گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ھەر ژ دەسپێکا پەیدابوونا مرۆڤایەتیێ ل سەر روویێ ئەردی، رەگەزێ مێ وەکو پێکھاتەیا سەرەکی یا زێدەبوونا نفشێ ھەر بونەوەرەکی بوویە، پەیوەندییا د ناڤبەرا ژن و زەلامی دا -پترییا جارا- کەتییە ھەڤڕکیێ؛ ئەگەرێ وێ ژی دزڤڕیتە نەپێگیرییا ھەردو رەگەزان ب پرنسیپێن وێ سازشا بۆنگەرایی و ھەبوونی و پێدڤیاتییا ھەبوونا ھەڤدو د ڤێ ژیانێ دا. لەوما ژی د ھەمی وان قووناغێن مێژوویی یێن مرۆڤایەتی تێدا پەیدابووی، کەیسا ژنێ ژ وان بابەتێن گرنگ و سەرەکی بوویە بۆ ئەجیندایێن ھەر دەستھەلات و حوکمەتەکێ.
ژنێ ھەمی دەما ڤیاییە ھەبوونا خۆ وەکو ناسنامە بچەسپینیت، لێ د ھەمان دەم دا کەتییە بەر ھەڤڕکیێن رەگەزێ دی و ب ڤێ چەندێ ھەڤڕکیێن بەردەوام د ناڤبەرا وان دا ژ لایەکی و تەپەسەرکرن و بنپێکرنا مافێن وێ و ستەملێکرن و سەپاندنا باب سالاریێ ژ لایەکێ دیتر، لەوما د چەرخێن کەڤن دا ژنێ داخوازا یەکسانیێ دکر و وێ خۆ نە ددیت چ ژ زەلامی کێمتر د ھەبوونا خۆ دا ل ناڤ جڤاکی و ئەو کارێن ئەو دکەت، ژبلی جوداھییا بایولۆجی نەبیت ژ یێن زەلامی کێمتر نینە. ئەڤ لێکتێنەگەھشتنە د ناڤبەرا ژنێ کو داخوازییا مافێن خۆ دکەت و زەلامی دا ئەوێ مافێن وێ رەد دکەت یا بەردەوام بوو. ئەگەر پێداچوونەکا مێژوویی ل سەر رەوشا ئافرەتێ و ھەبوونا وێ د ناڤ خێزانێ دا و گرێدانا وێ ب جڤاکی ڤە بکەین، دێ ژ یونانیێن کەڤن دەستپێ کەین. ل وی دەمی ستوینیێن جڤاکەکێ کویلەیی ل ژێر سیبەرا جڤاکێ یونانی تەمام بوون، ب ڤێ چەندێ سیمایێن باب سالاریێ ژی پێگەھشتن و گەشە کر. خێزان ل دەف یونانییان ژ کویلەیان پێکدھات «ئەنجلز» دبێژیت: «پەیڤا خێزان « familia» د بنەمایێ خۆ دا ب مەرەما ژن و مێر و زارۆک نەدھات؛ بەلکو ناڤەک بوو بۆ کۆمەکا کویلەیان دھاتە گۆتن کو دکەتنە بن دەستھەلاتا زەلامەکی ڤە». وەسا دیار دبیت کو زەلامە یێ دەستھەلاتدار و ژنێ چو مافەک نەبوو، هەتا کو وێ ڕادەیێ ئەگەر ناکۆکی د ناڤبەرا ھەڤژینان دا ھەبان، ژنێ مافێ بەردان و جودابوونێ نەبوو ب تنێ زەلامی ئەو ماف ھەبوو، ئەو سەردەم یێ ناڤداربوو ب چەرخێ قەھرەمانیێ کو تێدا شەر ژبۆ بەرفرەھکرنا زەڤی و دەستھەلاتێن خۆ یێن دەرەبەگاتیێ زێدە بکەت دهاتنە کرن. سیمایێن خێزانێ د وی سەردەمی دا کو ژن پشکەکا سەرەکی یا ئاڤاکرنا وی جڤاک و خێزانێ یە ب ڤی شێوەیی بوون:
١- زەلامی دەستھەلاتەکا ڕەھا ھەبوو ب سەر کویلە، ژن و زارۆکان.
٢- دەستھەلاتا ژێکجودابوونێ د دەستێ زەلامی دا بوو و ژنێ چو مافەک ل سەر ستەما زەلامی نەبوو.
ئەڤە و ژبلی ھەڤژینییا ب کۆم، د ئەنجام دا ئەو زارۆک و نفشێ ژ دایک دبوون نە دزانی کی بابێ وانە ب تنێ دزانی دایک کی یە؛ ل ڤێرێ وەسا تەماشەی ژنێ دھاتە کرن وەکو تشتەکێ کێم و ھەر چاوا رەفتار ل گەل بھێتەکرن دروستە، ئانکو ب شێوەکێ دڕندانە رەفتار ل گەل ژنێ دهاتە دکرن. ل دویڤ دیتنا ھندەک ژ ئەنتروپۆلوجییان دیار دکەن کو – دبیت – ئەڤە ئێک ژ وان ئەگەران بیت یێن بووینە فاکتەر بۆ پەیدابوونا سیستەمێ – مادی Matrilineal» پەیدا ببیت و میرات ب رێکا دایکێ دھاتە ڤەگوھاستن. ئەڤە ژی ل دویڤ دیتنا زانا و تایبەتمەندان ئێک ژ ئەگەران بوو کو ئافرەت پشکداری کاروبارێن ئابۆری ببیت و داخوازا گوھۆڕینا شێوازێ ژیانکرنێ ل گەل بکەت. گەلەک ژ شرۆڤەکاران وەسا خۆیا دکەن کو ئەڤە ب ڕامانا سەپاندنا دەستھلاتا ژنێ یە ل سەر زەلامی و بەلگەیان بۆ ڤێ چەندێ دئینن و دبێژن ئەو پەیکەر و خوداڤەندێن ل سەر ساخلەتێن ژنێ ھاتین چێکرن مەزنترین ئاماژەنە بۆ دەستھەلاتا وێ. ھەر وان بسپۆران وەکو»میشیل ئەندرێ» دیار کریە کو ئارامترین جڤاک ئەو سەردەمە ئەوێ ئەڤ گۆتنە دھاتنە کرن، چونکی دهاتە زانین کو جڤاک یێ ژ لایێ ژنان ڤە دھێتە ب رێڤەبرن، لەوما ئاشتی و بێدەنگی د بەربەلاڤن.
پشتی ھاتنا مەسیحیەتیێ ژن و کویلەیان ھەست ب کەیفخۆشیێ کرن، ئەوان زانی دێ ژ زنجیرێن ستەمکاریێ ھێنە ئازادکرن، بەلێ ئەڤ کەیفە گەلەک درێژ نەبوو؛ چونکی ل وی جھێ ئایین ببیتە ئاینێ ھەژار و بندەست و ستەملێکرییان ھاتە ڤەگوھاستن و بوو دینێ دەولەتێ و ل جھێ دێر ببنە جھێ ڤەحەواندنا خەلکێ بندەست بوو جھێ تەپەسەرکرنا ژنان و وی خەلکێ ھەژار یێ پەنا بۆ دبر و د ناڤ ڤان دێران دا چەندین ھزر وبیرێن نە ڕەوا ل سەر ژنێ و رۆل و ئەرکێن وێ دھاتن گۆتن، چەندین ھزرێن کرێت ل دۆر ژنێ بەلاڤ دکرن ژ وان ھزران ژی: وەسا ژن بۆ خەلکی ددا نیاسین کو تێکدەر و خرابکەرا مرۆڤی یە، پرتەکە ژ شەیتانی. کوینتوس سبنیموس فلورنس ترتولیانوس کو ئێک ژ وان مەزنە زەلامێن ئاینێ کرستیانی بوو ل کەنیسێ و وەکو «لاھوتی» دھێتە ھژمارتن ل سالا ١٧٧ زایینی ژ دایک بوویە ئەڤی کەسی وەسا خۆیا دکر و دگۆت: «سەرێ حەوایێ بەرپرسە ژ ھەر خرابییەکێ» ھەروەسا دگۆت: «ژ ڤان ھەمی دڕندەیێن ل سەر روویێ ئەردی کەس ژ ژنێ خرابتر و زیانبەخشتر و دڕندەترە نینە.» ئەڤ ھەمی ھزرێن خراب ژ وان کەسانێن دیندار و ئیماندار هەمبەر ژنێ دەردکەڤتن و کاریگەرییا خۆ ل سەر جڤاکی ھەیە. بەلێ دایکا ئۆگستینی ھات و داکۆکی ل سەر ڤێ چەندێ کر کو پەیوەندییەکا کویلایەتیێ یا د ناڤبەرا ژن و زەلامی دا یا ھەی نەخاسمە پشتی داکۆکیێ ل سەر بەلگەیەکێ ئاینی دکەت و دبێژیت: «زەلام ئەو رحا پاقژە، ژن ژی ئەوە، ئەوا کێم ئەوا لەشەکێ پڕ ژ مێیاتیێ ب خۆ ڤە دگریت، بەرۆڤاژی زەلامی کو ل سەر وێنە وپێگەھێ ئادەم پێغەمبەر ھاتییە بەرجەستەکرن ئەو زەلامێ خودێ ئافراندی و دەمێ حەوا ھاتی ب تنێ بۆ وێ چەندێ ھاتبوو دا ببیتە ھەڤژین و زارۆکان بینیت». ل ڤێرێ دیار دبیت کو ئەو دیتنا نزم یا بۆ ئافرەتێ دھات ب دەستپێکا ئافراندنێ ڤە هاتییە گرێدان، ئەوان دزانی کو زەلام ل بەراھیێ یێ ھاتی ئافراندن، بەلێ بۆ خەلکی دیار نە دکر کو ئادەم نەشێت نفشێ مرۆڤان بێ ھەبوونا حەوایێ زێدە بکەت! وەسا خەلک تێدگەھاند کو ھەبوونا ژنێ ب تنێ خودانکرن و خزمەتکرنە و چو رۆلەکێ دیتر نینە. فەیلەسوفێ ئینگلیز ھربرت سپێنسەر د پەرتووکا خۆ دا ئەوا بناڤێ (وصف علم الاجتماع ١٨٩٠ -١٩٠٣) ئاماژە دکەت و دبێژت: «ژن ل ئنگلتەرا د ناڤبەرا چەرخێ پێنجێ هەتا یازدێ دھاتنە فرۆتن و دبیت ئەڤ چەندە ل گەلەک گوندان یا بەردەوام بیت کو زەلامان ھەڤژینێن خۆ ب پارەیەکێ کێم دفرۆت». یا ژ ھەمییا سەیرتر ئەوە پەرلەمانێ ئنگلترا ل سەردەمێ ھنری یێ ھەشتێ بریارەک دەرئێخست، شاھی خواندنا پەیمانا نوی، ئانکو ئنجیلێ ژ لایێ ژنان ڤە قەدەغەکربوو. ل چەرخێ پازدێ ل فەرەنسا دانوستاندن ل سەر وێ چەندێ ھاتە کرن کانێ ئەرێ ژن مرۆڤە یان نە؟ پشتی کودەنگییا ھەمیا وان ئەو چەند چەسپاند کو ژن مرۆڤە، بەلێ ئەو یا ھاتی ئافراندن دا خزمەتا زەلامی بکەت. ل دویڤ دیتنا پرۆفیسور ئالان باکر:
«کرستیانیێ رەفتارێن توند و ستەمکار ل گەل ژنێ دکرن هەتا کو وێ رادەیێ کەنیسا کاتولیکی ل فەرەنسا ل چەرخێ ١٤ و ١٧و ل ژێر چارچووڤێ پاقژییا ئاکاری و دینی نێزیکی مەلیۆنەک ژن ب بەھانەیی کارێن خراب و سێربەندیێ کوشتن». یاسایێن فەرەنسی ھندەک یاسا بۆ ژنێ دەرئێخستن ژ وان نە دھێلا ژن چو کاران بکەت، ژبلی سەماکرن و سترانگۆتنێ. ئەڤ دیتنا کێم بۆ ژنێ نیشانا بنپێکرنا ناسنامە و ھەبوونا وێ یە د ژیانێ دا. بەلێ ئەو چەندە ژی ناھێتە ژبیرکرن کو ژن د ھندەک چاخ و سەردەم و جڤاکان دا ھێمایێ ژیان و زێدەبوونێ بوو، ژ بەر ڤێ چەندێ ل رێزا خوداڤەندا بوو و پێگەھەکێ بلند بۆ ھاتبوو دانان.
دیرۆکا ڤی بابەتی یا درێژە و ڕەھەندێن جودا ب خۆ ڤە دگریت، د گەل دا ژی ھەر سەردەمەکی ب جوداھییا جڤاکان رەفتار د گەل ژنێ ھاتییە کرن، لێ د سەرجەمێ گشتی یێ شێواز و چاوانی و پێگەهـ و چەسپاندنا پێدڤی یا ھەبوونا ژنێ و بنپێکرنا مافێن وێ و چەوساندنا کەسایەتییا وێ بوو ئەگەر کو ھەمی دەما ئالایێ وێ یێ بەرەڤانیکرنێ ژ خودیێ خۆ و ناسنامەیا خۆ یا بلند بیت، ھەمی دەما ڤیاییە ب دادپەروەرانە د گەل رەگەزێ دی بژیت؛ چونکی ھەبوونا ھەردویان پێکڤە پێدڤیاتییەکا ڕەھا یا بەردەوامبوونا ژیانێیە. ب دەربڕینەکا دیتر ژن ل سەردەمێن کەڤن و چەرخێن نەزانین و تاریاتیێ جودا بوو ژ وی سەردەمێ ھاتنا ئایینێن ئاسمانی، چونکی پەیامێن تایبەت ژ بۆ بەرژەوەندیا ژنێ دھاتن ھنارتن و ئاراستا رەفتارکرن و شێوازێ دانانا پێگەھێ ئافرەتێ ھاتە گوھۆڕین.
د ھەمی وان قووناغێن ژنێ بزاڤا چەسپاندنا ھەبوونا خۆ کری، ھەر ژ سەردەم و چەرخێن دەستپێکی یێن پەیدابوونا مرۆڤی و پاشی یێن چاندنێ و نێچیرێ و چەرخێ بەری، پێشکەتنا ژیانێ و گوھۆڕینێن ستایلێ ئێدارە و گۆشەنیگایێن جڤاکی بۆ ھەردو رەگەزان د گەل دا گوھۆڕینا رێکێن پەیداکرنا داھاتێ خێزانێ و خودانکرنێ فاکتەربوو کو ژنێ پتر د خودیێ خۆ بگەھیت و ئێدی کێمکرنا بھا و پێگەھێ وی جھێ رازیبوونێ نەبیت.
چونکی دسەردەمێ رێنسانسێ ژی دا سەردەمێ پێشکەتن و فەلسەفە و پەیدابوونا رۆناکبیران د بیاڤێن جودا دا، ب ھەمان ئاست رەفتار د گەل ژنێ دھاتە کرن، لێ ب شێوەکێ جوداتر نەخاسمە ل وی دەمێ دەستھەلاتا کەنیسێ و یا دەولەمەند و زەلامێن ئایینی یا بلند کو زەلامی دەستھەلاتا تمام ل سەر ژنێ ھەبوو، ئانکو چاوا رەفتارێ د گەل بکەت یێ مافدارە، لەوما ھندەک ژ خەلکی ژن وەکو «کنیزە، کوێلە، خزمەتکار…» رەفتار د گەل دکر، بەلێ ل چەرخێ پازدە وەرچەرخانەک بوو، ژبۆ گوھۆڕینا ئەڤان دیتنێن کێم یێن بۆ ژنێ و شیانێن وێ دھاتنە کرن. ئەگەرێ ڤێ چەندێ ژی دزڤڕیتە گوھۆڕینێن ئابۆری و جڤاکی و پەیدابوونا بازرگانیێ و بەر ب باشبوونا ژیارا خەلکی و شێوێ بەرھەمئینانێ. د ڤی ماوەیی دا گەلەک نڤیسەر و ھزرمەند بنڤیسینێن خۆ ڤە کو وەکو بەرەڤانکار ژ مافێن ژنێ پەیدابوون، وەکی (کرستین دی بیزان، ماری دو جوناری، کاستیلیونی..) د گەل ڤێ چەندێ چەرخێ پازدێ نەشیا مافێن ژنێ ب شێوەکێ یاسایی بچەسپینیت، بەلێ بوو ئەگەر بۆ گوھۆڕینا رەھند و ئاراستەیێن گەلەک دیتنێن ئاکاری و بھایێن مرۆڤایەتی و پەیداکرنا ھەماھەنگیێ دەربارەی پێکڤە گونجاندن و پێدڤیاتییا ھەبوونا ژن و زەلامان د ناڤ جڤاکی دا. ب ڤێ رێکێ ژنێ شیا ھندەک ژ ئازادییا خۆدی و تاکەکەسی ب دەستڤە بینیت و د ھەمان دەم دا شیا پشکداریێ د بزاڤێن ھزری و رەوشەنبیری یێن وی سەردەمی دا بکەت. ئەڤ سەردەمە یێ ناسیاربوو ب سەردەمێ (ھەڤڕکیێن ژنێ) کو دانوستاندنێن درێژبوون د ناڤبەرا رەخنەگر و فەیلەسۆف و ھزرمەندان دا و پترین پرسیار وان گەنگەشە ل سەر کری ئەو بوو:
١- ئەرێ ژن ژ زەلامێ کێم عەقلترە یان د یەکسانن؟
٢- ئەرێ عەقلی و فێربوونێ گرێدان ب رەگەزی و ھەبوونا دەلیڤەیێن کاری د ناڤ جڤاک و دەستھەلاتێ دا ھەیە؟
ئانکو پتریا وان نڤیسینێن د وی سەردەمێ دا ھاتین نڤیسینێن دیالێکتیکی بوون ھندەکان بەرەڤانی ژ ژنێ دکر و ھندەکان ئەو کێم دکر، ژ وان نڤیسەر و فەیلەسۆفێن دژایەتییا شیان و ھەبوونا وی دکر ژ وان ژی:
١- ماتیو یالساری یێ ئیتالی: ل چەرخێ پازدێ نڤیسیبوو «ژن یا کێم عەقلە و یا ھاتییە ھەبوونێ بۆ خزمەتکرنا زەلامی».
