د هژمارا (269) یا گۆڤارا مەتین دا، من ڤەکۆلینەک ل سەر ئەلکسەندەر دوگین و جیۆپۆلیتیکا ئاڤەدانییا هشکایی بەرامبەر ئاڤەدانییا دەریایی، بەلاڤ کربوو. تێدا من هیچ باس ل سێرەیا(هەلویستێ) ڤان هەردو هێزان بەرامبەر مللەتێ کورد نەکربوو؛ چونکو ب هزرا من ئەڤ بابەتە پێدڤی ب ڤەکۆلینەکا خۆسەرە، لەورا ئەڤ گۆتارە بۆ وی بابەتی هاتییە تەرخانکرن.

هێزێن هشکایی و دەریایی:

هێزا هشکایی جاران ئێکەتییا سۆڤیەت بوو، نها ڕووسیایە. هێزا دەریایی ژی، یا دەولەتێن باکورێ زەریایا ئەتلەسی یە، کو ل هەردو ئالیێن وێ پێک دئینن و ئەندامێن ناتۆیێ نە؛ واتە دەولەتێن ئەندام د پەیمانا باکورێ ئەتلەسی دا.

ئێک. سێرەیا (هەلویستێ) هێزا هشکایی بەرامبەر کوردان:

قەیسەرێ(سیزەرێ) ڕووسی، پیتەرێ مەزن (Peter The Great)د لاوینییا خۆ دا، د سەدسالییا  هەڤدێ یا زایینی دا، ل سالا ١٦٩٧ێ ل کارخانەیەکا چێکرنا گەمییان(کەشتییان) ل هۆلەندا کار دکر و خۆ فێری چێکرنا گەمییان دکر. ئەڤە پێنگاڤا ڕووسیا یا ئێکێ بوو، کو خۆ بکەتە هێزەکا مەزن (برمن، ١٣٨٦ش، ل. ٢١٤).

ڕووسیا کیشوەرا ئەوروپا ژ داگیرکرنا دەولەتا ئۆسمانی پاراست. ئۆسمانییان باژێڕێ بوداپێست ل سالا ١٥٤١ێ یا زایینی داگیر کربوو. ڤییەنا هەتا بەرلینێ دۆرپێچ کربوو. بەری هنگێ، هێرشێن مەغۆلان (ئاتیلا Attila و ئالاک Alak) د سەدسالییا پێنجێ و شەشێ زایینی دا، گەهشتبوونە ئەوروپا. ڕووسیا گەلەک جاران، ئەوروپا ژ هێرشێن باکور، باشوور و ڕۆژهەلاتی پاراستییە (ژیرینۆڤسکی، ١٣٧٨ش، ل. ١٣٧). ناپلیۆن د سەدسالییا  نۆزدێ دا، هیتلەر د سەدسالییا  بیستێ دا، گشت ئەوروپا داگیر کربوو. ڕووسیا شیا ئەوروپا ژ هەردووان ڕزگار کەت و خۆ ژی ڕزگار کەت (کیسنگر، ١٣٨٣ش، ل. ٩٩). سەرکەفتنا ڕووسیا ل سەر ناپلیۆنی و گەهشتنا وێ بۆ پاریسێ ل سالا ١٨١٤ێ زایینی، دیار کر کو ڕووس مللەتەکێ مەزنێ ئەوروپایە و نە ل پشت دیوارێ چینێ نڤستییە! بەلکو مللەتەکێ هشیار و زیندییە(برلین، ١٣٧٧ش، ل. ١٨٥).

