا دژین، ئهڤه ههڤڕكییهكا نوى دئێخیته سهر ناسنامەیا نهتهوهیی. ترسا هندێ ههیه كو بهرههمێن سینهمایی بهێنه دارشتن ب رهنگهكێ وەسا کو ب تنێ بۆ تام و خۆشييا جیهانی یا ئێكگرتی بن، ئهڤه دبیته ئهگهرێ بهرههمئینانا فلمێن پلاستیكی یێن مهتاتی یێن كو روحا نشتیمانی یا تایبهت تێدا نهبیت، تنێ دا كو ل جیهانێ بهێنه قهبويلكرن. ژ لایێ دی ڤه، تهكنۆلۆژیایێ دهرگههـ بۆ سینهماكارێن سهربخۆ ل ههژارترین وهلاتێن جیهانێ ڤهكر كو ب مۆبایلێن خۆ فلمان دروست كهن و چیرۆكێن خۆ یێن خۆجهی نیشا بدهن و ل سهر یوتیوبی و تۆرێن جڤاكی بهلاڤ بكهن.
ل ههرێما كوردستانێ ژی چهندین فێستیڤالێن فلمێن مۆبایلی هاتینه ئهنجامدان، كو ئهڤه رامانا تێكههلبوونا ناسنامەیا سینهمایی ددهت و دهنگی ددهته وان یێن بێ دهنگ، دویر ژ كۆنترۆلا ستۆدیۆیێن مهزن و زهبهلاح.
كورت و كرمانج، سینهما گیانهكێ زیندی یه و خودان چهندین روی یه. ئهو بێ گۆمان خوديكا ناسنامەیا نهتهوهیی یه، دیرۆكا گهلان دپارێزیت، زمانێ وان دپارێزیت، ئێكگرتنا وان یا ناڤخۆیی د دهمێ قهیرانان دا ب هێز دكهت. د ههمان دهم دا، سینهما خودان وى گيانێ مرۆڤایهتی یێ گشتگیره یێ كو جۆگرافیا رهگهز و ئایینی دبهزينيت دا كو ب گههیته كاكلكا مرۆڤايهتيێ. باشترین جۆرێ سینهمایێ ئهوه یێ كو بشێت ڤێ ههڤسهنگییا ب زهحمهت پهیدا بكهت، كو دهرهێنهر ل سهر ئاخا وهلاتێ خۆ بيت و چاڤێن وی ل ئاسۆیێ مرۆڤایهتیێ بن. سینهمايێ نه ڤێت ئهم دهستا ژ ناسنامەیا خۆ بهردهین دا كو ببینه جیهانی، نه ژی دبێژیته مه خۆ ڤهقهتینن دا كو ناسنامەیا خۆ بپارێزن، بهلكو مه فێر دكهت كو ئهم ههمی د هویربينيیان دا دجوداينه، لێ د گهوههرى دا وهكو ئێكین. ب ڤێ رامانێ، سینهما كاریگهرییهكا كویر ل سهر ناسنامەیا نهتهوهیی دكهت، نه بۆ هندێ كو دهرگههێن وێ بگریت، بهلكو دا پهنجهرێن نوى ل سهر جیهانێ ڤهكهت، دوپات بكهت كو چیرۆكا خۆجهی یا راست و دروست د بنهرهت دا چیرۆكهكا مرۆڤایهتی یا جیهانی یه.
رۆلێ فلمه فێستيڤالا دهۆک يا ناڤدهولهتى د گهشهپێدانا كولتوورێ كوردى دا
بهرى فێستيڤالێ، سينهما كوردى پتر وهكو بزاڤێن تاكهكهسى ل دهرڤهى وهلاتى دهاته نياسين. لێ فلمه فێستيڤالا دهۆک شيا دهرگهههكێ دیتر ڤهكهت، دا كو سينهماكارێن ههر چوار پارچێن كوردستانێ ل سهر ئاخا كوردستانێ كۆم ببن. ئهڤه بۆ جیهانێ ديار دكهت كو كورد خودان زمانێ وێنهیێ خۆ یێ تایبهتن، تێدا چیرۆكێن خۆ ب دهستێ خۆ ڤهدگێرن، نه وهكو وێ يا داگیركهر یان لایهنێ بیانی نیشا ددهت.
