زۆر پەیڤ، هۆزان و ڕستێن جوان ل دۆر تێکەلیێن کوردان د گەل چیا و شکەفتێن خەباتکەر هاتینە گۆتن، کو د پەرتووکێن بیانی و خوەجهی دا هاتینە دیارکرن کو “کوردان چ دۆست و هەڤال نینن، ب تنێ چیا هەڤالێن وانن”. ب ڕاستی ژی، کوردان ب درێژاهیا دیرۆکێ چەندین شۆڕەش و بەرخودان ئەنجام داینە و خەباتەکا دویر و درێژ و کەدەکا بەرچاڤ کریە دا کو مللەتێ خوە و کوردستانێ ژ دوژمنان بپارێزن. ئەو شۆڕەش و بەرخودان ب تنێ ب سایە و سەخبێریا چیا و شکەفتێن کوردستانێ سەرکەفتینە. کوردێن شۆڕەشگێر و خەباتکەر د ناڤا شکەفتان دا خەبات کرینە، خوە پاراستینە و ئەو شکەفت و چیایە بۆ کورد و شۆڕەشگێران ببوونە پەناگەهێن ئارام، بارەگەهـ، نەخۆشخانە، قوتابخانە، ئێزگە و هەروەسا بوونە هەشارگەهـ یان ڤەشارگەهـ. کوردان خوە د ناڤا وان شکەفتان دا پاراستییە و کاروانێ خەباتێ ب ڕێڤە بریە، هەتا کو گەهشتینە ڤێ قووناغا کو نوکە کورد تێدا دژین.

شکەفت چییە و نموونەیا وێ د قورئانا پیرۆز دا

شکەفت چییە؟ پرسەکا کورت ل دۆر شکەفتان. شکەفت کونەک، بەرەکێ مەزن، یان جهەکێ ئاسێ یە کو خودایێ مەزن ل جهێن بلند و ب تایبەت ل ناڤا چیایان دا دروست کرینە. ل هەمی وەلاتێن جیهانێ شکەفت هەنە. د قورئانا پیرۆز دا سوورەتەک هەیە ب ناڤێ (سوورەتا کەهف) کو د زنجیرا سوورەتان دا ژمارە (١٨)یە و ل لاپەرێ (٢٩٣)ێ یە. ڕاستییا سوورەتا کەهف ئەوە کو کۆمەکا خەباتکەر و باوەردارێن وی سەردەمی، ژ بەر زولم و ستەما دەستهەلاتدارێن وی سەردەمی، ڕەڤین و خوە د شکەفتەکێ دا ئاسێ کرن و ڤەشارتن کو چیرۆکا وێ د قورئانا پیرۆز دا دیارە.

ل دویڤ ژێدەران، شکەفتا ناڤبری دکەڤیتە گوندێ «ئەلڕەجیب» ل دەڤەرا «عەلندا» ل ڕۆژهەلاتێ پایتەختێ ئوردنێ، عەمان. هندەک ژێدەرێن دی دبێژن کو ل باژێرێ ئەفسوسا تورکیایە کو نوکە سەر ب ویلایەتا ئزمیرێ ڤەیە. لێ ژێدەرێ هەرە ب هێز دیار دکەت کو شکەفتا خودانێن شکەفتێ (أصحاب الکهف) ل وەلاتێ ئوردنێ یە و دەڤەرا «ئەلڕەجیب» یان «ئەلڕەقیم» کو (٧) حەفت کیلۆمەتران ژ ڕۆژهەلاتێ عەمانێ دوورە.

شکەفتێن ناڤدارێن جیهانێ

زۆر شکەفتێن مەزن و ناڤدار ل وەلاتێن جیهانێ هەنە و بووینە جهێن گەشتیاری و دیرۆکی، کو دبنە ژێدەرەکێ باش یێ داهاتی بۆ وی وەلاتی و هەر دیسان دیرۆکا خوە ژی پێ ددەنە نیاسین. هندەک ژ وان شکەفتان ئەڤەنە:

• شکەفتا سۆن دۆنگ(Son Doong): ل وەلاتێ ڤیەتنامێ یە و نوکە ب مەزنترین شکەفتا جیهانێ دهێتە ناسین.
• شکەفتا مامووس(Mammoth Cave): ل ئەمریکایە و ب درێژترین شکەفتا جیهانێ دهێتە ناسین کو درێژاهیا وێ دگەهیتە (٦٨٦) کیلۆمەتران و ل ویلایەتا کنتاکی یە.
• شکەفتا کریستال (Cave of the Crystals): ل مەکزیکێ یە و ب خرۆکێن جبسێ یێن کریستالی یێن مەزن دهێتە نیاسین کو درێژاهیا وان دگەهیتە نێزیکی (١١) مەتران.
• شکەفتا لیچوگویلا(Lechuguilla Cave): ل ئەمریکایە و ب جوانی و پێکهاتەیا وێ یا جیۆلۆجی یا کێم وێنە دهێتە نیاسین.
• شکەفتا سانت میخائیل(St. Michael›s Cave): ل چیایێ تارق(جبل طارق)ە و ئەو شکەفتەکا بەرنیاسە و ب جهەکێ پاراستی یێ سروشتی دهێتە ناسین و دیرۆکا وێ بۆ هزاران سالان دزڤڕیت.
• شکەفتێن یۆنگانگ (Yungang Grottoes): ل چینێ کۆمەکا شکەفتێن دیرۆکی و بەرنیاسن کو پتر ژ (٥١) پەیکەرێن بەری یێن بوودای تێدانە.
• شکەفتا ئاڵتامیرا(Cave of Altamira): ل ئیسپانیایێ یا بەرنیاسە ب نیگار و وێنەیێن سەرکێش یێن ل سەر بەری هاتینە کێشان کو دیرۆکا وان بۆ چەرخێن بەری دیرۆکێ دزڤڕیت.
• شکەفتا ڤیریۆڤکینا(Veryovkina Cave): ل ئەبخازیایە و ب کوورتترین شکەفتا جیهانێ دهێتە نیاسین.

شکەفت و دیرۆکا کەڤنارا کوردستانێ

دێ دوبارە باس ل چیا و شکەفتان کەین؛ چونکو ل سەردەمێن دێرین و کەڤنار، ڤان چیایان دوژمنێن داگیرکەر شکاندینە. ل سەردەمێ شۆڕەشێن ئیلۆن و گولانێ، هەر چیا و شکەفتێن کوردستانێ بوون کو خوە ل کوردان کرینە خودان. ئەگەر ئەم ل دیرۆکێ بزڤڕین، دێ بۆ مە دیار بیت کو شکەفت و چیایێن کوردستانێ مرۆڤایەتی و ژیان زڤڕاندییە تەڤایا جیهانێ. دەمێ تۆفانا نووح پێغەمبەری(سلاڤ ل سەر بن) کو د هەمی ژێدەرێن ئایینی، دیرۆکی و جڤاکی دا ئاشکەرایە، ئەو تۆفان گەلەک یا ناڤدار بوو. هەتا نوکە ژی جهـ و شوینوارێن وێ دیارن. هەمی زانا، شارەزا و دیرۆکڤان ڕاستییا تۆفانا نووحی پشتڕاست دکەن. ل سەر ڤێ چەندێ، هەر دو زانایێن جیۆفیزیکی (ولیام ڕایان و وۆڵتەر پیتمان)ی دیار کریە کو بەری (٧٦٠٠) سالان چێبوویە. تەورات و قورئانا پیرۆز ژی بەحس لێ کریە کو ل ئەردێ کوردان چێبوویە. چیایێ جودی یێ کوردستانێ خوە دا بەر وێ تۆفانێ و خوە ل گەمیا نووح پێغەمبەری کرە خودان.

شوینوارێن مرۆڤان د شکەفتێن کوردستانێ دا

• شکەفتا شانەدەر: دکەڤیتە پارێزگەها هەولێرێ ل هەرێما کوردستانێ. ئەڤێ شکەفتێ دیرۆکەکا زۆر کەڤنار هەیە. دیرۆکنڤێس و زانایێن جیهانی دیار کرینە کو مرۆڤێن نیاندەرتاڵ د شکەفتا ناڤبری دا هەبوون، کو دیرۆکا وێ دزڤڕیت بۆ (35000 – 65000) سیهـ و پێنج هزار هەتا شێست و پێنج هزار سالان بەری نوکە. ژێدەرێن دی دیار دکەن کو دیرۆکا وێ ل دویڤ وان گۆڕێن د ناڤ دا دزڤڕیت بۆ (10600) دەهـ هزار و شەشسەد سالان و دبیت کەڤنتر ژی بیت. ئەڤ شوینوارە ل سالا (١٩٥٧) ژ لایێ دیرۆکزان و شوینوارناسێن بیانی ڤە هاتینە ئاشکراکرن.
• شکەفتا هەزارمێرد: دکەڤیتە پارێزگەها سلێمانیێ و ب «شکەفتا تاری» دهێتە نیاسین. (١٣) کیلۆمەتران ژ ڕۆژهەلاتێ سلێمانیێ دویرە. دیرۆکا ڤێ شکەفتێ ژی، مینا یا شانەدەر، ب دەهان هزار سالان بۆ چەرخێن بەری دیرۆکێ دزڤڕیت، کو مرۆڤێن نیاندەرتاڵ تێدا هەبوون. د شکەفتا هەزارمێرد دا، زانایان زۆر ئامیرێن کەڤنار دیتینە. ل دویڤ لێگەڕیانێن شاندەکێ شوینوارناسێن بریتانی، دیرۆکا شکەفتا ناڤبری بۆ پتر ژ (50000) پێنجی هزار سالان دزڤڕیت. ئەڤە وێ چەندێ دیار دکەت کو دیرۆکا ژیانا مرۆڤان ل سەر ئەردێ کوردستانێ دەست پێکریە.

هەروەسا شكەفتا ئێنیشكێ‌ لسەر دەمێ‌ شورەشا ئیلۆنا مەزن هاتیە بكار ئینان وب تایبەت ببو نەخوشخانا شورەشا ئیلۆنێ‌.

شکەفت وەک پەناگەهـ د شۆڕەشان دا

ل کوردستانێ، ب تایبەت ل پارێزگەها دهۆکێ، ب سەدان شکەفتێن سەیر و مەزن هەنە. شکەفتا کەلها ئاکرێ ل سەردەمێن شۆڕەشێ بۆ هەشارگەهـ و پەناگەهەکا شۆڕەشگێران هاتییە بکارئینان و رۆلەکێ زۆر باش هەبوو د پرسێن شۆڕەشێ دا. هەروەسا شکەفتا ئێنیشکێ ل سەردەمێ شۆڕەشا ئیلۆنا مەزن هاتییە بکارئینان و ب تایبەت ببوو نەخۆشخانا شۆڕەشا ئەیلوولێ.  شکەفتێن دی ژی هەنە، وەک شکەفتا سەهۆلان ل مهابادێ ل ڕۆژهەلاتێ کوردستانێ، شکەفتا جاسنە ل سلێمانیێ (کو ب شکەفتا شێخ مەحموودێ حەفید دهێتە نیاسین)، شکەفتا چارستوین و شکەفتا هەلامەتا ل دهۆکێ، شکەفتا بهێرێ ل زاخۆ و شکەفت و ناوسکێن حەسکێفێ ل باکورێ کوردستانێ و ب سەدان شکەفتێن دی یێن ناڤدار ل کوردستانێ هەنە کو هەگەر دەرفەت هەبایە و پرسێن ئێمناهیێ و شەڕ و تەمەعکارییێن وەلاتێن دوژمنان نەبانە بێگومان دا کوردستان وان هەمی شکەفتان بکار ئینت و وەبەرهێنانێ تێدا کەت و دا مفایێن مەزنێن گەشتیاری تێدا کەت و دا پتر دیرۆکا کورد و کوردستانێ بۆ خوەیی و بیانییان هێتە نیاسین.

تاوانا شکەفتا دەکان

ب سەدان شکەفت ل کوردستانێ هەبوون کو خەلکێ کوردپەروەر و شۆڕەشگێر خوە د ناڤ دا ڤەشارتینە، بۆ نموونە (شکەفتا دەکان) کو کارەساتەک و تاوانەکا مەزن تێدا ڕوی دای. ل ڕێکەفتی ١٨ی تەباخا سالا ١٩٦٩ێ، دەمێ سوپایێ ئیراقێ د گەل جاش و کرێگرتییێن ئیراقێ هێرشەکا بەرفرەهـ کریە سەر خەلکێ سڤیل و بێگونەهـێن دەڤەرێن ئاکرێ و شێخان، خەلکێ کوردپەروەر نەچار بوو خوە د شکەفتا دەکان دا بپارێزیت. ل وی دەمی، جێش و جاشێن ئیراقێ دار و پیش و پەلەخ کرنە د دەرێ شکەفتێ دا و ئاگر بەردایێ و ب چەکی ژی ل بەر ڕاوەستیان. ئەگەر ئێکێ هەولا دەرکەفتنێ ژ شکەفتێ دابا، ئێکسەر گوللەباران دکرن. د ناڤا ڤێ تاوانا جەرگهەژین دا، (٦٦) کەس سۆتن، خەندقین و شەهید بوون، کو ژ وان (٣٧) زارۆک، (٢٩) ئافرەت و زەلامەکێ پیر بوون. تاوانا شکەفتا دەکان خالەکا ڕەشە ل ناڤچاڤێن حکومەتا گەنییا ئیراقا وی دەمی ڤە.

شکەفتا بابەکرا: نموونەیەکا زیندی

ئەگەر ئەم هەمی شکەفت و چیایێن خەباتکەر یێن کوردستانێ بنڤێسین، چ ئینسکڵۆپیدیا و فەرهەنگ تێرا ناکەن؛ چونکو خودایێ مەزن کوردستان ب هزاران شکەفت و ناوسک و چیایێن جوان و مەزن و ئنتیکە مینا بەهەشتێ یا ئافراندی کو بێگومان هەر ئێک ژ وان دیرۆک و سەرهاتییەک لێ هاتییە تۆمارکرن، لێ مە ل ڤێرە چەند نموونەیەکێن کێمێن شکەفتێن پارێزگەها دهۆکێ دیار کرینە کو ل دەمێ بزاڤ و شەڕ و شۆر و شۆڕەشێن بابکالێن مە کوردان ب تایبەت ل هەردو شۆڕەشێن ئیلۆن و گولانێ مفا گەهاندینە خەباتکەر و شۆڕەشگێڕان. ل خوارێ ژی، دێ ب کورتی بەحسێ نموونەیەکا دی کەین کو ئەو ژی شکەفتا بابەکرایە. ئەو کەسێن کو ل سەردەمێن شۆڕەشێ ژیاین، هەمی شکەفتا بابەکرا دنیاسن.

شکەفتا بابەکرا دیرۆکەکا مەزن هەیە و دکەڤیتە گەلیێ بازێ ل لۆپێ جیایێ مەتینا، ل نێزیک گوندێن بێشیل و کانی مەزن و بێلیزانێ و نێزیکی (٤-٥) کیلۆمەتران ژ وان گوندان دویرە. ژ ئالیێ کارگێڕی ڤە، دکەڤیتە سنوورێ قەزا ئامێدیێ، ناحیا کانی ماسێ. ب درێژاهیا دیرۆکێ، ڤێ شکەفتێ خزمەتەکا مەزن یا شۆڕەشێن کوردی، ب تایبەت شۆڕەشێن ئیلۆن و گولانێ کریە.

چیرۆک و چیڤانۆک ل سەر شکەفتا بابەکرا

زۆر چیرۆک و چیڤانۆک ل سەر شکەفتا بابەکرا هاتینە گۆتن. ڕەوشەنبیر و شارەزایێن دەڤەرێ دگۆتن ئەڤ شکەفتە یا سێربەندکریە. ئێک ژ وان چیرۆکان ئەوە کو ل دەمێن کەڤن، کابرایەکێ کریستیان ژ ئاکنجیێن گوندێ بازێ، ژ بەر زۆلمێ، ڕەڤیبوو و ل وەلاتەکێ ڕۆژئاڤا ئاکنجی ببوو. ل وێرێ ببوو خزمەتکارێ پیرەمێرەکێ کو د ناڤ دێدیکەکێ دا بوو. بۆ ماوێ (٧)حەفت سالان خزمەتا وی کر. ڕۆژەکێ پیرەمێری گۆتێ: «تو مرۆڤەکێ وەفاداری. تو خەلکێ کیژ دەڤەرێی؟» کابرای بەرسڤ دا: «ئەز خەلکێ دەڤەرا بەروارییامە.» پیرەمێری گۆت: «شکەفتەک ل وێرە هەیە دبێژنێ شکەفتا بابەکرا؟» گۆت: «بەلێ.» پیرەمێری ناڤونیشانێن پەرتووکەکێ دانێ کو د پەرتووکخانا وی ب خوەڤە بوو و گۆتێ کا وێ بینە. کابرای ئەو پەرتووک ئینا. پیرەمێری ئەو پەرتووک رادەستی وی کابرای کر و گۆتێ: «دێ چیە فلان لایێ شکەفتێ و فلان لاپەرەی ژ ڤێ پەرتووکێ خوینی. دێ دەرگەهێن گەنجینەیەکێ بۆ تە ڤەبن. هندی تە بڤێن زێڕان بۆ خوە ببە، لێ پەرتووکێ ژبیر نەکە و دگەل خوە بزڤڕینەڤە، هەگەر تە ژبیر کر، دێ ئەو زێڕ بنە خۆلی یان دێ بنە پەرتووک.»

پشتی چەندین سالان، کابرایێ مەسیحی ڤەگەڕیا دەڤەرا خوە و بەر ب شکەفتا بابەکرا چوو. وەکو پیرەمێری گۆتی کر و دەرگەهێن گەنجینێ بۆ ڤەبوون. هندی شیایی زێڕ کرنە د گوینیکێن خوە دا، لێ ژ کەیفان پەرتووک ل سەر تاقچکێ شکەفتێ ژبیر کر. دەمێ ژ شکەفتێ دەرکەفتی، بیرا وی ل پەرتووکێ هات، لەو گوینکێ خوە دانا و د دویڤ پەرتووکێ دا چوو، لێ وی دیت کو دەرگەهێ گەنجینا شکەفتێ یێ هاتییە گرتن. دیسان زڤڕیڤە دەڤ گوینکێ خوە و د رێ دا گۆت «دێ بلا، ئەڤ گوینیکێ من تژی زێڕ کری بەسن و بۆ هەتا هەتایێ تێرا من و زارۆکێن من هەنە.» لێ دەمێ ل گوینیکێن خوە زڤڕی، دیت کو هەمی زێڕ یێن بووینە خۆلی و ڕەژی( هەروەسا گۆتنەکا دی هەبوو کو ئەو زێڕ ببوونە پەرتووک و ل دویڤ گۆتنا دانعەمرێن دەڤەرێ رەوشەنبیر و شارەزایێن وان گوند و دەڤەران چارەسەرییا ئێش و ئازارێن خەلکی ب وان پەرتووکان دکرن!).

(ژێدەرێ ڤێ چیرۆکێ: خودێ ژێ ڕازی حەجی سالح کانی مەزنی، کو وی ژی ژ یێن بەریا خوە گوهـ لێ بوویە.)