سێرگی سازۆنۆڤ (S. Sazonov) وەزیرێ دەرڤەیێ ڕووسیا، ل سالا ١٩١٤ێ دگۆت: ئەم چاوا ڕەفتارێ دگەل ئەرمەنان دکەین، دڤێت وەسان دگەل کوردان ژی بکەین. پێوەندییێن مە دگەل ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی سست بووینە، دێ چەکی و هاریکارییێ بۆ ڕۆژهەلاتێ وێ هنێرین و ل سەر کوردان بەلاڤ کەین (لازاریڤ، ١٩٨٩، ل. ٥٦٦ــ٥٦٧). مخابن ژێدەران چ چەک و هاریکارییێن ڕووسیا هنارتین نەنڤیسینە! هەر وی(سازۆنۆڤ)ی پشتی دو سالان(ل سالا ١٩١٦ێ) کاغەزەکا نهێنی بۆ بالیۆزێ فەرەنسا ل پترسبۆرگێ هنارتبوو، تێدا گۆتبوو: وە د رێککەفتناما (سایکس-پیکۆ) دا ئاخا ئۆسمانییان د ناڤبەرا خۆ و بریتانیا دا دابەش کربوو. پشکا ڕووسیا ژ ڤێ دابەشکرنێ دڤێت: ئەرزرووم، ترابزۆن، وان، بەدلیس تا میرگەها ئامێدیێ بیت! پاشی ئەز، ئانکو سازۆنۆڤ، دێ ڕازی بم فەرەنسا و بریتانیا بۆ خۆ هنەک جهێن دن داگیر کەن (عیسی، ١٣٨٠ش، ل. ١٢٥). ئەها هۆسا سازۆنۆڤی چەک و یارمەتی بۆ کوردان، پشتی دو سالان هنارتن!

کۆمارا ئۆتۆنۆمیا کوردستانا سۆر (Krasnaya Kurdistan)، د ناڤ وەلاتێ ئازەربایجانێ دا بوو، ئانکو ئازەربایجانێ ئاخا کوردان داگیر کربوو. کوردستانا سۆر ل سالا ١٩٢٣ێ ب بڕیارا (لێنین)ی هاتبوو دانان، پایتەختێ وێ باژێڕێ (لاچین) بوو. پشتی شەش سالان، ب بڕیارا (ستالین)ێ دیکتاتۆرێ ڕووسیا، ل سالا ١٩٢٩ێ هاتە ژناڤبرن (کینان، ١٣٧٦ش، ل. ١١٢؛ دەهمەن: ٣. کندال و دیگران، ١٣٧٩ش، ل. ٢٦٦ــ٢٦٧). ڕژێما سۆڤیەت ژ سالا ١٩٢٩ێ، سالا ژناڤبرنا کوردستانا سۆر، هەتا سالا ١٩٩١ێ فەرمانڕەوایی دگێڕا، ئانکو ب درێژاهییا ٦٢ سالان چ سەرۆکێن ڕووسیا سۆڤیەتا سۆسیالیست و پێشکەفتنخواز ژی هزرا ڤەژاندنا ئۆتۆنۆمیا کوردستانا (لێنین)ی ئاڤاکری، نەکریە و ناکەن ژی!

ل سالا ١٩٤٥ێ سۆڤیەت د جەنگێ جیهانی یێ دووێ دا سەرکەفتیبوو، کورد وی دەمی چوونە (باکو) و نوینەرێن سۆڤیەت دیتن. سۆڤیەت گۆتە کوردان: ئەم دێ پشتەڤانییا هەوە کەین، ئەگەر هوون هاریکارییا ئازەربایجانێ دژی دەرەبەگان بکەن. کۆمارێن کوردستانێ و ئازەربایجانێ، ب هاریکارییا سۆڤیەت، هاتنە ئاڤاکرن. پشتی سالەکێ، ل سالا ١٩٤٦ێ، سەرۆک وەزیرێن ئیرانێ (قوام السلطنە) ئیمتیازا گازا باکورێ ئیرانێ دا سۆڤیەت. هەر زوو سۆڤیەت پشتا خۆ دا هەردو کۆمارێن ناڤبری و هەردو ب دیکتاتۆرییا ئیرانێ هاتنە ژناڤبرن(Hauser, 1991, p. 199; Arfa, 1968, p. 71). ڕاستە ئێکەتییا سۆڤیەت کۆمارا کوردستانێ دگەل کوردان چێکر، لێ چ چەکێ گران و چ هاریکارییێن دراڤی نەدانێ. دەنگێ ڕادیۆیا مەهاباد نەدگەهشتە کوردێن ئیراق و ترکیایێ، سۆڤیەت لەشکرێ خۆ یێ کێم ل کۆمارێ زێدە نەکر. دەمێ پشتا خۆ دایێ ژی، نە چەکەکێ کەڤن، نە خوارنەک، نە هاریکارییەک، بۆ کوردان نەهێلا(Kinnane, 1970, p. 53).

ڕۆژا ٣یێ تیرمەها سالا ١٩٦٣ێ، کۆمارا مۆنگۆلیا(Mongolia)، ژ سکرتێرێ گشتیێ نەتەوەیێن ئێکگرتی یو تانت(U. Thant) خواست، ڕژێما ئیراقێ سیاسەتا کۆمکوژیێ(جینۆسایدێ) ژ سەر کوردان ڕاکەت. ئاشکرایە مۆنگۆلیا ب ئاگەهدارییا سۆڤیەت ئەڤ کارێ باش کر، هەرچەند سەرنەگرت (Arfa, 1968, p. 71؛ برزویی، ١٣٧٨ش، ل. ٣٤٧ــ٣٤٨).

ئێکەتییا سۆڤیەتا جاران، ژ ئالیێ جهێ جوگرافی ڤە، نێزیکی کوردستانێ یە. وەلاتێ سۆڤیەت تژی دەڤەرێن کوردنشین و کوردانە، وەک دەڤەرا قەفقاس، ئازەربایجان(کوردستانا سۆر)، کوردێن ئەرمینیا، کازاخستان، جورجیا، مینۆرسکی(F. Minorisky) نڤیسییە: کوردێن ئازەربایجانێ ل ئالیێ چەپێ ڕووبارێ ئاراس نیشتەجێ نە، چاندنێ دکەن و باژێڕ ژی هەنە(مینورسکی، ١٣٧٩ش، ل. ٨٢). شارەزا دبێژن، ل ڤان جهان گاز و نەفت ژی هەیە. مخابن هەتا بۆ بەرژەوەندییا خۆ ژی سۆڤیەت، خۆ گەلەک نێزیکی کوردان نەدیتییە(عیسی، ١٣٨٠ش، ل. ١٥٣).

ڕۆژنامەڤانێ فەرەنسی کریس کۆچێرا(CH. Kuschera) نڤیسییە: سۆڤیەتێ هاریکارییا ترکان دکر، بەری هێرشێن ترکان بۆ چیایێ ئاگریداغێ(ئارارات) دەست پێ بکەن. پێنج سەد سوارێن سۆڤیەت ل گوندێ دەوەلۆ(Dawalo) ل نێزیکی ڕووبارێ ئاراس بوون. خەلکێ گوندی ل وێ باوەرێ بوون، ئەو سوار ب شەڤ ژ ئاراسی دەربازبوون و هاریکارییا هێزا ترکان کر دژی کوردان(کۆچێرا، ١٣٦٩ش، ل. ١٦١؛ کینان، ١٣٧٦ش، ل. ٨٤). هەر سۆڤیەت وی دەمی، ڕێ و ڕێبارێن ل سەر ڕووبارێ ئاراس ب تێلە و سیمەیان گرتن. سەیێن هار ژی کێشانە بەر تێلە و سیمەیان، دا کەس ژ ڕووباری نەبۆریت، خۆ بریندار و زارۆک ژی بن!(کۆچێرا، ١٣٧٣ش، ل. ١١٨ــ١١٩).