فێستيڤالا دهۆک وهكو پرهك شيا سينهمایا جیهانى بینیتە د ناڤ جهرگێ باژێرێ دهۆکێ دا. ئهڤ تێكههلبوونه دبیتە ئهگهرێ ناساندنا كولتوورى، مێڤانێن بیانی (دهرهێنهر، ئهكتهر، رهخنهگر) ژ نێزیك داب و نهریت، جلك و مێڤاندارییا كوردى ببینن. ژ لايهكێ دیڤه ستاندهركرنا بهرههمى، سينهماكارێ كورد یێ گهنج فێرى پیڤهرێن جیهانی یێن فلمسازیێ دبیت، ئهو ژی دبیتە ئهگهرێ بلندبوونا كوالیتیا فلمێ كوردى، هندهك جارا دبيته ئهگهرێ دروستكرنا ماركتينكێ و پهيداكرنا بازارى بۆ سينهما كوردى. ههر وهسا پاراستنا زمان و زاراڤان، سينهما كاریگهرترین پیڤەره ژ بۆ پارستنا زمانى. د فلمه فێستيڤالا دهۆکێ دا، فلمێن ب زاراڤێن (كرمانجى، سۆرانى، ههورامى، زازاكى) دهێنه نیشادان. ئهڤه هاریكاریا بینهرى دكهت كو گوهێ وى ل ئاواز و پهیڤێن زاراڤێن دى یێن زمانێ وى یێ دایكێ ببیت، ئهڤه ژی ئێكگرتنا كولتوورى ب هێز دئێخيت. ديسان گهشهپێدانا سينمايێ، فێستيڤالا دهۆکێ شيا دهستێ خۆ دانيته سهر برینێن كولتوورى و مێژوویى وهكو (كێشهیا ئێزدیان، ئهنفال، و بهرخۆدانا ژنێ). ب رێكا ڤان فلمان، ئهڤ تراژیدیه نه ب تنێ وهكو زولم دمینن، بهلكو دبنه پارچهیهك ژ کولتوورێ بهرخودانێ یێ كو جیهان رێزێ لێ دگریت. ههروسا نه يا ڤالا بوو ژ لایهنێ ئابۆرى و گهشتیارییا کولتوورى، د ماوێ ههر خولهكا فێستيڤالێ دا، ناڤێ دهۆک و كوردستان د میدیا و گۆڤارێن سينهمایى یێن جیهانى دا دهێته دووبارهكرن. ئهڤه ژى جۆرهكێ هێزا نهرم بۆ كوردستانێ پهیدا دكهت، كو دشێت گهشتیاران و وهبهرهێنهران راكێشیت. ل دویماهيێ ئهم دشێین بێژين فلمه فێستيڤالا دهۆک يا سينهمایێ نه ب تنێ نمایشهكا فلمایه، بهلكو ئهكادیمیایهكا کولتوورى یا ڤهكرییه. ئهو شیا كوردستانێ ژ خودانێ كێشهیهكا سیاسی بگوهۆریت بۆ خودانێ پڕۆژهیهكێ شارستانی يێ سهردهم.
ژێدەر:
1- بنديكت اندرسون، الجماعات المتخيلة تاملات في اصل القومية وانتشارها، وهرگێران بو عهرهبى: ثائر ديب، بيروت،2014.
2- جوزيف س ناي، القوة الناعمة وسيلة النجاح في السياسة الدولية، وهرگێران بو عهرهبى: محمد توفيق، الرياض، 2007.
3- فيولا شفيق، السينما العربية-التاريخ والهوية، بيروت،1998.
4- اندريه بازان، ما هي السينما؟، وهرگێران بو عهرهبى: قاسم مقداد، ديمشق،2004.
5- ادغار موران، السينما او الانسان المتخيل، وهرگێران بو عهرهبى: يوسف الانقر، بيروت، 2009.
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین