پێشەکی:

کورد و چیا پێگۆتینە. دەمێ دبێژن “کوردان ژ بلی چیایا چ دۆست نینن”، نەگۆتنەک هەوانتە و بێ بنەمایە. ئەڤ گۆتنە تێکلەیەکە ژ بنەمایێن بایۆلۆجی، سایکۆلۆژی و جڤاکی، ئێکۆلۆجی و ژینگەهی کو ڤێ ڕاستیێ دیار دکەت کو مان و ژیان و بەردەوامییا نفشێ کوردان گرێدایە ب چیای و ناڤەرۆکا وێ یا سروشتی کو ژێدەرێ ژیار و پەرگال و تێرکرنا پێدڤیاتیێن وی یێن جوداجودایە کو ب ڕەنگەک ژ ڕەنگان خۆ د ناڤەرۆکا بیردۆزا داروینی دا دبینیت کو نیشان ددەت ب راستی ژی ئەڤ ژینگەها ئێکۆلۆجی یا بلند و ئاسێ بەلێ د هەماندەم دا زەنگین و جوان چەند پشکدار بوویە د ئاڤاکرنا کەساتییا تاکێ کوردی دا، ژ هەمی ڕوویان ڤە کو ئەڤرۆکە ئەم وی تاکی دبینین یێ مای و بەردەوامی دایە ژیان و مانا خۆ و نفشێ خۆ. بەلێ! ئەڤە حنێرا چیای و کوردانە.

بیردۆزا داروینی:

تیۆرییا چارلز داروینی (١٨٠٩-١٨٨٢) وەرچەرخانەک مەزن بوو د زانستی دا و ب راستی داروین هەژییە ناڤێ شاهێ زانایان وەربگریت؛ چونکو بیر و باوەرێن وی کارتێکرنێن مەزن ل پەی خۆ ئینان و کارتێکرن د هەمی زانستێن مرۆڤی دا وەکی سایکۆلۆژی، فەلسەفە، جڤاکناسی، سیاسەت و …هتد، کرن و هزاران زانایان بیردۆزێن خۆ ل سەر بنەمایێ بیر و باوەرێن وی ئاڤاکرن و دەیناندن. داروینی دیوارێ وان خۆرافاتێن هزاران سالان مرۆڤاتی ل سەر دچوون هەڕفاند و دیتنا مرۆڤی بۆ خودێ خۆ و گیانەوەرێن زیندی و ژینگەها دەوروبەری خۆ گوهۆڕی.

پالدەرێن ژیانێ د دیتنا داروینی دا:

پالدەرێن ژیانێ د دیتنا چارلز داروینی دا ڕهــ و ڕیشالێن رەمەکێن بایۆلۆژی و مانێ یێن هەین کو بوونەوەرێن زیندی بزاڤەکا خۆزایی دکەن بۆ مانێ و ژیانێ و زاوزێ ل چارچۆڤێ ململانێیەکا بەردەوام ل سەر ژێدەرێن ژیانێ و خوارنێ. ئەڤ بیردۆزە تەکەزێ ل سەر هەلبژارتنا سروشتی دکەت کو سالۆخەت و سیفەتێن ب مفا و یێن کو خۆ دگەل ژینگەهێ دگونجینن، دهێنە هەلبژارتن و ژێگرتن و ژ نفشەکی بۆ نفشێ دویڤ خۆ دا دهێتە ڤەگۆهاستن و ئەڤە ژی ژ پێخەمەت پاراستنا نفشێ گیانەوەری و مرۆڤان و بەردەوامیدان ب مانا وان. خالێن خوارێ بنەمایێن پالدەرێن ژیانێ نە د دیتنا داروینی دا:

1) مانا یێ ژ هەمییا باشتر (ململانێ بۆ ژیانێ): پالدەرێن سەرەکی ب رێکا هندەک فاکتەرێن گرنگێن وەکی گرنگییا مانێ د ژینگەهەکا کو ژێدەرێن ژیانێ سنووردارن کو تێدا ئەندامێن جڤاکی ل سەر خوارنێ و ڤەخوارنێ و جهێ ژیانێ هەڤڕکییا هەڤدو دکەن.

2) زاوزێ و ڤەگوهاستنا سالۆخەت و سیفاتان: ئێک ژ پالدەرێن سەرەکی ڤەگوهاستنا جینات و سیفاتێن بۆماوەیی یێن ب مفا ژ نفشەکی بۆ نفشەک دی ژ پێخەمەت بەردەوامییا نفشی و دگەل هندێ دا ژی مانا تاکی و ژیانا وی.

3) هەلبژارتنا سێکسی: پالدەرێ رەمەکی بۆ هەڤژینیێ کو تاکێن جۆرەکێ گیانەوەران بۆ راکێشانا هەڤژینی/ هەڤژینا خۆ بۆ لایێ خۆ، دگەل هەڤدو هەڤڕکیێ دکەن و ئەڤ چەندە دێ هندەک سیفات و سالۆخەتێن دیارکری پێش ئێخیت و گەشە کەت.

4) رەمەکێن خۆگونجینەر: باوەرا داروینی ئەو بوو کو رەفتار و ئالی یێن سۆزداری یێن وەکی تووڕەبوون، ترس یان هەڤسۆزی وەکی هندەک رەمەکێن گیانەوەرینە کو گەشەکرین و هاریکارییا وی دکەن کو خۆ دگەل ژینگەهێ بگونجینیت و خۆ ژ مەترسی و گەفان بپارێزیت.

5) داروینی رۆهنکرییە کو ئەڤ پالدەرە نەک تنێ ب واتایا ب هێزییا جەستەیی دئێت، بەلکو هەروەسا یێ ژ هەمییا پترتر خۆ دگەل ژینگەها دەوروبەر و گۆڕاوێن تێدا بگونجینیت ژی یە.

کورد و چیا و گرێبەستەکا بایۆسایکۆلۆژی:

چیا هێمایێ بلنداهیێ و سەرفەرازی و سەرکێشی یە د هەمی کولتوور و فەرهەنگان دا و بەلگە ژی بۆ وێ چەندێ ئەو ئاڤاهی نە یێن ب سیمبۆلێ نەتەوەیان دهێنەهژمارتن و هەمی ب شێوەیەکی بلند دهێنە ئاڤاکرن، ژ هەرەمێن فیرعەونێن مسرێ بگرە هەتا بورجا بابل و باخچەیێن هەلاویستی ل ئیمپراتورییا میزۆپۆتامیایێ، گونبەدێن کەنیسە و پەرستگەهێن ئاینێن بووزی و ئێزدیاتیێ و هەتا کو د مزگەفتێن موسلمانان دا منارە ب بلنداهی دهێنە دروستکرن کو هەمی ئاماژەنە بۆ گرنگی و فەراتییا جهێ بلند.

ب هەمان ڕەنگی ژی چیای کارتێکرن یا هەبووی ل سەر دروستکرنا ستراکتورێ کەساتییا وان مرۆڤێن تێدا ژیاین و دژین؛ چونکو چیا نە هەمان ژینگەهەکا جوگرافیایی و ئێکۆلۆژیکە کو جودا بیت ژ کەساتییا مرۆڤی، بەلکو وەک چاوا مرۆڤ کارتێکرنێ د ڤان ژینگەهێن جوگرافی دا دکەتن. ب هەمان شێوە ژی ئەڤ ژینگەها فیزیکی ژی کاریگەری د کەساتییا وی دا دکەتن. هەکەر مرۆڤی دەست د گۆهۆرینا چیای و پێکهاتەیێن وێ دا هەبیت، چیای ژی ب هەمی پێکهاتە و دار و بەڕوی و کەهنی و رویبار و گیا و گول و تڕاش و قاچێن خۆ ڤە دەلیڤەیەکا ژینگەهی بۆ مرۆڤی دروست دکەت کو ڤەخوارنا وێ ئاڤێ، خوارنا گیای و بەڕوی و فێقی، بێهنا گول و رحان و بەیبوینا وێ، هەوایێ پاقژ و بێ دەنگی و سەختی و دژوارییا تەخت و تل و مل و چیا و گرکێن وێ هەمی ب هەمی دبنە ئەگەرەک بۆ دەیناندنا بەرێ شەنگستی و بنیاتێ ڤێ کەساتیێ ب شێوازەک جیاواز ژ کەسەک ل بیابانەکی بیت یان ل دەشتاهییان بت یان ناڤ دەریا و زەریایان بت یان ل سیبریایێ مەزن ففیتن و پێبگەهیت.

ل ڤێری مەبەست ئەو نینە کو بێین و لایەنێ جیولۆژیکی بابەتی و چیای ل سەردەمێن دروستبوونا وێ ل قووناغێن جودا جودایێن دروستبوونا گەردوونی وەکو مێزۆزۆئێک یان یێن دیتر بدەینە دیارکرن؛ چونکو ئەو نە د بسپۆرییا مە دایە، لێ مەبەستا مە پتر گرێدانا سروشتێ چیای یێن کوردستانێ و کەساتییا تاکێ کوردی یە یێ کو د ناڤ دانگێن ڤی سروشتی دا پێدگەهیتن و چ گومان د ڤێ چەندێ دا نینە کو ئەڤ پەیوەندییە یا هەی و بەلگە ژی گەلەک ژێدەرن کو یا هەری کەڤن پەرتووکا ئایینێ زەرەدەشتی کو تێدا چەند یا ل دۆر ڤێ پەیوەندیێ ئانکو پەیوەندییا سروشتێ چیایی و پێکهاتە و ستراکتورێ کەساتی و جڤاکییا نەتەوەیێن دەڤەرێ هاتییە ئاخافتن و پێگۆتن و ئەڤ چەندە ب سەر نەژادێ کوردی دچەسپینت؛ چونکو ئێکە ژ نەتەوەیێن کەڤنارێن کو ل زنجیرەیا چیایێن زاگرۆس و هەتا چیایێن دژوارێن ئارارات ژی درێژەیا هەی. د جهێن جودا جودایێن ڤێ پەرتووکێ (ئاڤێستا)یا زەرەدەشتی دا ئاماژەی ب گرنگی و کارتێکەرییا چیایێن سەر زەمینێ ئایاری ددەتن کو چاوا رۆلێ هەی د هەمی لایەنێن ژیانا تاکێن ڤی نەتەوەی و نەتەوەیێن دیترێن وێ دا.

ئەڤ بیر و بۆچوونێن ژ ڤی بابەتی د هەمی بەرەبابێن پێشترێن نەتەوێ کوردی دا ژی هەبوو. سومەریان، سەرباری هندی کو ل دەشتێن میزۆپۆتامیایێ جهێ خۆ ڤەکری و خۆش کربوو، لێ د نەست و نەخواستی (اللاشعور)ێ خۆ دا ژی ژ چیای و سروشتێ وێ و کارتێکرنا وێ ڤەنەقەتیابوون. حووری یێن بەرەبابێن مە و کاشی ژی ژ ڤێ چەندێ بێ بەهر نەبوون. زنجیرا دوماهیکێ ژ بەرەبابێن مە کوردان، ئانکو میدی ژی ب هەمان شێوە و چیا و کارتێکرن و سروشتێ وێ دگەل خوین و گۆشت و پویستێ وان و هەروەسا سایکۆلۆژییا و ستراکتۆرێ دەروونی و یێ جڤاکی و کولتووری و فەرهەنگی یێن وان تێکەل ببوو و ببوو پشکەک ژ وان لایەنان.

نەتەوێ میدی چیایی یێن پەتی بوون و کارتێکرنا چیایان ل سەر تاک و ستراکتۆرێ کەساتییا میدیاییەکی هند مەزن و کارتێکەر بوو کو ئەو ب مرۆڤەک ب هێز و خۆراگر و مێرخاس، پەهلەوانی و پەهلەواندۆستی، خەباتکەر و دژی هەر داگیرکەرەکێ و ژ هەمییا گرنگتر ئازادی پەرەستی و سەر ب خۆ ژ هەر جۆرە کۆت و بەند و مەرجەکێ و سیاسەتەکێ پەروەردە کربوو و پێگەهاندبوو و چیایێن ڤی نەتەوەی ببوونە کلیلا کەساتییا وان و بەلکو ناسناما کەساتییا تاکێ کوردێ میدیایی ژی. هەتا کو باخچەیێن هەلاویستی ل بابلێ و ل سەردەمێ پاشایێن وی سەردەمی و ل بن کارتێکرنا کەیخەسرەوێ مەزن پاشایێ میدی ژی پشکەکە ژ ڤێ هزرێ کو هەمی دەمەکی چیا یێن د هزرا تاکی کوردی دا، ل وی دەمی کو ڤی پاشایێ میدیایی ڤیای بۆ هندێ کو سنوورێ دەستهەلاتا میدییا بەرفرەهتر بکەت و نەتەوەیێن دیترێن ئاری ژی ئینیتە دگەل خۆ دا و ئێکەتییەکا ب هێز دروست بکەت کو بنەمایێن وێ نێزیکاتییا نەتەوەیی و کولتووری بوو و ژ ڤێ چەندێ فارس ئینانە بن دەستێ خۆ و کرنە هەڤپەیمان و دۆست و ب ڤێ چەندێ شیا ب سەر گەلەک پاشایێن دیتر سەر بکەڤیتن ژ وان پاشایەتییان ژی ئاشووری بوون.

ئەڤە نیشانەک ژ زانایی و ژێهاتیبوونا سەرکرداتییا کوردان بوو کو بەری چەند هزار سالان هزرا هەڤپەیمانییا نەژادی و نەتەوایەتی وەکو ئێک ژ بنەمایێن ژیانا دیموکراسی و کولتووری و سیاسی و ئابووری کو نموونەیێن وێ ئێکەتییێن جیاوازێن سیاسی و ئابووری یێن سەردەمێ مەنە وەکی ئێکەتییا ئەوروپی و ناتۆ و ئۆپێک و ئەفریقی و عەرەبی و یا ژ هەمییا نویتر کو بیرۆکەیەکە کو ئێکەتییەک ل کیشوەرێ ئەمریکایێ کو ژ وەلاتێن ئێکگرتی یێن ئەمریکا و کەنەدا و بەلکو مەکزیک و هندەکێن دی ژی پێک بهێتن، کو هەر ئێک د جهێ خۆ دا جەمسەر و هێزەکا ئابووری، لەشکەری یان رامیارییە کو نەژادێ ئاریایی ل هزارا سێیێ زایینی نەشیایە بگەهیتە ئاستێ هزرا کوردێ میدی یێ بەری چەند هزار سالان و ئێکەتییەکا ئاریایی بۆ خۆ و ژ نەتەوەیێن دیترێن ئاری دروست بکەت دا ببیتە هێزەکا مەزن و جیهانی ل سەر ئاستێ دەڤەرێ و جیهانێ کو دبیتە جێگرێ گەلەک بابەت و ڕێکێن خۆ پاراستنێ ژ گەلەک مەترسی یێن کولتووری و ئابووری و لەشکەری و رامیاری و هەروەسا ڕێکەک بۆ چارەسەرکرنا گەلەک ژ ئاریشەیێن دەڤەرێ و جیهانێ و خزمەتەک بۆ مرۆڤایەتێ و شارستانییەتێ.

ئەڤێن سەری ئەو سالۆخن یێن وەل تاکێ کورد کرین بزانیت و فێر ببیت کو پشتی ژیانا چەند هزرا سالی د ناڤ چیایێن زاگرۆس دا، ئەڤ چیایە پێژانێ پاراستنا وینە ژ وان نەیارێن سەردەمێ کەڤن دا بەلکو ئەو مرۆڤێن نیاندرتال بینە یێن ژ وی کەلەخ مەزنتر و ب هێزتر، بەلێ شیانێن مەژی و هزری یێن وی ژ مرۆڤێ عاقلمەند کێمتر بوو و مرۆڤی ل ئەفسانەیێن خۆ دا وەک ئێک ژ وان شیانێن مەژێ مرۆڤی ژ ئالیێ بایۆلۆجی ڤە هەین و گرێدایە ب گەشە و وەرارا پشکا ئەنیێ و ناڤچاڤان یێ مەژی کو بەروڤاژی گیانەوەرێن نێزیکی خۆ کو د ماوەیێ پێنج سالان دا هەڤپشکن و ناڤێ وان یێ زانستی پێشمرۆڤ و هندەک ژ وان نیاندرتال و شەمپانزێ و مەیمووینک و بۆنابۆنە. ئەو نیاندرتالێ کو ژ هەمییا نێزیکتری مرۆڤان بوویە، ب ناڤێ دێو دایە نیاسین و د هزرا خۆ دا و ژ پێخەمەت ژ ناڤبرنا وی مرۆڤێ ژ نەژادێ نیاندرتال و دێوی مەژێ خۆ یێ پێشکەفتی دایە کاری و بۆ خۆ ئەفسانە چێکرین وەکی چاوا ڤێ ئەفسانەسازیێ و شیانا چێکرنا وێ کارتێکرن ل سەر گەلەک ژ لایەنێن ژیانا وی کرین هەتاکو ژیانا پشتی مرنا خۆ ژی، داکو وەکی پشکەک ژ وێ هەڤڕکاتی و ململانێیا داروین د تیۆرا خۆ دا بەحس دکەت ژ پێخەمەت بەردەوامیدان ب ژیانا خۆ ب سەر وان نیندرتالان دا ب سەر بکەڤیت و وان ژ ناڤ ببەت و ڤێ پرۆسێسێ چەندین هزار سال ڤەکێشایە.