سالا ١٩٧٢ێ بارزانییێ نەمر گۆتە ئێم. ڕۆمانسێڤ(M. Romansev)، سەرۆکێ شاندەکێ سۆڤیەت ل ناوپردان، ب زمانێ ڕووسی گۆتێ: سەدام حوسێن کەسەکێ ژ سەری هەتا بنێ پیا دوژمن و پیسە! هاریکارییا هنگۆ بۆ وی، دخوازیت هوون جارەکا دن خۆ پاقژ کەن!(کۆچێرا، ١٣٧٣ش، ل. ٣٥٣). سالا ١٩٧٣ێ سۆڤیەت ب بهایێ ٧٤٢ ملیۆن دۆلاران چەکێ گران دا ئیراقێ. سالا ١٩٧٤ێ نووترین فڕۆکێن مێگ ٢٣ و مووشەک و چەکێن دن دانە ئیراقێ. سۆڤیەت باش دزانی بەعسییێن ئیراقێ دێ ڤی چەکی هەمیێ دژی کوردان و مارکسییان بکار ئینن(حافظ نیا، ١٣٧١ش، ل. ١٢٤ــ١٢٥).

دو. سێرەیا (هەلویستێ) هێزا دەریایی بەرامبەر کوردان:

أ. سێرەیا بریتانیا:

د سالێن ١٩١٩-١٩٢١ێ دا، دەمێ چرچل(W. Churchill) وەزیرێ دەولەتا بریتانیا بۆ کاروبارێن جەنگێ بوو، بریتانیا چەکێ کیمیایی ل دژی کوردان و ئەفغانییان بکار ئینا! هەر بریتانیا لسالا ١٩١٩ێ ئەو چەکێ کیمیایی ل دژی ڕووسیا بکار ئینا(چومسکی، ٢٠٠٣، ل. ٦٤-٦٥). باش هزرا خۆ تێدا بکە، بریتانیا چەکێ کیمیایی ل دژی شۆڕەشێن کوردان: شۆڕەشا شێخ مەحموود، بازیان، تاسلووجە، شۆڕەشا بەهدینان، زاخۆ، ئامێدیێ، گەلیێ مزویرکان، ئاکرێ، بارزان، زێبار، د سالێن ١٩١٩-١٩٢٠ێ دا، بکار ئینایە! ئەڤە نۆعم چۆمسکی کو مەزنترین نڤیسەر و ڕەوشەنبیرێ ئەمریکایە نڤیسییە! چۆمسکی زاراڤێ «گازا ژەهراوی»(الغاز السام) بکار ئینایە، ئانکو کبریتیدێ خەردەل!(ژێدەرێ بەرێ).

بریتانیا ل سالا ١٩١٩ێ دو تیپێن لەشکری ژ فەلەیێن نستۆری چەکدار کرن، هژمارا وان نێزیکی ٢٥٠٠ کەسان بوون. ئەفسەرێن ئنگلیزی ل چیایێن دهۆک، زاخۆ، ئاکرێ و ئامێدیێ مەشق و مانۆرێن لەشکری پێ دکرن(ئەرفع، ١٣٨٢ش، ل. ١٠٥). دبێژم ئنگلیز هەکە یێ ڕاستبا، دا نستۆرییان ڤەگەڕینیتە سەر ئاخا باڤ و باپیرێن وان ل هەکاری، گەزنەخ و قەدشانسێ؛ چونکو ئنگلیز هێزا ئێکانەیا دەڤەرێ بوو، خودان تۆپ، فڕۆکە و لەشکر بوو… چما هێلانە سەر گوندێن خەلکی؟ چونکو گاز و پترۆل ل وەلاتێ نستۆرییان نەبوو! کوردان گاز و پترۆل ل کوردستانا ژێری(ویلایەتا مووسل) هەبوو. ئنگلیزی ئەو ویلایەت ژ بەر گازێ گرت، ژ کوردان ستاند و دا عەرەبان!

بریتانیا کەسەکێ بەدەوی(Bedouin) ژ بیابانێن عەرەبستانێ، ژ بەر حێشتران ئانی و کرە شاهێ ئیراقێ، ئانکو فەیسەلێ ئێکێ!(موریس، ١٩٨٦، ل. ٤٤). هەر بریتانیا ٢٥٪ ژ گازا کوردستانێ(ویلایەتا مووسل) کرە پشکا فەرەنسا، دا خۆ بێدەنگ کەت. پشتی پەیمانا لۆزان ل سالا ١٩٢٣ێ، بریتانیا ٢٤٪ هەر ژ گازا کوردستانێ، کرە پشکا ئەمریکا ژی(شوادران، ١٣٥٢ش، ل. ١٩٥، ٢٠١). نوینەرێ بلندێ بریتانیا سێر هنری دۆبز(S. H. Dobbs) ل ڕۆژا جەژنا سەرێ سالا زایینی یا ١٩٢٢ێ، ڕۆنکرنەک بەلاڤ کر، تێدا هاتبوو: بریتانیا و ئیراق دبینن مافێ کوردانە، ل سەر ئاخا خۆ ل ئیراقێ دەولەتەکا کوردی دانن، نوینەرێن خۆ ڤرێکەنە بەغدا، کانێ ب چ ڕەنگ دێ دەولەتا خۆ ڕێڤەبەن. سالا پاشتر ١٩٢٣ێ، هەر بریتانیا سلێمانیێ، پایتەختێ حکوومەتا کوردی، ب بۆمبێن گرانێن سەدکیلۆیی وەکو خەلات بۆ کوردان بۆمبەباران کر! سالا دن ژی، ١٩٢٤ێ، ب بۆمبێن گرانێن ئاگرپەژ دیسان وەکو خەلات، شارباژێڕ بۆمبەباران کر(کۆچێرا، ١٣٧٣ش، ل. ٨٦،٩٣،٩٧). هۆیە بەختێ داگیرکەران!

بریتانیا ل سالا ١٩٢٨ێ فەلەیێن نستۆری یێن دەڤەرا هەکارییا ل ترکیایێ، ئینانە سەر ئاخا بارزان و پروپاگەندە دکر، کو شێخ ئەحمەدێ بارزانی یێ بوویە فەلە! شێخ ئەحمەد ل سالا ١٩٣١ێ ب شۆڕەشێ دژی هێزێن ئیراقێ و بریتانیا ڕابوو. بریتانیا ب دژواری دەڤەرا بارزان بۆمبەباران کر. ١٣٦٥ خانی سۆتن و وێران کرن، ٢٧ گوندێن دەڤەرێ خراب کرن، ژبلی کوشتن و دەربەدەرکرنا زارۆک و ژنان(نیکیتین، ١٣٦٦ش، ل. ٤٢٥؛ عیسی، ١٣٨٠ش، ل. ٧٦). بریتانیا دخواست نستۆرییان ل دەڤەرا بارزان ئاکنجی کەت. دو بەتالیۆنێن لەشکرێ ئیراقێ، هنارتن دەڤەرا مێرگەسۆر گرت. لێ بارزانییان نستۆری و هەردو بەتالیۆنێن لەشکری شکاندن و ژ دەڤەرێ دەرئێخستن. ژ بەر هندێ ئنگلیزی شێخ ئەحمەدێ بارزانی و مالا وی دگەل هەشتێ شەڕکەرێن بارزانی، دوورئێخستنە (ناصریێ) ل ژێرییا ئیراقێ(ئەرفع، ١٣٨٢ش، ل. ١١٣-١١٤).