٢- جوفانی بوکاتشیو: سەرەڕای وێ چەندێ کو د ڤی بابەتی دا یێ دوڕوی بوو، جارەکێ د بەرژەوەندا ژنان دا نڤیسیبوو «ژنێن باش – النساء النبیلات» بەلێ د ھندەک ژ چیرۆکێن وی یێن «دیکامیرون» دا بەحسێ ژنێ ب خرابی دکەت، وەکو فتنەکەر و ئەڤە ژی بوو جھێ رەخنەگرتنێ ب تایبەت ژ لایێ «کرستین دی بیزان».
٣- جان دی موتلو: ئێک وان نڤیسەرێن یا ژ ھەمیان سەیرتر ئەوە یاسایێن فەرەنسایە کو وێنەکێ خرابکار ل سەر ژنێ دنڤیسینێن خودا بکارئینای و دیارکریە کو ژن رەگەزەکێ خراب و شەھوانییە، دیسان ئەڤ بەرھەمێن وی پالدەربوو کو «کرستین دی بیزان» بھێت و بەرەڤانیێ ژ ڤێ چەندێ بکەت و بەرھەمەکی ل دژی وی بنڤیسیت ب ناڤێ «باژێرێ خانمان» وەکو بەرسڤەک بۆ دیتنێن وی.
٤- مارتن لوپر: یێ ئەلمانی و وەکو چاکسازەکێ ئایینی -پرۆتستانتی وەسا دیار دکر کو رۆلێ ژنێ تنێ رۆلەکێ روحی و دایکاتیێ یە، ئەرکێ وێ یێ سەرەکێ چاڤدانا مال و زارۆکێن خۆیە کارێ وێ فێرکرن و فەلسەفە نینن.
ئانکو دیار دبیت کو ژن و بزاڤێن وێ ژبۆ چەسپاندنا ھەبوون و ناسناما خۆ د قووناغێن مێژوویێ دا ب ڤی شێوەی بوو:
١- د چەرخێن دەستپێکی و بەری زایینی و د وان شارستانیەتێن کەڤن یێن (سومەری، بابلی، ئاشوری)دا ب ڤی شێوەیی رەفتار د گەل ھەبوونا ژنێ دکر:
ا- ژن دبن دەستھەلاتا باب و زەلامێ خۆ ڤە بوو.
ب- ھندەک مافێن بچویک ھەبوون وەکی میراتی.
ج- یاسایا حەمورابی پتر سزا ل سەر ژنان دشدان ژ زەلامان.
٢- د شارستانیەتا کەڤنا مسرێ دا:
ا- ژنێ پتر مافێن خۆ بەرامبەر سەردەمێن کەڤن ھەبوون.
ب- ژنێ مافێ ملکیەت و میرات و بەردانێ ھەبوو.
ج- د ماوەیەکی دا دەستھەلات وەرگرتبوو وەکی «کلیۆپاترا».
٣- د شارستانیەتا کەڤنا (یونانی و گریکی) دا:
ا- ژن یا ژ مافێن ژیانا سیاسی و فێرکرنێ بێ بەھربوو.
ب- وەکی مرۆڤەکا کێمتر ژ زەلامی دھاتە تەماشەکرن.
ج- ئەفلاتوونی ب دیتنەکا دادپەروەردانە تەماشەی ژنێ دکر و دیار کر کو ژن دشێت فێری خواندن و فەلسەفا ببیت.
د- ئەرستۆ بەروڤاژی ئەفلاتوونی دیت کو ژن یا کێم عەقلە و لاوازییا ڤێ چەندێ ژی دزڤڕیت بۆ ماوەیی.
٤- د شارستانیەتا (رۆمانی) دا:
ا- ژن دبن دەستھەلاتا بابێ یان ھەڤژینی دا بوو.
ب- ژنێ رۆل د بزاڤێن سیاسی و فێرکرنێ دا نەبوو.
٥- د چەرخێن ناڤین دا ژ چەرخێ (٥- ١٤ زایینی).
ڕ) دەستھەلاتا کەنیسێ:
– ھزرا کرستیانی یا کەڤن دیت کو ژن ئەگەرێ ھەر خەلەتیەکێ یە وەکی «حەوایێ».
– کەنیسێ یاسایێن تاعەت و خوپاراستن ژ بابەتێن ھەتکبرنێ وەکو ستوونێن سەرەکی د ھەر مالەکێ دا خو بپارێزیت.
– خواندن و فێربوون یا بۆ ژنێ باندکری بوو تەنھا بۆ «رەبەن» وان ژنێن خزمەتا ئایین و کەنیسێ دکەن نەبیت.
ب) ژن د ڤی چەرخی دا د جڤاکی دەرەبەگایەتیێ دا:
– ژنا باش بۆ زەلامێن سیاسەتمەدار ھەڤژین بوون.
– ژنێن ژ خێزانێن ھەژار ل کەرتێ چاندنێ کار دکر د گەل کارێن مالێ و چو مافەک نەبوو.
– ژنێ مافێ وەرگرتنا میراتی نەبوو – ھندەک دۆخ نەبن-
٦- چەرخێ رێنیسانی (١٤- ١٦ زایینی).
ا) گوھۆڕینێن ھزری:
– ئەوروپا ژ بن ھێز و دەستھەلاتا کەنیسێ دەرکەت و بەر ب باوەری ئینان ب «مرۆڤبوونی» ئینا.
– بەلێ ئەو مرۆڤ ل ڤی چەرخێ بەحسێ «زەلامی» بوو نە ژنێ.
– ئەڤ سەردەمە دەرگەھەک بوو، ژبۆ پەیدابوونا ژنێن ھزرمەند و بیرمەند ب تایبەت ل فەرەنسا و ئیتالیا.
ب) بارودۆخێن جڤاکی یێن ژنێ:
– هەتا کو رێنیسانێ ژن ھێشتا یا دبن دەستھەلاتا بابێ و زەلامێ خۆ ڤە بوو.
– بیاڤێ خواندنێ و نڤیسنێ نەبوو.
– فێربوون ب تنێ بۆ چینا ئوروستوکراتی بوو.
ج) دەسپتێکا پەیدابوونا رەھندێن بەرەڤانیکرنێ ژ ژنێ:
– ئێکەم نڤیسەر و بیرمەندان ژن پەیدابوو کو بنڤیسینێن خۆ بەرەڤانی ژ ژنێ و مافێن وێ کری ئەوژی «کرستین دی بیزان» د پەرتووکا خۆ دا «باژێرێ ژنان» .
– پەیدابوونا ژنەکێ کو داخوازا فێربوون و خواندنێ بۆ ئافرەتێ کریە ئەو ژی « ئیزوتا نوگایرۆلا».
– بالداساری کاستیلیونی: د کتێبا خۆ دا ئەوا ب ناڤێ «رجل البلاط ١٥٢٨» بەحسێ «ژنا رەوشەنبیر» کریە.
ئەڤ پۆختە دیار دکەت کو ژن یا ب ھندەک یاسایێن چێکری یێن زەلامی ڤە گرێدایبوو، و دەستھلاتا وی زەلام چ باب و برا یان ژی ھەڤژین ھەمی مافێن وێ یێن ژیانێ گرێدابوون هەتا کو چەرخێ (١٥ و١٦) ھندەک ژ سیناھیێن ھشیاریا ژنێ یێن دەستپێکی پەیدابوون ژ وان ژی وی دەمێ ژنێ داخوازا مافێ خواندن و فێربوونێ کری بوو دەرگەهـ کو دەست ب گوھۆڕینا ئاراستە و دیتنا زەلامی بکەت و بۆ دیار بکەت کو ژن پشکا سەرەکی یا تەمامکرنا ژیانا زەلامی یە.
پشكا دویێ
(ژ سەدێن ناڤین هەتا كو دووماهییا ڕێنیسانسێ)
پشتی د پشکا ئێكێ دا دیاربووی كو ئافرەتێ هەر ژ دەستپێكێ هەولدایە هەبوون و ناسناما خۆ ب شێوەكێ فەرمی د ناڤ جڤاكێ دا بچەسپینیت، ڤیایە هەبوونا وێ ب گرنگییا بەردەوامبوونا ژیانێ بهێت هەژمارتن و مافێن پشکداریكرنێ د هندەك كاروباران دا هەبیت، لێ بەرهنگاری چەندین ئاستەنگان بوویە، هەر جڤاكەكی ب شێوەكی ڕەدا وێ چەندێ كرییە كو ڕەفتارا مرۆڤان د گەل بهێت كرن، ژ سادەترین مافێن ژیانێ یا بێ بەهركریبوو.
چەرخێ ناڤین بەری چەرخێ ڕێنیسانسێ ب چەند سەدەیان بوو، هندەك گوهۆڕین و روودان ب خۆ ڤە گرتن بوونە ئەگەر كو زەمینەسازییەك بۆ رێنیسانسێ بهێت كرن. یا ژ هەمیان گرنگتر گوهۆڕینا سیستەمێن جڤاكی بوو، د ڤی ماوەیی دا دو روودانێن مێژوویی بوونە وەرچەرخانا ڤێ سەدێ و گوهۆڕینا وێ بەر ب رێنیسانسێ بچیت ئەو ژی:
1- كەفتنا قستەنتینیە ل سەر دەستێ دەولەتا ئوسمانی ل 1453، و ئەو گوهۆڕینێن ب دویڤ خۆ دا ئیناین ل وی لایێ ئەورۆپا.
2- ب دووماهی هاتنا شەرێ سەد سالی د ناڤبەرا بریتانیا و فەرەنسا و سەركەفتنا فەرەنسا ل هەمان سال 1453.
سەدێن ناڤین بۆ ماوەیێ (1000) سالان ڤەكێشابوو، ژ سالا (476 زایینی) دەستپێ دكەت و ل (1453) ب دووماهی دهێت، ئانكو ژ چەرخێ پێنجێ هەتا كو چەرخێ پازدێ و ل سەر سێ قووناغان هاتبوو پارڤەكرن ئەو ژی:
1- چەرخێ ناڤین یێ دەستپێكی ژ سەدێ پێنجێ دەستپێ دكەت و ل سەدێ (10) ب دووماهی دهێت، ئانكو (476 زایینی – 1000 زایینی).
2- چەرخێ ناڤین یێن بلند یان ب سەردەمێ زێڕین دهێتە نیاسین، ژ چەرخێ (11) دەستپێ دكەت هەتا كو ل (13) ب دووماهی دهێت، ئانكو (1000 زایینی – 1300 زایینی).
3- چەرخێ ناڤین یێ گیرۆبووی (المتأخرة) ژ چەرخێ (14) دەستپێ دكەت، هەتا كو ل چەرخێ (15) ب دووماهی دهێت، ئانكو (1300 زایینی – 1500 زایینی).
هەلبەت هەر قووناغەكێ ژ ئەڤانا ئەگەر و بارودۆخێن خۆ هەبووینە ژ وان ژی هەبوونا شەڕان، پەیدابوونا تەخ و چینایەتیێ ب شێوەكێ ڕەها و كاریگەرییا وان ل سەر سەپاندنا دەستهەلاتێ و ستەمكرن ل تەخێن هەژاران و قورغكرنا بارودوخێن وان، پەیدابوونا بازرگانیێ و بەلاڤبوونا وێ ب شێوەكێ بەرفرەهـ، د ڤان بارودۆخان دا ژن و زارۆك زەرەمەندێن سەرەكی بوون، ئەڤە و سەرەڕای پەیدابوونا نەخۆشیان و بەلاڤبوونا وێ و مرنا خەلكی ب وان نەخۆشیان، پەیدابوونا شەرێ سەد سالی د ناڤبەرا فەرەنسا و ئنكلتەرا و… د ڤان هەمی روودانان دا كەیسا ئافرەتێ بابەتەكێ دیتر بوو، چونكی بێ بەهركرنا ئافرەتێ ژ سادەترین مافێن وێ، بكارئینانا وێ وەكو كوێلەكی، سەپاندنا دەستهەلاتا زەلام سالاریێ ژ لایەكی و یا جڤاكی ژ لایەكێ دیتر ڤە و شكاندنا پێگەهێ وێ و كێمكرنا بهایێ وێ د ناڤ خێزانێ دا و كۆمەكا دی یا ئەگەران فاكتەربوون كو جۆرە تێكەلكرنەك د ناڤبەرا مافێ وێ یێ ژیانێ و تەپەسەركرنا وێ دا پەیداببیت، لەوما ئەڤ تێكەلكرنا د ناڤبەرا سەپاندنا دەستهەلاتێ و بێ بەهركرنا مافان و پەیدابوونا هندەك بزاڤێن كاركرنا ئافرەتێ وەكی لڤین و بزاڤەكێ بوو كەتییە ڕێرەوا كاركرنا ئافرەتێ و ئەڤێ چەندێ گوهۆڕینەكا جڤاكی پەیدا كر و سیمایێن كاركرنا ئافرەتێ و مافێن وێ دەست ب دیاركرنێ كرن (ب تایبەت د بیاڤێ ئابۆری و جڤاكی یێن وان ئافرەتان ئەوێن كار د ناڤ مالان دا دكر یان كارێ چێكرن و دوورینا جلكان و رستنا سوفی دكر)(1) ئەڤە ئێك ژ وان سیمایێن كاركرنا ئافرەتێ بوون د ناڤ خێزانا دا دەستپێكری بەری ژ گوندا بهێت ڤەگوهاستن بۆ باژێران، د دویڤ دا قووناغا ڕێڤەبرنا كاروبارێن دارایی یێن مالێ و ب تایبەت كچان بەری شوی بكەن، بكاركرنا وان ب ڤان كارێن ناڤمالێ بوو هاریكارەك بۆ بلندكرنا ئاستێ ئابۆری یێ خێزانێ و هاریكاریكرنا بابێ دكێمكرنا مەزاختیێن مالێ، هەتا كو شوی دكر، هندەك ژ وی پارەیێ كار دكر د گەل خۆ دبر، بەلێ هەر بەردەوامی ب كار كرنا خۆ ل مالا هەڤژینێ خۆ ددا.
ل باژێران ژی ئافرەتێ ب ڕێژەكا كێم دەست ب كاركرنێ كر ب تایبەت ((د چێكرنا مەی و چنینا پەمپی و سۆفی، ئەڤ پیشەیە بوونە دەرگەهێ كاركرنێ بۆ ئافرەتێن نە شویكری یان بێژن و قەیرە ڤەكر، سەرەڕای وێ چەندێ كو گەلەك جهان پێگیری ب دوورخستنا ئافرەتێ ژ كاركرنێ دكر، داكو نەبیتە هەڤڕك و مونافس بۆ زەلامی و ئەگەر كار ژی كربایە دا ب پارەكێ كێم دەنە كاری))(2) هەر چەندە پارەیێ پێدانا شۆلێ وێ یێ كێمتربوو، لێ ب ڤێ چەندێ هێدی هێدی ڕێژا كاركرنا ئافرەتێ بەر ب بلندبوونێ چوو و چاڤخشاندن د كاركرنا وێ دا هاتە كرن، ب تایبەت د وان كارێن تەڤن و چنینێ دا و ئەو ئافرەتێن «بیژن و قەیرە» ژی د كارێن چاندن و هندەك كارگەهان دا كاردكرن، هەتا كو وێ چەندێ كو رێژا ئافرەت و زەلامان د ناڤ كارگەهێن چنینێ دا د یەكسانبوون. ب ڤێ ڕیكێ ئاسۆیێن فێربوونێ بەرامبەر ئافرەتێ هاتن ڤەكرن و سنۆرێن فێربوونا وێ بەرفرەهتر لێهاتن. ب دیتنەكا دیتر ئەگەر ئافرەتا خێزانێن چینا ئەروستوكراتی وەكی خاتوینا د مالێن خۆ دا ژیابان ئەو ئارامییە ب دەست ئافرەتێن تەخا هەژار و جوتیاران نەدكەت، بەلكو وان دەمێ خۆ بۆ كارێن مالێ و خودانكرنا زارۆكان تەرخانكربوو د گەل دا ژی رستنا سۆفی و چێكرنا جلکان و چێكرنا خوارنێن سپیاتیا و خودانكرنا تەرش و تەوالی و هندەك جارا هاریكارییا زەلامی خانی ئاڤادكرن و داردبڕین و…. هتد دكر.
ئەڤ ڕێكارە و هێدی هێدی كاركرنا ئافرەتێ و ڤەگوهاستنا كارێ وێ ژ مال بۆ هندەك جهێن دی بوو ئەگەرێ گوهۆڕینا جڤاكی و سیمایێن ڤێ قووناغێ وەكو پێشكەفتنەكا ئابۆری و جڤاكی بۆ وان ئافرەتێن كار ل مال دكر دیاربوون، ئەڤ كارە ژ گوند و كۆمەلگەها هاتە ڤەگوهاستن بۆ باژێران ب تایبەت رستنا سۆفی و چێكرنا جلكێن سۆفی و د گەل ڤەگوهاستنا كاری گەلەك ژ دابونەریت و ڕەوشت و تیتالێن گوندان ژی هاتنە باژێران و یێن باژێران چوونە گوندان و ب ڤێ چەندێ تێکەلی و گوهۆڕین كەتنە هەردو جڤاكان.