 دکتۆر مەجید حەمید عارف(١٩٨٤) بسپۆری جڤاکی و ئەتنۆگرافی و کولتوور و فەرهەنگی د وێ باوەری دایە کو نەتەوەیێ کوردی یێ ئاکنجی ل چیایێن کوردستانێ هەر ژ دەریاچەیا وانێ هەتا زنجیرەیا چیایێن زاگرۆسێ د ماوێ دیرۆکا خۆ یا دویر و درێژ دا و ل بن کارتێکرنا سروشتێ جهێ ئاکنجیبوونا خۆ و ململانێ یا سەخت و دژوار دگەل وی سروشتی و دوژمنێن خۆ دا یێ بوویە خودان هژمارەکا سالۆخەت و تایبەتمەندی یێن کەسایەتیێ کو ژ هەمییا دیارتر شیانا وان بۆ جەنگی و جەنگاوەریێ، بستەهی و ئازایەتی و مێرخاسی و رەفتار جوانی، ناندەهی، تۆلڤەکرن و خۆڕاگری و پەیماندۆستی و فیداکاری و قوربانیدانە د ڕێکا کەس و کاڕێن خۆ دا. ژیانێ و سروشتی تاکێ کوردی یێ فێری هندێ کری کو جیهان ملکێ کەسێ مێرخاس و ئازایە، لەوما ئەڤ سالۆخەتە د وی دا مشەنە(عارف، ١٩٨٤، ١١٥). وی هەروەسا باوەری یا ب هندێ هەی کو ئێک ژ ئەگەرێن زۆربوونا دیالێکتێن زمانی و نەبوونا زمانەکێ ئێکگرتی و وەکهەڤ بۆ هندێ دزڤڕینت کو چیایێن کوردستانێ ژبلی کو د ئاسێ و ب زەحمەتن، هەروەسا ئاستەنگن بۆ هاتنوچوونێ و پەیوەندیکرنەکا ب ساناهی، لەوما بوویە فاکتەرەکێ ژێکجوداکەر و دروستبوونا ڤان هەمی دیالیکتێن زمانەڤانی د ناڤ کوردان دا(هەمان ژێدەر، ١١٧). گەلەک ژ ڤان سالۆخەتێن عارف بەحس دکەت د دیتنا بیردۆزا داروینی دا جهـ دگرن و ل سەر بنەمایێ وێ ب ڤی ڕەنگی دئێتە شرۆڤەکرن کو تاکێ کوردی د ناڤبەرا هەڤڕکاتییا خۆ دا د گەل ژینگەها دەوروبەر یا جیۆلۆجی و جڤاکی، ژ پێخەمەت پاراستنا نفشێ خۆ و بەردەوامیدان ب وی نفشی ل جهەکێ ئاسێ وەک چیایێن زاگرۆس نەچاربوویە ژبلی هەڤڕکاتییا د گەل نەتەوەیێن دەوروبەری خۆ، هەروەسا ب باشترین شێوە خۆ دگەل ژینگەهێ بگونجینیت داکو بشێت هەم خوارن و ڤەخوارنا خۆ ل ڤان چیایێن ئاسێ مسۆگەر بکەت و خۆ وەک پشکەک ژ ڤی سروشتێ جوان ببینیت و دگەل هندێ رێز ل گیانەوەر و دار و گیایێن وی بگریت هند ژی بشێت خوارن و ڤەخوارنا خۆ ب دەست خۆ ڤە بینیت، مانا خۆ ل ڤان چیایان مسۆگەر بکەت و ژ بەر هندێ ژی ئەم دبینین ڤی تاکی هەمی ئەڤ سالۆخەت و سیفەتێن عارفی بۆ تاکێ کورد وەسف کرین د ماوەیێ هزاران سالان دا د ناڤ کەسێ کورد دا پەیدا بووین و وەک خۆگۆنجاندنەک دگەل سروشتی ئەڤ سالۆخەتە ببنە پشکەک ژ پێکهاتا بایۆلۆژی و سایکۆلۆژی و جڤاکییا وی و هەتا کارتێکرن د زمانێ وی دا ژی کرین وەک ئالاڤەکێ پەیوەندیکرنێ یێ خۆگۆنجاندنێ دگەل ژینگەها دەوروبەری خۆ دا.

بسپۆرێ سایکۆلۆژی د. بەدرخان سندی(٢٠٠٧) پشتی کو بۆ وەسفکرنا گەلەک سالۆخەتێن جڤاکی و سایکۆلۆژی ل نک تاکێ کوردی پشتا خۆ ب ژێدەرێن جیاوازێن وان گەڕۆک و ڕێڤینگێن بیانی و ئەوروپی کو بۆ مەبەستێن جیاوازێن رامیاری، کولتووری یان ئابووری سەرەدانا کوردستانێ و دەڤەرێن جیاوازێن وێ کرین، گرێ ددەتن، هەبوونا گەلەک سالۆخەتێن جوانێن مرۆڤایەتیێ وەکی خودانهۆش و زیرەکاتی، ڤیانا فێربوونی و وەرگرتنا ئەزموونی، تایبەتمەندی یێن جەستەیی و ب هێزی و چست و چالاکی، خۆراگری ل بەر توندوتیژی و نەخۆشییا و سەختی و دژوارییا، مێرانی و مێرخاسی و ێرەکی و ئازایەتی و پەهلەوانی و دویری ژ ترسنۆکیێ و د گەل دا ژی ئارامی و تەناهی و بهێنفرەهی، پەهلەوانی، جەنگاوەری، ئازادیخوازی، گیانەکێ رۆمانتیکیەتیێ و گەلەکێن دیتر بۆ کارتێکرنا سروشتێ کوردستانێ و نەخاسمە چیایێن سەربلندێن وێ دزانن (السندی، ٢٠٠٧). چ گۆمان تێدا نینە ڤان گەڕۆک و ڕێڤینگا ژ خۆ ڕا ئەڤ ئاخفتنە نەکرینە، بەلکو ئەوروپی گەلەک هشیارن و د وان چەند چرکەیان دا ل نک مرۆڤی بن دێ ژ سەروبەر و ئاخفتن و رەفتارێن مرۆڤی گەلەک تشتان ل دۆر مرۆڤی کفش کەن و زانن، ڤێجا چ جایێ هندێ کو چەند رۆژ و هەیڤ و سالان د ناڤ عەشیرەت و جڤاکێن کوردەواری دا بژین و ئەزموونا خۆ بکەن ڕاپۆرتەک بۆ لایەنێن د سەر خۆ دا یان پەرتووک یان سەربۆرەکا ئاسایی. ئەڤ سالۆخەتێن گەڕۆکێن ئەورۆپی بۆ کوردان ددەنە دیارکرن پشکەک ژ کارتێکرنا سروشتێ چیایێ زاگرۆسی یە ل سەر کەساتییا تاکێ کوردی کو شیای ڤان سالۆخەتان وەک جیناتەک ژ نفشەکی بۆ نفشەکێ دی ڤەگوهێزیت و وان بپارێزیت و ببیتە کلیلەکا بەردەوامیدان ب نفشێ وی، ل ژینگەهەکا کو دەوروبەرێن وی هەڤڕکێن نەدلۆڤان هەین و پشکەک ژ وان سالۆخەتان ژی هەمان ئەو لایەنێ سایکۆلۆژی و جڤاکی نە کو تێدا تاکێ کوردی ل سەر بنەمایێ مان و بەردەوامیدان ب ژیان و نفشێ خۆ هەردەم ل پشتا هەڤدو راوەستیاینە و نەهێلاینە دوژمن ب سەر دا زال ببیت و وەک هەڤڕک و نەیارەک وی ژ ناڤ ببەت و هەر ئەڤەیە ئەم دبینین د ماوەیێ چەندین هزار سالێن ژیانا خۆ دا ل چیایێن زاگرۆس تاکێ کوردی شیایە بەردەوامیێ بدەتە ژیان و مانا خۆ؛ چونکو ڤان سالۆخێن ڤان گەڕۆکان بەحس کرین بنگەهەک سایکۆلۆژی و جڤاکی بۆ هەلچوونێن تووڕەبوون و ترس و ژ هەمییا ژی گرنگتر هەڤسۆزیێ ل نک تاکێ کوردی دروست کریە کو شیای ب خۆگونجاندن د گەل ڤێ ژینگەهێ خۆ ل بەر گەف و هێڕشێن نەیارێن خۆ بگریت و خۆ بپارێزیت، لەوما ئەڤ سالۆخەتە و نەخاسمە یێن سایکۆلۆژی و جڤاکی ل نک وی گەشەیەک بەرچاڤ هەبووینە و هێڤێنێ پاراستنا وی بووینە. ئەڤە ژی وەک پێدڤیاتییەک جیۆ-بایۆلۆجی بۆ مانا تاکێ کوردی ب فەر و گرنگ دهێتە زانین کو دبیت د جهێن دیترێن جوگرافی دا ئەڤ شیانە نەدابنە تاکێ وان دەڤەران وەکی چاوا دایە تاکێ کوردی.