بریتانیا بەردەوام بەڕەڤانی ژ دەولەتا ئۆسمانی یا پاشکەفتی دکر. جەنەرال تاونسێند(Ch. Townshend)ێ ئنگلیز نڤیسییە: چ مللەت جهێ ئۆسمانییان ناگرن، دڤێت ئەو ل سەر ڕێیا هیندستانێ بن؛ چونکو د پاشکەفتی و بێهێزن و چ جاران نەشێن زیانێ بگەهیننە مە!(نەبەز، ١٩٦٩، ل. ٣٢). هەر د. جەمال نەبەز نڤیسییە: ئنگلیزی کۆمەکا بێڕێزی، غەدر و خیانەتێ بەرامبەر مللەتێ کورد کرییە!(ژێدەرێ بەرێ، ل. ٣٩). ب هزرا ماکیاڤێلی(N. Machiavelli) و هۆبس(TH. Hobbes) مرۆڤ گۆرگێن هەڤن! ب هزرا بریتانیا ژی، فێل، درەو، خیانەت، خۆگۆڕین و غەدر، هەمی ڕەوانە، بەس بگەهیتە ئارمانجێن خۆ(ئەزغەندی و ڕووشەندل، ١٣٧٤ش، ل. ٥٥). بریتانیا د پەیمانا سیڤەر دا بڕیار ل سەر خۆسەرییا کوردستانێ دا، تنێ دا ژ دەولەتا ئۆسمانی ڤەبیت و بکەڤیتە دگەل ئیراقێ، پاشی بریتانیا بێت و گازا وێ بدزیت(عیسی، ١٣٨٠ش، ل. ١٢٩ــ١٣٠). بزانە تەلە چاوا دوور هاتییە ڤەدان!

ب. سێرەیا (هەلویستێ) ئەمریکا:

گازا دەڤەرا ڕۆژهەلاتا ناڤین، کو گازا ژێرییا کوردستانێ ژی (ویلایەتا مووسلا جاران) دگریتە خۆ، ل سالا ١٩٤٨ێ وەزیرێ بەرەڤانییا ئەمریکا جێمس فۆرستال(J. Forrestal)ی، یادداشتەک دا سەرۆکێ ئەمریکا یێ وی دەمی ترومان(H. Truman)ی، تێدا گۆتییە: بێی گازا ڕۆژهەلاتا ناڤین، پلانا ژ نوو ئاڤاکرنا ئەوروپا دێ گەلەک لاواز بیت(نیکسون، ١٣٦٢ش، ل. ١٢٦).

د. کامیران بەدرخان، نوینەرێ شۆڕەشا کوردێن ئیراقێ ل پاریس، ل سالا ١٩٦٢ێ داخواز ژ حکوومەتا ئەمریکا کر، کۆمکوژییا(جینۆسایدا) کوردان، ژ ئالیێ ئیراقێ ڤە ڕاگریت. ئەمریکا د بەرسڤێ دا گۆت: ئەڤە کارەکێ ناڤخۆی یە، ئەم مایێ خۆ تێ ناکەین. ل سالا ١٩٦٣ێ، ئانکو سالا پاشتر، ڕژێما عەبدولکەریم قاسم کەفت، بەعسییێن توندڕەو هاتنە سەر حوکمی. گشت دەولەتێن ڕۆژئاڤا ب ئەمریکاڤە، دەرگەهێن هاریکارییێ بۆ بەعسییێن توندڕەو ڤەکرن!(نەبەز، ١٩٦٩، ل. ٤٤-٤٥).