ئەوروپا پشتی قووناغا (تاعۆنێ) ئەوا د ماوەیێ سێ سالان دا (1347 – 1350) چاریكەك ژ خەلكێ ئەوروپا ب ڤێ ئێشێ مرن، رۆلێ ئافرەتێ پشتی ڤێ قووناغێ پتر پێشكەفت و ئافرەتێ پتر ئازادییا خۆ دیت؛ چونكی هندەك جارا هاریكاریكرنا وێ یا پەرستاری و پێشكێشكرنا خزمەتێن ساخلەمیێ یێن بۆ خێزان و جڤاكێ فاكتەرەك بوو، رێكێ بدەتێ فێری هندەك كارێن دیتر ببیت دوور ژ كارێن مالێ و ئەڤێ چەندێ مفایەكێ ئابۆری هەبوو، ژ بەر كو ئەو كارێن وێ ئەنجامددان تایبەت بوون ب زەلامان ڤە و ئەڤە ژی جۆرە هاریكاریەكە بۆ زەلامی و خێزانێ، بەلێ ئەو ڕاستییا نەهاتییە گۆتن ئەوە ل وی دەمێ ژنێ دەست ب كاری كری ژ دەرڤەی خێزانێ ب تایبەت ئەو ئافرەتێن د ناڤ مالێن دەولەمەندان دا كارێ خزمەتكاریێ دكر، ئەو ژ دەلیڤەیێن شویكرنێ و پێكئینانا خێزانێ دوور دئێخستن و ب ڤێ چەندێ ڕێژا قەیرەبوونێ بلنددبوو ئەڤە و ژبلی كو ڕێژا زەلامان ب ئەگەرێ مرنێن جودا جودا ژ وان ژی شەرێن بەردەوام یێن ئەوروپا ل چەرخێن ناڤین و ئێشا تاعۆنێ و تاعۆنا ڕەش كێم ببوون، لەوما دەلیڤا كاری ل كارگەهان بۆ ئافرەتێ هاتە ڤەكرن كو هندەك كارێن وەكو ئاسنگەریێ و بۆیاغكرنێ و هندەك كارێن بازرگانی بۆ زەلامان تەرخانكرن و كارێن دیتر یێن پێچەك سڤك بۆ ئافرەتێ هێلان، وەكو خزمەتكرن ل وان كارگەهان ئەوێن زەلامان كارێن ب زەحمەتر ئەنجامددان. ڤەكۆلین وەسا دیار دكەن كو (ڕێژا كاركرنا ئافرەتێ ل دویڤ سەندیكا كرێكارێن پیشەیێن ئنگلیزی یا یەكسانبوو بەرامبەر ڕێژا زەلامان ئەگەر ژی بۆ وێ چەندێ دزڤڕیت كو پتریا خودانێن كارگەها دەلیڤە ددا زەلامان كو هەڤژین یان كچێن خۆ ژی د گەل خۆ ل كارگەهێ بدەن كاری و هاریكارییا وان بكەن و ناڤێن وان ل سەندیكا كرێكاران تۆمار بكەن. لێ هندەك سەندیكایێن تائیفی هەبوون تایبەت بوون ب تنێ بۆ ئافرەتێن كارێن (زێڕی) دكرن كو ب تنێ ل پاریس ل چەرخێ سێزدێ نێزیكێ دەهـ سەندیكایێن تائیفی ب ئافرەتێن زێڕنگر ڤە هەبوون، ئافرەت د ئەوان سەندیكایێن كرێدایی هەردو ڕەگەزان ڤە ئافرەتێ د كێم ژ ڤان سەندیكا دا وەكو سەرۆك بوون، سەرەڕایی كارێن وان وەكی ئێك بوون، لێ پارەكێ كێمتر ژ یێ زەلامی وەردگریت)(3) ئەڤە دیار دكەت كو ڕاستە ئافرەتێ دەستكەفتەكێ ئابۆری ب دەستخۆ ڤە ئینا، لێ چو دەستكەفتەكێ یاسایی یان دەستهەلاتەكا سیاسی بۆ پەیدا نەكر، هەلبەت ئەڤە ژی ئێك ژ وان ئەگەرا بوو كو نەدشیا بەرەڤانیێ ژ خۆ و شیانێن خۆ بكەت، د ئەنجام دا پێگەهێ وێ و ئەو سامان و داهاتێ وێ هەمی د جهەكێ لەڕزۆك دابوو و یا چاڤ ترسیایی بوو كو د دەمەكی دا لایەنێ بەرامبەر (زەلام) ب فێلەكێ دشێت وێ ژ هەمی وی سامانی بكەت، ئەوێ وێ كوم كرێ. لەوما ژبۆ پاراستنا پێگەهێ خۆ ئافرەتێ پەنا برە بەر كاركرنا كارێن قورس و ب زەحمەت و ئەوێن شەهرەزایی پێ دڤیا و هزر د خۆ پێشكەفتنێ د هەر كارەكێ زەلام دكەت دا دكر، ب ڤێ چەندێ ژ ڤی كاری دچوو كارەكێ دیتر، لێ ئەڤێ چەندێ كارڤەدانەكا نەرێنی بۆ دهات، چونكی ئەڤ كارێن وێ د یاسایی نەبوون، بەلكو تەنها ئەوێ دشیا ل كارگەهێن چێكرنا ماست و پەنیری كار بكەن و زەلام كارگێریێ برێڤەببەن – سەرەڕای زەحمەتییا كاری بهایێ كاری ژی كێمتر بوو ژ یێ زەلامی- ئەگەرێ ڤێ جوداهیێ دزڤڕیتە هەبوونا وێ بەرسینگگرتنێ، ئەوا جڤاكێ ئەوروپی د چەرخێن ناڤین دا پێ تەماشەی ئافرەتێ دكر و وان وەسا دیار دكر كو ب تنێ ئەركێ ژنێ كارێ مالێ یە و رێڤەبرنا مالا خۆ.
د چەرخێ ناڤین دا دەستهەلاتا باب سالاریێ تشتەكێ بنەڕەتی بوو، لەوما ئافرەتێ گەلەك ماف و بها نە د ناڤ خێزانێ دا و نە د ناڤ جڤاكی دا نەبوو، بەلكو دەستهەلاتا وێ ژ یا زەلامی كێمتربوو و ئەڤە ئەگەربوو كو هەمی مافێن وێ د فەرامۆش كریبوون، ژبلی ڤێ چەندێ ئەو ئافرەتا كارێ چاندنێ كربا ب چاڤەكێ كێم تەماشە دكرێ؛ چونكی وەسا هزر دكر كو تەخا وێ كێمترە و هەر چ كارێ بیت دڤێت بكەت، ئەڤە ژی ئێك ژ وان ئەگەران بوو یێن ئافرەتێ د وی سەردەمی دا هەست ب كێماتیێ دكر و وەسا تێدگەهشتن كو دویڤەلانكێن زەلامانە.