ئەڤ کارتێکرنە ژی نە تشتەک دویرە ژ مێنتال و ئەقلی و لۆژیکێ، بەلکو وەکی فەیلەسۆفێ فەرەنسی نیکۆلاس مالبرانش (١٦٣٨- ١٧١٥ ) دبێژتین هەتا کو ئەو هەوایێ ئەم هلدکێشین ژی کارتێکرن و گوهۆڕینێی د مێنتالیتەیێ مە دا دکەتن و کارتێکرنا چیایی ژی تشتەک نوی نینە بەلکو کاریگەری یا بایلۆژیکی و سۆسیۆ-سایکۆلۆژی و کولتووری یا وێ بۆ پتر ژ چل هزار سالان دزڤڕیتن و بەلگە ژی بۆ ڤێ راستیێ هەمان تاکێ کوردی یە کو د ناڤ دانگێن چیایێن سەرکەشێن کوردستانێ دا کو بلنداهییا هندەکان ژ (١٥٠٠٠) پێنگاڤان دەرباز دبیتن و بێگۆمان کاریگەری یا ل سەر هەمی لایەنێن تاکێ کوردی هەی و دێ هەبیت(الخلیل، ٢٠١٣).

ئاییا مرۆڤەک ل سەر دەریایەکێ مەزن بیت و ب رۆژانە ئاسۆیێ هزرا وی و ژیان و مان و نەمانا وی ب دەریایێ ڤە گرێدای بیتن وەکی کەسەکی یە کو ل وەلاتەکێ ئەورۆپی و باژێرەکێ مەزن بژیتن کو ڕۆژانە و شەڤانە دەنگێ هزاران ترۆمبێلان د گوهێن وی دا زڕزڕ و تڕتڕێ دکەن و گلۆپ و رۆناهییا وان ل چاڤێن وی ددەن و هاتنوچوونا وانا چاڤێن وی بێ هێز و ماندی دکەن و چاڤێن وی وەکی زیندانییەکی نە کو دەمێ دمیننە بن تنێ ئاڤاهیێن بلند و خانی و ئاپارتمانێن بیست و سی و چل نهۆمی دبینن و تەنها ئەسمان لێ دیارە و ب هەر دەرکەفتنەکێ ژ مال د دەریایەکا مرۆڤان دا بەرزە دبیت کو وەکی گاڕانا مرۆڤان(ئەو تێگەهێ پرۆفیسۆر دکتۆر تەقیێ کیمیایێ ئەسەدی بۆ مرۆڤان و رەفتارا وان د ل دویڤ هەڤدوچوونا مرۆڤان بێی کو مەژیێ خۆ ب کار بینن و تنێ وەکی گیانەوەران ل دویڤ ئێک دچن) ژ پاس و ترۆمبێلان دەردکەڤن یان دچنە د ناڤ میترۆیێ و ترامواییا و شەمەندەفڕان و فڕۆکە و فڕۆکەخانەیان دا؟! ئایا ئەڤ مرۆڤە ژی وەکی مرۆڤەکی نە کو ل بەر دەنگێ زەلالێ رویبار و کەهنیکان و ئاوازا بلبل و کەوا و پێککەفتنا بەلگ و چولییێ دارەکا مازیێ یا کو ل بن هاتنا بایەکێ هین دلەیزیت و سەمایێ دکەت، یان چاڤێن وێ ل مال و د ژۆر ڤە و ل بەر ئەیوانێ و ل سەر بانی و د حەوشێ و ل قوتابخانێ و دەزگایی و کۆمپانیێ و ژۆرا کاری ل زانستگەهێ و بەلکو ژی د زیندانێ دا ژی ب چۆلێ و چیای و دار و بەرا و کەڤر و بەڕوی و مازییا و بالندە و فڕندەیان دکەڤیت و بێهنفرەهیەکێ ددەتە وی کو ل جهێن دیترێن جیهانێ تنێ دەمێ کو مرۆڤ دچیتە د ناڤ پارکەکێ دا ئەڤ هەستە بۆ دروست دبیتن؟ ئایا ئەڤ مرۆڤە و ستراکتۆرێ کو کەساتییا وی و دیتنا وی بۆ جیهانێ و پەیوەندیێن جڤاکی و گشتی یێن وان وەکی ئێکن؟ ئایا ئەڤ مرۆڤە ب چاڤەکێ وەکی ئێک تەماشەی خودێ خۆ و خەلکێن دەوروبەر و جیهانێ دکەن؟ ئایا ئاسۆیێ هزری و مێنتالی و هەستەوەریێ ل نک هەر ئێک ژ وان وەکی ئیکە؟ ئایا بنیاتێ جەستەیی و کەلواشی ل نک هەر ئێک ژ وان وەک ئێکە؟ ئایا ئەو بها و ئاراستە و ڕەفتار و عەدەت و خوویێن ل نک هەر ئێک ژ وان کەسا دروست دبیتن وەکی ئێکە؟ بێگۆمان بەرسڤ نەخێرە و مە ئەڤ چەندە د بەرپەرێن بۆری دا ب چاڤێن خۆ دیتن و سەلماند کو هەبوونا هژمارەکا سالۆخەت و تایبەتمەندییان د کەساتییا تاکێ کوردی دا بۆ ژینگەها وی یا چیایی دزڤڕیت کو سایکۆلۆژیایەکا تایبەت یا ئافراندنی کو دبیتن ناڤێ وێ (سایکۆلۆژیایا چیایێن کوردستانێ) بهێتە گۆتن.

ب ڤی ڕەنگی دیار دبیت کو ژینگەها جوگرافییا چیایێن زاگرۆس، ژبلی کو ژێدەرێ خوارن و ڤەخوارن و بەردەوامیدانا بایۆلۆجییا ژیانا مرۆڤێ کورد بوویە کو پشکەک ژ ڕهــ و ڕیشالێن رەمەکی یێن وی تاکی کو ژ ئالیێ بایۆلۆجی ڤە و د ژینگەهەکا زەحمەت و دژوار و سروشتیێ چیایی دا تاکێ کوردی ل هەمبێزا خۆ گرتی و نەهێلان ئەو ژ ناڤ بچیت و ببیتە قوربانیێ نەیارێن دەوروبەر و هەڤڕکێن خۆ، هند ژی دەلیڤەیەک بوویە کو بشێت ب ڕێکا فێربوونێ و پێگەهشتنێ و سەرەدەریکرن د گەل وێ ژینگەهێ ب هەمی هەڤڕکێن خۆ ڤە د وێ ململانێیا چەند هزار سالی دا ب سەر نەیارێن خۆ دا ب سەر بکەڤیت و ل هندەک قووناغان دا ژی هندەک ژ وان ژ ناڤ ببەت و شیای گەلەک ژ وان سالۆخەت و سیفەتێن کو ژێدەرێ مانا وینە ژ نفشەکی بۆ نفشێ دیتر ڤەگوهێزیت و پشتی خۆگۆنجاندنەکا بایۆلۆجی-سایکۆلۆژی-جڤاکی د سەردەمێ نوکە دا ببیتە خودان هندەک ژ وان سالۆخەتێن مە ل سەری بەحس کرین و کورد ب هەبوونا وان دهێتەنیاسین و نابیت ئەم ژ بیر بکەین وەک چاوا چارلز داوکینز، زانایێ بەریتانی د بیاڤێ بایۆلۆجی دا د بەرهەمێن خۆ دا، دبێژیت «جیناتان سالۆخەتەکێ خۆپەرستیێ یێ تێدا هەی بۆ خۆپارێزیێ و مانێ و د ڤێ ڕێکێ دا خۆ ژ ئەنجامدانا هیچ کارەکی ناپارێزیت» کو ئەڤ یاسایە ژ تاکێ کورد ژی دگریت و ل ڤێ جیهانا کو کەسێن وەکی بارۆخ سپینۆزا، فەیلەسۆفێ هۆلەندی، دبێژیت «هیچ دادپەروەرییەک تێدا نەهەی»، تاکێ کوردی ژی یێ شیای د ناڤ ڤێ جیهانا نەدادپەروەر دا خۆ ژ هەمی گەف و مەترسییان بپارێزیت و بگەهیتە رۆژەکا وەکی ئەڤرۆ. چاڤەڕێ دهێتەکرن هەر تاکەکێ کورد هێشتا خۆ ب خودانێ ڤان چیایێن زاگرۆس بزانیت و بشێت هندا دیتر و د گەل گوهۆڕینێن هەڤچەرخ دا ژی خۆ بگونجینیت و بشێت تا ماوەیەکێ درێژتر بەردەوامیێ بدەتە ژیان و مانا خۆ، نەخاسمە وەکی داروین ئاماژێ پێ ددەت لایەنێ هەڤسۆزیێ ل نک خۆ ب هێزتر لێ بکەت و ل سەر بنەمایێ وێ سالۆخەتێ سۆسیۆ-سایکۆلۆژی ل شوینا بەرژەوەندی یێن بەرتەنگ و بچویک و کەسۆکی بەرژەوەندی یێن نەتەوەیی ل بەرچاڤ وەربگریت هیڤی دئێتەکرن خۆ  لبەر گەلەک ژ وان گوهۆڕینێن کو د سەردەمێ نوکە دا و سەردەمێ پێشکەفتنا تەکنۆلۆجیایێ هاتینە روویدان بشێت بەردەوامیێ بدەتە ژیان و مانا خۆ، هەکەر نە دێ وەکی گەلەک ژ وان نەتەوەیێن د ناڤ مێژوویێ دا ژ ناڤ چووین و ئەڤرۆ ب تنێ ناڤێ وان دهێتە دیتن، ژ ناڤچوونا خۆ ببینیت.

دبیت ل ڤێرێ هندەک پرسیار د مەژیێ مە دا چێببن: ئەرێ دێ پەیوەندیێن تاکێ کورد و چیای ل پاشەڕۆژێ دا و ل بن سیبەرا ڤێ پێشکەفتنا تەکنۆلۆجیایا ڕاگەهاندن و پەیوەندی و چەک و پیشەسازییا لەشکەری و بازرگانی و کشتوکالی دا وەکی خۆ مینن؟ هێشتا دێ چیا ژێدەرێ ژیارا خەلکێ بۆ دەستەبەرکرنا ئاسایشا خوارنێ و کشتوکالی و لەشکەری و …هتد وەکی خۆ مینیت کو بۆ نموونە پیرەژنەکێ ل ڤان سالێن دوماهیکێ ل کۆمەلگەها بێگۆڤا بایێ تنێ ٧٠٠٠ دۆلاران بنکێن شەپرزەیان یێن فرۆتین، ژبلی کەزوان، باهیڤ، کاری، کەنگر، ترشۆک، بەڕوی، مازی و …هتد. و ڤان چیایان، بەرێ کورد و پێشمەرگە دپارستن، ل دەمەکی کو نۆکە چەکێن ئەتۆمی و تەکنۆلۆژییا لەشکەری هەمی ئەڤ هیڤییە بن ئاخ کرینە و چ جهەک و تشتەک نەشێن وی بپارێزن ژ وان گەفێن ل وی دهێنەکرن و چ سنوورەکی ناسناکەن و دلۆڤانیێ ب چ تشتەکی و چ کەسەکی نابەن نەخاسمە کو یێن د دەستێن هندەک خۆپەرستان دا کو هیچ هەست و سۆز و هەڤسۆزییەک بۆ نفشێ مرۆڤی نەهەی و بەلگە ژی شەڕێ ڤێ دوماهیکێ یێ ڕۆژهەلاتا ناڤینە.

ژێدەر:

1) الخلیل، أحمد محمود(٢٠١٣). الشخصیة الکوردیة، ط.١، موکریانی، أربیل.

2) السندی، بدرخان(٢٠٠٧). المجتمع الکوردی فی المنظور الاستشراقی، ط٢، مطبعة حاجی هاشم، أربیل.

3) عارف، مجید حمید (١٩٨٤). الأثنوغرافیا و الأقالیم الحضاریة، جامعة بغداد، مطبعة جامعة الموصل.

4) اسدی، تقی کیمیایی (٢٠١٤): سیر تفکری دربارە آفریدگارها، آفرینشها و آفریدها: از متافیزیک تا فیزیک، أمریکا.

5) گرگ د. کاروسو (٢٠٢٢): تجسسی در وهم إرادە آزاد و مسئولیت اخلاقی، ترجمە از انگلیسی: د. تقی کیمیایی اسدی، نشر آوای بوف، دانمارک.

6) Buss, David (2016). Evolutionary Psychology, the new science of mind, the edi., Roultledge, Taylor and Fracis Group.

7) Richard Dawkins (1989). The selfish gene. UK.