ڕۆژناما Daily Star یا ئنگلیزی، هژمارا ڕۆژا ١٠ێ کانوونا دووێ یا ١٩٧٥ێ نڤیسییە: بارزانی(مستەفا) بوویە قوربانییێ ماکیاڤێلیزما (فرت و فێلێن) هێنری کیسنگەر(H. Kissinger)ێ شێورمەندێ سەرۆکێ ئەمریکی ڕیچارد نیکسۆن(R. Nixon)ی(کۆچێرا، ١٣٧٣ش، ل. ٣٥٥ــ٣٥٦). ئەمریکا ئیراق نەکرە دەولەتەکا سەرکێش(مارقة- Rogue) و چ دربێن لەشکری ژی لێ نەدان، پشتی سەدامی ل سالا ١٩٨٨ێ، گازا ژەهراویی یا خەردەل هاڤێتییە باژێڕێ (هەلەبچە) یێ کوردان. پێنج هزار کەس، ژن، زارۆک و پیرەمێر کوشتن. بەروڤاژی، ئەمریکا و بریتانیا هەردووان، پشتەڤانییا خۆ بۆ (سەدام)ی زێدە کر. ل سالا ١٩٨٩ێ سەرۆکێ ئەمریکا جۆرج بووش(G. Bush)، پارە پتر ب قەرز دانە ئیراقێ، دا پێوەندییێن وان بەردەوام بن و بەرپەڕێ پڕ قڕێژێ ئیراقێ سەبارەت ب (مافێن مرۆڤی) هنەک سپی کەت!(چومسکی، ٢٠٠٣، ل. ٦٠ــ٦١). ئەمریکا ناڤێ سەدام حوسێن ژ لیستا تیرۆرستێن جیهانێ ئینا دەر. وێ دزانی سەدام خوینڕێژ و گونەهکارەکێ مەزنە. ناڤێ وی ئینا دەر، دا بکەتە سەر ئیرانێ یان سووریێ!(چومسکی، ٢٠٢٤، ل. ٢٠٤). هەر چۆمسکی دبێژیت، سەدام سیخوڕێ ئەمریکا بوو، خۆلام و بازرڤان بوو. ب هزرا وی ئەمریکا دێ هێلیت، ئەو سنوورێن دەولەتا کوێتێ (١٩٩٠) بگوهۆڕیت! سەرۆک بووش بەس گۆتە سەدامی: سعودیێ نەڤێت ل بن دەستێ کوێتێ بیت! ئانکو پشتی کوێتێ، داگیرکرنا سعودیێ یە. سەدام ئێدی پشتی ڤێ گۆتنێ، خۆ د کونمشکا ڤە و بن ئەردی ڤە ڤەدشارت و نەدحەویا!(چومسکی، ٢٠٠٣، ل. ٥٣ــ٥٤).

سەربێژک:

ژ ڤەکۆلینێ دیار بوو، هەر هێزەک، چ هشکایی بیت و چ دەریایی، ل بەرژەوەندییا خۆ گەڕیایە. پشتی گەهشتییێ، پشتا خۆ دایە کوردان.

ژێدەر و سەرەکانی:

أ. ژێدەرێن کوردی

١. کۆچێرا، کریس، ١٣٦٩ش، مێژووی کورد لە سەدەی نۆزدە و بیست دا، وەرگێڕاوی: محمد ریانی، چاپخانە وانتشارات کارون، تاران.

٢. لازاریڤ، م. س.، ١٩٨٩، کێشەی کورد ١٨٩٠ ــ ١٩١٧، وەرگێڕان لە رووسیەوە: د. کاووس قەفتان، چاپخانەی الجاحظ، بەغدا، ٢جلد.

ب. ژێدەرێن فارسی

٣. أرفع، حسن، ١٣٨٢ش، کردها ــ یک بررسی تاریخی و سیاسی، ترجمەء: محمد رؤوف مرادی، انتشارات آنا، تهران.

٤. أزغندی، علیرضا و روشندل، جلیل، ١٣٧٤ش، مسائل نظامی و إستراتژی معاصر، ویراستار: محسن مدیر شانەچی، انتشارات سازمان مطالعە و تدوین کتب علوم إنسانی دانشگاهها (سمت)، تهران.

٥. إیگلتون، ولیام، ١٩٦٣، جمهوری کردستان ١٩٤٦، ترجمەء: سید محمد صمدی، چاپ اکسفورد، لندن.

٦. برزویی، مجتبی، ١٣٧٨ش، اوضاع سیاسی کردستان ١٢٥٨ــ ١٣٢٥ش، مؤسسەء انتشارات فکر نو، تهران.

٧. برلن، إیزایا، ١٣٧٧ش، متفکران رووس، ترجمەء: نجف دریابندری، انتشارات خوارزمی، تهران.