كەیسا ئافرەتێ ب ڤێ شێوەی ڤەما و چو مافێن وێ پێ نەهاتنە دان، ناسناما وێ هەر وەكی خۆ یا بەرزەبوو هەتا وێ ڕادەیێ د دادگەهێ ژی دا مافێ دیدەڤانیێ نەبوو، یان هەر دەمێ كەتبا بەر دادگەهەكێ ئەو پێ بژاردەییا ئەو پێ دهات سزاكرن نیڤا وێ پتر بوو ژ یا زەلامی و ئەڤە ژی نەدادپەروەرییەكا زیق بوو، هەروەسا د وارێ یاسایێ دا ئەگەر ئافرەتەكێ خیانەت كربا دا هێتە سزادان كو د یاسایا «ساكسونی» دا سزایێ پارچەك ژ دفنا وێ یان ژ گوهێ وێ دهات بڕین، بەلێ چ بەحس د یاسایێ دا بۆ وی زەلامی نەدكر، ب تایبەت ئەوێ خیانەتێ بكەت، ئەڤە ژی نەدادپەروەرییە و بێ ڕێزییە بەرامبەر ئافرەتێ(4) ئەڤە و ژبلی كو زەلامی مافێ قوتانا ئافرەتێ هەبوو، بێ كو ئەو گلەییا بكەت. ستەما وی سەردەمی گەهشتوو وێ ڕادەیێ ((شاه (هنڕی یێ هەشتێ) ل سالا 1543 ئافرەت ژ خواندنا كتێبا پیرۆز بێ بەهركربوون ددەمەكی دا كو ئەڤە مافەكێ سروشتی یێ وێ یە وەكو مرۆڤ))(5) پاشكەتنا پێگەهێ ئافرەتێ ژ ئەنجامێ وان ڕەفتارێن بێ بها بوون ئەوێن بەرامبەری وێ دهاتن كرن، و كەس نەبوو بەرەڤانیێ ژ مافێن وێ بكەت، تاكو (نڤیسەرەكا ئافرەت خۆ وەكو بەرەڤانكارا ئافرەتێ دیت و ئالایێ شۆڕەشی ل دژی خیزان و جڤاكی ڕاكر ئەو ژی (كرستین دی بیزان) بوو، ئەوێ ب نڤیسینێن خۆ سێ زاروك ب خودان دكرن و د گەلدا بەرەڤانی ژ وێ هەمی ستەما ل ئافرەتێ دهات كرن دكر. ژ نڤیسینێن وێ پەرتووكا (الفضائل الثلاث) ئەڤە ب ژێدەرێ سەرەكی ل سەر كەیسا ئافرەتێ دهێتە هەژمارتن)(6)، ئەڤە ئێك ژ وان ئافرەتێن نڤیسەربوو ئەوا بەرهەمێن وێ كاریگەرییا خۆ ل سەر جڤاكی دكر و ب شعر نڤیسینێ شیا بەرسینگگرتنا وان هەمی دەڤێن نەڕازی بگریت ئەوا جڤاكێ وێ تێدا ب ئافرەتێ دگۆتن، لێ وێ ب ڤی كاری ژێدەرێ ژیارا خۆ و زارۆكێن خۆ پەیدا دكر ئەوێن بابێ وان د ژیانێ دا نەمای، پەرتووكا وێ «باژێرێ خانمان» بەرهەمەك بوو دەربڕین ژ باژێرەكی دكر كو تەنها ئافرەت تێدا دژیان ژ وان ئافرەتان ژی هەمی ئەو بن ئەوێن خواندەڤان و زانا و خودان زانین و زانست، لەورا وێ د ناڤ ڤێ كتێبێ دا بانگەزوازییا خانمێن ناڤدار دكر، مینا «شاهژنا تەدمر زەنوبیا» و د ڤەگێرانا خۆ دا پێگەهەكێ بلند دابوویێ. ئەڤە و ژبلی كو ناڤەرۆكا بەرهەمێن وێ دەربڕین بوو ژ یەكسانیێ د ناڤبەرا هەردو ڕەگەزان دا، خواندن و فێربوونا ئافرەتێ، رێپێدانا ژنێ كو دەستهەلاتێن ئیداری وەربگریت، د گەل دا ژی پەیام بۆ ئافرەتێ دهنارتن كو گرنگیێ ب خۆدیێ خۆ بدەن، داكو بشێن بەرسینگگرتنا هەر ستەمەكێ بگرن. ئەڤ نڤیسینێن وێ بوونە بنیاتەك بۆ گوهۆڕینا دیتنێن جڤاكی ل سەر ئافرەتێ. ئانکو مێژوویا ئەوروپا دسەردەمێن ناڤین دا ل دۆر دو تەوەران دزڤڕی:
1- كوێلایەتی، چ د ناڤبەرا چین و تەخێن جڤاكی دا یان كوێلایەتیبوونا ئافرەتێ بت.
2- تەپەسەركرن و كێمكرن ژ بهایێ ئافرەتێ.
ئەڤە دبیتە پالپشت بۆ وی دوریشمێ ل سەر ڤێ سەردەمێ هاتی گۆتن ((ژ ئافرەتی پێدڤییە ئەو د ڤێ جیهانێ دا بێدەنگ ببیت))(7)، ئانكو هەر نابیت ئەو بیر و بۆچوونێن خۆ ل سەر چو تشتان بدەت، تەنها ئەركێ وێ ئەوە ئەو خوارنێ دروست بكەت، جلكا بشوت، مالێ پاقژ بكەت و گرنگیێ ب سەخبێریا زارۆكان و زەلامی بدەت، چ ئەو ئافرەت ژ تەخا جۆتیاران یان یا ئەروستۆكراتی بیت، ژبلی كو ئافرەتا تەخا دویێ هندەك ماف هەبوون ژ وان ژی:
1- مافێن وەرگرتنا ئەردێ هەڤژینێ خۆ پشتی وەغەر دكەت یان ببیتە رێڤەبەرا مال و بنەمالێ و دەستهەلاتا زەلامی پێ دهاتە دان و یا پێدڤبوو ل سەر هەمی خزمەتكار و فەرمانبەر و كەسێن د گەل وان دا كار دكەن، گوهدارییا فەرمانێن وێ بكەن.
2- ئەوێ سەرپەرشتیا مالا خۆ ل دەمێ زەلامێ وێ نەیێ ئامادە دكر، دیسان ئەوێ ماف هەبوو د گەل خزمەتكارێن مالا خۆ دەربكەڤیتە نێچیرێ و سوار چاكییێ.
4- ئافرەتێن د سیستەمێ دەربەگایەتیی دا ژ خزمەتا لەشكریێ دهاتنە لێبۆرین، بەلێ ئەگەر ئەو ژی پاشماوە یان پارچە زەڤیەك وەكو پاشكەفت و شوینگرتی بۆ مان؛ ل سەر وێ پێدڤییە سوارچاك ل شوینا خۆ دابین بكەت و ل شوینا وێ خزمەتا سەربازی ئەنجام بدەت(8). ئەڤە دیار دكەت كو هەتا كو ڤی سەردەمی ئافرەت ب شێوەكی بكاردئینا كو ژبلی ژ مافێن وێ بهێت بێ بەهركرن، كارێن لەشكری ل سەر دسەپاندیبوون.
ئەو هەردو روودانێن ل سەری هاتین دیاركرن، ئەو بارودۆخێن چەرخێ ناڤین تێدا بۆری ئەگەرێ سەرەكی یێ ب دووماهی ئینانا چەرخێ ناڤین و ڤەكرنا دەرگەهێ سەردەمێ ڕێنیسانسێ بوو، ئەڤی سەردەمی ژی چەندی گوهۆڕین د گەل خۆ پەیداكرن، ژ وان ژی د بیاڤێ: نەتەوەیی، هزری، ئابۆری، ئاڤاكرن،… مێژوونڤیس و ڕەخنەگر دیار دكەن كو چەرخێ ڕێنیسانس ((وەكی خالا جوداكەر د ناڤبەرا مێژوویا سەردەمێ ناڤین و مێژوویا نوی دا دهێتە دانان))(9) و د ڤی چەرخی دا ئەو گوهۆڕینێن پەیدابووین ژ وان ژی گوهۆڕینا نڤیسین ژ زمانێ لاتینی كو بۆ ماوەیێ چەندین سەدەییان زمانێ فەرمی و سەپاندی بوو، لێ نڤیسەرێ ئیتالی (دانتی) ئەو یاسایە شكاند و نڤیسینێن خۆ ب زمانی ئیتالی ل شوینا زمانێ لاتینی نڤیسین، دانتی خودانێ (كۆمیدیا خوداوەندی) ئەوا ل سەر شێوازێ شعرێ نڤیسی، هندەك ڕەخنەگرێن عەرەب دیار دكەن كو دانتی بەرهەمێ خۆ یا ل بەر نڤیسینا «ابی العلاء المعری» (نامایێن لێبۆرینی- رسائل الغفران) 973- 1057 و یێ پێ كاریگەر بووی نڤیسییە، ل ئنگلتەرا ژی (جوفری تشوسر 1340- 1400) كو بەری «شكسپیری» بەرهەمێن خۆ بەلاڤەكرینە و ب زمانێ ئنگلیزی نڤیسین كو یاسایا زمانێ لاتینی شكاندبوو، ل فەرەنسا ژی (فرانسوا فییلون 1431- 1491) كو زمانێ فەرەنسی یێ حەنەکان د نڤیسین خۆ دا بكارئینابوو، ئەڤ چەندە دەستپێك بوو ژبۆ شكاندنا هندەك زنجیران كو جڤاك گرێدابوو و ئەڤە بۆ رێخوشكەر بۆ ئافرەتێ ژی كو ئەو ژی بابەتێن خۆ جارەكا دی ب ئازرینیت، لێ ب شێوەكێ بهێزتر ژ سەردەمی و قووناغێن بۆری بهێت و بەرەڤانیێ ژ خۆ و مافێن خۆ بكەت.
سەردەمێ رێنیسانسێ ژ دووماهییا سەدێ (17) دەستپێ دكەت و ب درێژییا سەدێ (18) ب خۆ ڤە دگریت، هەلبەت ئەڤ سەردەمە تەمامكەرێ سەردەمێ ناڤینێ ئەوروپی بوو، وەكو بەردەوامییا ڕێرەوا پێشكەفتن و گوهۆڕینێ. داكۆكیا ڤێ سەدێ ل سەر بكارئینانا مێشكی بوو، وەكو رێكا تێگەهشتنێ و چارەسەركرنا زۆرترین كێشە و دابێشان، لەوما ئەڤە ڕێكەك بوو بۆ بەلاڤبوونا تێگەهێن ئازادیێ و پێدانا بهایێ تاكەكەسی، د ڤی ماوەی دا سنورێن بەرفرەهـ بەرامبەر هەمی جۆرێن ژیان و ئەدەبیات و فەلسەفێن نوی ڤەبوون و چەندین پێلێن هشیارییا نەتەوەیی و سیاسی و ئابۆری، پێشكەتنا هزرا چەسپاندنا ناسناما خۆ و ڕەدكرنا وێ بێ بهایا ب ئافرەتێ دهات دان ئێك ژ وان بابەتان بوو یێن وەكو بزاڤ د ناڤ شەڕەنیخا ڤان هەمی ئالۆزیێن وی چەرخی ب خوەڤە دگریت پەیدابوون.
پشتی كەتنا قستەنتینە ل سەر دەستێ توركا ل سالا 1453 بزاڤا كوچبوونێ ژ یونانێ بەر ب ئیتالیا چوو ب تایبەت زانا و فەیلەسۆف و هزرمەندێن وی چەرخی و د گەل دا زانست و زانینا خۆ بر، لەوما ژی ئەڤە دەرگەهەك بوو بۆ ئیتالیا كو كارگەها چێكرنا كاغەزێ بدانیت، و بەری كەتنا قستەنتینە چاپخانە ل ئەلمانیا هاتبوو داهێنان و د دویڤ دا «كۆلۆمبۆس» كیشوەرێ ئەمریكا ل 1492 ئاشكرا كربوو، ئەڤە پێنگاڤێن بەر ب پێشچوونێ بوون و هزرا خەلكی هەمی سەرئێك و بنئێك بوون. ژ بەر كو ئیتالیا یا سنورداربوو د گەل یونانێ ئەڤە ڕێخوشكەربوو كو ئیتالیا ببتە لاندكا رێنیسانسێ د بیاڤێ ئەدەبی وپێشكەتنێن ئابۆری دا (بەتراك و بوكاشیو) دەستپێكەرێن نڤیسینێن ئەدەبی بوون، هەروەسا (مایکل ئەنجیلۆ، رەفائیل، دافنشی، ئاریوستو، میكافیلی) ئەڤە هەمی ئەون ئەوێن وەكو ستێرێن گەش ل ئەسمانێ ئیالیایێ و پاشی نڤیسین و بەرهەم و فەلسەفێن وان بووینە بنواشە بۆ گوهۆڕینێن ژیانێ، هندەكا ژ وان پشتگیرییا رۆل و پێگەهێ ئافرەتێ دكر و د ناڤ نڤیسینێن خۆ دا ئاماژە دكر، هندەكا ژی ئافرەت ژ هەمی وارێن كاركرنا دەرڤەی مالێ دوور كربوو.
مرۆڤایەتی ئێك ژ وان ساخلەتان بوو ئەوا ئەڤ چەرخە جودا كری، ڤەكۆلەرێن ئەنتروپۆلوجی وەسا دیار دكەن كو د ڤی سەردەمی دا مرۆڤ بۆ سەنتەرێ هەمی گوهۆڕینان، لێ دیتنا جڤاكی بۆ ئافرەتێ هەر ب وی شێوەێ كێم بوو، فەیلەسوف و هزرمەندێن ڤی چەرخی ژی چو بەرەڤانیەك ژ ئافرەتێ و مافێن وێ نەكرییە. بۆ نموونە «نیكولا میكافیلی» ئێك ژ فەیلەسوفێن وی سەردەمی بوو د پەرتووكا خۆ یا «الامیر»دا قەدر یان بەخت ب ئافرەتێ لێكچواندییە و دبینیت كو بەختێ مرۆڤی وەكی ڕەفتارێن ئافرەتێ یە و دهێتە گوهۆڕین، هەروەسا دیار دكەت كو ئافرەت پتر بۆ لایێ وی زەلامی دچیت ئەوێ زیرەك و وێرەك و خۆ بۆ وی دشكێنیت. ئەڤ دیتنا كەسەكێ زانا و فەیلەسۆفە پشتی چەرخێ ناڤین و بۆرینا سەربۆڕەكا توند و شەڕەنیخەكا ڕژد یا ژنێ بەرامبەر هەمی بارۆدوخان، دیار دكەت كو (ئافرەت ژ لایێ زهنی ڤە یا لاوازە و نەشێت چو جهێن دەستهەلاتێ وەربگریت)(10)، ئەڤ گۆتنا میكافیلی ژ ئەنجامێ وێ چەندێ هاتبوو كو ل باژێرێ (ئەدریا) كچەكێ ژ تەخا (دەستەبژێرا یان ئەروستوكراتی) و كوڕێ تەخەكا گشتی هەڤدو ڤییا، كچكێ باب نەبوو، مرۆڤێن وێ ڕازیبوون بدەن وی كوڕێ ژ وێ تەخا جڤاكی، لێ دایكا وێ ڕازی نەبوو و دڤییا بدەت تەخەكا زەنگینان، ب ڤێ چەندێ شەر پەیدابوون و ژ بەر ڤێ چەندێ «میكافیلی» گۆت: ئافرەت ئەگەرێن دروستكرنا نەخۆشی و دوبەرەكیانە. ژ لایێ سیاسی ب ڤی شێوەیی تەماشەی ئافرەتێ دكر. بەرامبەر میكافیلی «میخائیل ئەنجلو» وەكو ئەندازیار و پەیكەرسازێ بیلمەتێ چەرخێ ڕێنیسانسێ بەروڤاژی دیتنا میكافیلی بوو، ئەوی هەمی هێز و شیان و جوانی ل دەف ئافرەتێ ددیت. د چێكرنا پەیكەرێ «ئادەم و حەوا» ل كەنیسا «القدیس بترس» كو بۆ ماوەیێ چار سالا پێڤەبوو، ئەوی ئەڤ وێنە چێكر، داكو دیار بكەت كو ژیان ب ڤان هەردو نفشان بەردەوام دبیت و هەر ئێكی ژ وان گرنگی و پێگەهێ خۆ یێ هەی و كاركرنا وان پێكڤە ژیانێ بەردەوام دكەت. ئەڤە و ژبلی چێكرنا پەیكەرێ «دایكێ« و وێنێ دایكێ -بێتا ب (مریەما پاكیزا) ڤە گرێدا و دیار كر كو پاقژییا ئافرەتێ وێ هەردەم گەنج دهێلیت. «ئەنجلو» هەڤڕكێ سەرەكی یێ «دافنشی» بوو و هەر ئێك ژ وان قوتابخانەكا تایبەت بوو، ئەنجلوی ددیت كو سۆزا ئافرەتێ ب هێزا خۆ كارتێكرنێ ل جڤاكی دكەت و دافنشی ددیت كو «عەقل» سەنتەرێ هێزێ یە ئەڤ هەڤڕكییە ئەگەر بوو كو هەر ئێك ژ وان ب دیتنەكێ تەماشەی رۆلێ ئافرەتێ بكەت، هەلبەت كار و ئاخفتنێن ڤان كەسان كاریگەریا خۆ ل سەر دیتنا جڤاكێ بەرامبەر ئافرەتێ هەبوو.
دافنشی ژ وان كەسان بوو ئەوێن چو بیر و بۆچوونێن ڕاستەوخۆ ل دۆر ئافرەتێ و پێگەهێ وێ یێ جڤاكی ل پشت خۆ نەهێلای. لێ د میانا بەرهەمێن وی بها و شێوازێ دیتنێن وی بەرامیەر پێگەهـ و گرنگییا ئافرەتێ دیار دبیت، دافنشی ب ڕێكا تابلۆیێ «مونالیزا»یێ كو ئێك ژ ئالۆزترین وان تابلۆیانە یا بیرتیژی و زیرەكییا ئافرەتێ د میانا وی وێنەی دا دیار كری، چونكی نە ب تنێ ئەو وێنەكێ جوان بوو، بەلكو د میانا وی تابلۆیی دا گرنگییا هەبوونا ئافرەتی دیار دكەت، د هەمان دەم دا ئەو نەخۆشیێن ئافرەت تێدا دبۆری بەرچاڤ دكەت، ئەو كەنیا وێ یا لڤۆك پەیامەكە كو ئافرەتێ د ناخێ خۆ دا جیهانەكا تایبەت یا هەی، زەلام نەشێت سنۆرێن وێ جیهانێ ببەزینیت. هەروەسا بەرهەمی داڤنشی ئەوا ب ناڤێ (خاتوین د گەل قاقمی- سیدة مع قاقمی) كو «سیسیلییا گالیرانی» وەكو بوكەكا شویشەی دهێت نیشادان، لێ ئەو ب خۆ دەربڕنە ژ وێنێ ژنەكا گەنج یا ژیر و خودان رەوشەنبیری، روونشتنا وێ نیشانا هشیاری و كەرامەتەكا مەزن بەرچاڤ دكەت. داڤنشی د ناڤ جڤاكەكێ باب سالاری دا دژیا، لێ دەوروبەرێن وی هەمی ئەو ئافرەتێن بهێزبوون مینا «ئیزابیلا دیستی» كو ب خانما ئێكی یا ڕینیسانسێ دهێتە هژمارتن، وێ رێڤەبەرییا «مانتۆفا» دكر و پشتەڤانیا هونەر و زانستێ دكر، ب تایبەت بۆ ئافرەتێ(11). ئەڤە دیار دكەت كو پترییا هزرێن داڤنشی ئەو بوو كو هەبوونا ئافرەتێ هەبوونەكا بێ هەڤڕكە. هەلبەت ئەڤان كاران كاریگەرییا خۆ ل سەر گوهۆڕینا دیتنێن جڤاكی هەبوو. ئەڤە و سەرەڕای نڤیسین و بەرهەمێن (بەتراك و بوكاشیوی) كو ب شاعیرێن سەردەمێ ڕێنیسانسێ دهێنە هەژمارتن، بەرهەمێ وان هەمی دەربڕین بوو ژ وێ ژیان و ژیارا سەردەمی تێدا دژیان بوو.