٨. برمن، مارشال، ١٣٨٦ش، تجربەء مدرنیتە، ترجمەء: مراد فرهادپور، نشر طرح نو، تهران.

٩. حافظ نیا، محمدرضا، ١٣٧١ش، خلیج فارس و نقش إستراتژک تنگەء هرمز، انتشارات (سمت)، تهران.

١٠. ژیرینوڤسکی، فلادیمیر، ١٣٧٨ش، آخرین جـ‌‌هش بەسوی جنوب، ترجمەء: محسن شجاعی، انتشارات فرزان روز، تهران.‌

١١. شوادران، بنیامین، ١٣٥٢ش، خاورمیانە ــ نفت و قدرتهای بزرگ، ترجمەء: عبدالحسین شریفیان، انتشارات شرکت سهامی کتابهای جیبی، تهران.

١٢. عیسی، صالح ملا عمر، ١٣٨٠ش، بحران آفرینی أبر قدرتهای بزرگ در کردستان عراق، انتشارات توکلی، تهران.

١٣. کندال و دیگران، ١٣٧٢ش، کردها، ترجمەء: ابراهیم یونسی، انتشارات روزبهان، تهران، ٢جلد.

١٤. کۆچێرا، کریس، ١٣٧٣ش، جنبش ملی کرد، ترجمەء: إبراهیم یونسی، مؤسسەء انتشارات نگاە، تهران.

١٥. کیسینجر، هنری، ١٣٨٣ش، دیپلماسی آمریکا در قرن بیست و یکم، ترجمەء: ابوالقاسم راە چمنی، انتشارات مؤسسەء مطالعات و تحقیقات بین المللی، تهران.

١٦. کینان، دیرک، ١٣٧٦ش، کردها و کردستان ــ مختصر تاریخ کرد، ترجمەء: إبراهیم یونسی، مؤسسەء انتشارت نگاە، تهران.

١٧. مینورسکی، فلادیمیر، ١٣٧٩ش، کرد، ترجمەء: حبیب اللە تابانی، انتشارات گسترە، تهران.

١٨. نجاتی، غلامرضا، ١٣٧١ش، تاریخ سیاسی بیست و پنج سالەء إیران ــ از کودتا تا انقلاب، مؤسسەء خدمات فرهنگی رسا، تهران.

١٩. نیکسون، ریچارد، ١٣٦٢ش، جنگ حقیقی، ترجمەء: جعفر ثقة الإسلامی، انتشارات نوین، تهران.

٢٠. نیکیتین، باسیلی، ١٣٦٦ش، کرد و کردستان، ترجمەء: محمد قاضی، انتشارات نیلوفر، تهران.

جـ. ژێدەرێن عەرەبی

٢١. چومسکي، نعوم، ٢٠٠٣، الدولة المارقة ــ إستخدام القوة في الشؤون العالمیة، تعریب: أسامة أسبر، منشورات مکتبة العبیکان، الریاض.

٢٢. چومسکي، نعوم، ٢٠٢٤، سادة الجنس البشري، ترجمة: محمد العافیة العرووسي، صفحة سبعة للنشر و التوزیع، الجبیل، السعودیة.

٢٣. مورییس، رینیە، ١٩٨٦، کردستان أو الموت، ترجمة: جرجیس فتح اللە، مطبوعات کوردولوجیا، لندن.

٢٤. نبز، د. جمال، ١٩٦٩، حول المشکلة الکوردیة، منشورات الإتحاد القومي للطلبة الأکراد في أورپا، لندن.

د. ژێدەرێن ئەورووپی

25. Arfa, Hassan (1968). The Kurds – A Historical and Political Study. Oxford University Press, London.
26. Eagleton, William (1963). The Kurdish Republic of 1946. Oxford University Press, London.
27. Hauser, Hans (1991). Die Kurden Stiefsöhne Allahs. Ullstein Verlag, Frankfurt am Main, Germany.
28. Kinnane, Derk (1970). The Kurds and Kurdistan. Oxford University Press, London.