د سەردەمێ ڕێنیسانسێ دا كومەكا ئافرەتێن بژارە د ناڤ گورەپانا جڤاكی دا دەركەتن كو ئەڤە ژی ئێك ژ وان ڕێكان بوو یێن ژن كێشایە د ناڤ وارێن دەرڤەی دیوارێن مالێ ژ وان ئافرەتان ژی پتر ئەوبوون ئەوێن ب ڕێكا وێنەكێشان و تابلۆ و هونەر و نڤیسینێ خۆ دیار كری، وەكی خانم: بولیسینا مارگرێت نیلی، ئەڤ خانمە وەكو ڕەبەن ل دێرا ل فلورەنسیا كار دكر و یا ناسیاربوو ب «خویشكا بلوتیلا» تابلۆیێن هونەری چێ دكرن و ژ وان ژی تابلۆیێ (شیڤا دووماهیێ) ئافرەت هانددان كو بهێن كارێن هونەری و خۆ فێركرنێ بكەن، وەكی وێ رۆلێ خۆ ببینن «جورجیو فاساری» یێ ئیتالی ئەو ئێك ژ وان چار ژنێن وێنەكێش یێن سەركەتی د ناڤ 100 ئافرەتان دا هەژمارت. ئەڤە ژی دیار دكەت كو ئەو و سەد ئافرەتێن دی دشیان دەرڤەی سنورێ خێزان و جڤاكی كارێ هونەری بكەن، دیسان «كاترینا فان هێمسین» كو ژ خێزانەكا زەنگین و هونەری بوو و بابێ وێ وێنەكێش بوو ئەو ژی د گەل خۆ فێركربوو، كارێن وێ یێن هونەری ببوونە جهێ ڕاكێشانا سەرنجا خەلكی ژ وان ژی «ماریا نەمساوی» كو د ناڤ كوچكا شاهانە دا دامەزراند. ئێك ژ ب ناڤودەنگترین كارێن وێ چێكرنا وێنەكێ خۆدی یە كو تێكەلكری بوو ب سەرێ ئافرەتێ و لەشێ زەلامی، ئەڤ كارێ وێ هێمایەك بۆ شكاندنا ڕێسایێن جێندەریێ د وی سەردەمی دا، ئانكو دڤێت د میانا ڤی وێنەی دا بێژیت: خودان بەهرە و عەقل یێ ژنێ یە، لێ كار و پێگەهێ جڤاكی یێ زەلامی یە، ئەڤێ چەندێ دەنگڤەدانەكا مەزن پەیدا كر و بوو جهێ سەرنجا خەلكی، داكو بۆ وان دیار بكەت كو ئافرەت خودان ناسنامە و پێگەهەكێ گرنگە د ناڤ جڤاكی دا و ئەوێ ژنێ شیانێن داهێنان و ئافراندنێ یێن هەین. دیسان (سوفونیسبا ئەنجیسولا، لیفینا تیرلینك، لافینا فونتانا و…).
ب شێوەكێ گشتی سەردەمێ ڕێنیسانسێ سەردەمەكێ تژی هەڤدژی بوو؛ ژ لایەكی ڤە شۆڕەشەكا مەزن د هونەر و زانستی دا هەبوو، بەلێ ژ لایێ دی ڤە ژن هێشتا دبن كۆت و زنجیرێن جڤاكی دا بوو، د گەل ڤێ چەندێ هندەك ژنێن ب هێز شیان ڕێكێن نوو ڤەكەن. ئافرەتێن تەخا بلند و ئەروستوكراتی رۆلێ خۆ د هەمی بیاڤێن هونەری و ئەدەب و موزیكێ ب تایبەت ئامادەبوونا وان دکۆڕێن هونەری دا، وەكو هەبوونا پێگەهەكێ جڤاكی، ئەڤە ژی جۆرە ڕێخۆشكرنەك بوو كو ئافرەت خۆ د ناڤ هندەك جهێن جڤاكی دا ببینیت. ئافرەتێن تەخا هەژار و ناڤنجی هەڤپشكێن خێزانێن خۆ بوون د كارێن چاندن و كارسازی و چنینێ دا. ئەڤێ تەخا ئافرەتان چو دەستهەلاتەكا یاسای ل سەر مال و مولكێن خۆ و یێن زارۆكێن خۆ ژی نەبوو. ئەڤ چەندە دیار دكەت كو ئافرەت هەر ژ سەردەمێ چەرخێ ناڤین هەتا كو دووماهییا ڕێنسانسێ چو بزاڤەكا ب هێزتر نەبوو كو پێگەهێ وێ بلندتر لێبهێت؛ بەلكو هەر ب تنێ وەكو كاركەرەك بكاردئینا و ژ هەمی مافێن وێ یێن یاسایی هاتبوو بێ بەهركرن.
ژێدەر:
ژێدەرێن پشکا ئێکێ:
ژێدەرێن عەرەبی:
1- المرأة عند الرومان، محمود سلام الزناتي.
2- المرأة عبر التاریخ، عبداللطیف یاسین القصاب.
3- النسویة حركة اجتماعیة نسائیة، اندریە میشل.
4- النظریة النسویة ودراسة التفاوت الاجتماعي، صالح سلیمان.
5- تطور المرأة عبر التاریخ، كیال بسمة، دار عزالدین، 1981.
6- تاریخ الرومان، نصحي ابراهیم، 1978.
7- فیمینزم»الحركة النسویة- مفهومها واصولها النظریة وتیاراتها الاجتماعیة»، نرجس رودطر، ت: هبە ضافر.
8- مكانە المرأة فی الخطاب التاریخي، حسن حبیب.
9- افاق الفكر السیاسی النسوي وتداعیاتها، سحر صدیق السید الشافعي.
10- البعد التاریخي لانتماءات للحركات النسویة، فرح هادي حسن، مجلة القادسیة، المجلد 25، العدد (4)، 2022.
11- النشوء التاریخي للموجات الاتجاه النسوي، زمن كریم حسن، مجلة بحوث الشرق الاوسط، العدد 63، 2021.
ژێدەرێن کوردی:
12- كێشا ناسناما ئافرەتێ د رۆمانا كوردی دا (دەڤەرا بەهیدینان)، ساناز محمود یوسف، ناما ماستەرێ، زانكۆیا دهۆك، كۆلیژا زمانان.
13- شرۆڤەكرنا چیرۆكێن فۆلكلۆری دەڤەرا بەهدینان ل دویڤ تیۆرا رەخنا فیمینیزمی، هودا سلیمان پیرمۆس، ناما ماستەرێ، زانكۆیا زاخۆ، فاكۆلتییا زانستێن مرۆڤایەتی.
ژێدەرێن پشکا دویێ:
1- قصە الحضارة، ول دیورانت، ج 5، مجلد 4، بیروت، 1988، ص185.
2- تاریخ اوربا فی العصور الوسطی، ایناس حسني البهجي، مركز الكتاب، 2017.
3- الحضارة الاوربیة، نعیم فرح، ط4، منشورات جامعة دمشق، 2005، ص48.
4- حضارە اوربا فی العصور الوسطی، محمود سعید عمران، دار المعرفة الجامعیة، الاسكندریة، 1988، ص290.
5- اوربا فی العصور الوسطی، سعید عبدالفتاح عاشور، مكتبە النهضة المصریة، القاهرة، 1959، ص91.
6- مواهب احمد، عمار الدوري، المرأة الاوربیة فی العصور الوسطی، نساء الطبقة العاملة نموذجا، مجلة الملویة للدراسات الاثریة والتاریخیة، مجلد 6، عدد 71، السنة السادسة، 2019.
7- الوجیز فی قصة الحضارة (عصر النهضة)، د. غازي مختار طلیمات، القسم الاول، ط1، مجلد 5، دمشق، دار طلاس للدراسات، 1996.
8- نیقولا ماكیافیلي، ت: محمد لطفي جمعة، مؤسسة هنداوی، 2017.
9- نیقولا ماكیافیلي، مطارحات مكیافیلی، ت: خیري حماد، منشورات دار الافاق الجدیدة، بیروت، 1982.