ئەزموونا نڤیسەری د شکەفتێ دا

ئەڤا ل سەری کورتییەک بوو کو خەلکێ دەڤەرێ بۆ مە ڤەدگێڕا. دەمێ ل ئەنفالێن ڕەش ئەم ل وێ شکەفتێ ئاکنجی بووین. ل سالا (١٩٨٧)، دەمێ ڕژێما سەدامێ گۆڕ ب گۆڕ هێرشێن هۆڤانە کرینە سەر دەڤەرێن ئازادکرییێن کوردی و کوردستان ب ئێکجاری کریە گونتلەکێ ئاگری، ئەم ل گوندێ کانی مەزنێ بووین و ژ بەر دژوارییا هێرشێن دوژمنی خەلکێ وان گوندان گۆتن مە جهەکێ مەزن و بەرفرەهـ و ئاصێ و ئێمن یێ هەی و چەند دبیتە شەڕ ئەم دچینە وێرێ، کو مەبەستا وان شکەفتا بابەکرا بوو. هەر ب لەز ئەم بەر ب وێ شکەفتێ چووین و بۆ ماوێ پتر ژ (٣)سێ هەیڤان ئەم د ناڤا شکەفتا بابەکرا دا ماین کو ژمارا ئاکنجیێن شکەفتێ پتر بوو ژ (٥٠) سەرۆک خێزانان. هەر خێزانەکێ جهەک تەمەت دو ژۆران بۆ خوە گرتبوو و هەر ئێکی هندەک نایلۆن یان پاتە بۆ خوە کربوونە پەرژان دا یێن دی نەبینن. خوارن و ڤەخوارن و نڤستن هەر د شکەفتێ ڤە بوو. ژ بەر دوژمنی، مە نەدشیا ئاگری ل دەرڤە هەلکەین، لەوا مە د ژۆر ڤە هەلدکر و چاڤێن مە ژ دویکێلێ تژی ڕۆندک دبوون و دبوو کوخە کوخا مە. هەیڤا ڕەمەزانا پیرۆزا سالا (١٩٨٧) و جەژنا وێ، مە د شکەفتا بابەکرا دا کرن.

شێوە و پێکهاتا شکەفتا بابەکرا

شکەفتا بابەکرا ژ دویرڤە وەکو کونەکا بچووک د بەری دا دیار دبیت، لێ دەمێ دچیە بەر دەرێ وێ، گەلەک یا مەزن و بەرفرەهە. هێستر و دەوار ب بارڤە دچوونە ژۆرڤە. بانێ وێ یێ بلند بوو و هەمی دەمان دلۆپ ژێ دهاتن. دەرۆکەکێ دی ل لایێ ڕاستێ یێ شکەفتێ هەبوو کو دکەفتە بەرامبەر گوندێ بازێ و بێلیزانێ و ئەو ب دیواری هاتبوو گرتن دا شوینوارێن ئاکنجیبوونێ دیار نەبن ژ بەر تۆپبارانکرن و هێرشێن دوژمنی.

ل نێزیک شکەفتێ، کونبەفرەکا مەزن و کویر هەبوو کو خەلکێ دەڤەرێ بۆ وەرزێ هاڤینێ مفا ژێ وەردگرت. کانییەکا مەزن، مینا ڕویبارەکێ بچویک، ل بەر دەرێ شکەفتێ بوو کو ئاڤەکا تەزی و زەلال هەبوو. د ناڤ شکەفتێ دا، جهێ پتر ژ (٦٠) ژۆرێن نڤستنێ هەبوو. ل دوماهیکا شکەفتێ، دەرگەهەکێ بازنەیی هەبوو کو دچوو د ڕێڕەوەکێ (١٠٠-١٥٠) مەتری دا. پاشی، کەڤرێن مەزن دکەتنە بەر سینگێ مرۆڤی و دا هزر کەی کو شکەفت ب دوماهی هات، لێ جهەکێ تەنگ هەبوو کو وەکی تیکەکێ بوو و کەڤرەکێ مەزن دکەتە بەر یێ دی و دا خوە ب رەخەکی ئێخی و دا شێی تێڕا چیە د جهەکێ دی یێ شکەفتێ ڤە کو حەودەکا بچویک و راست و حولی بوو و گاریتەک دانایبوو دا بشێی لێ ب سەر بکەڤی و حەفط جهـ وەکی وێ حەودێ ل دویڤ ئێک بوون و هەر پشکەک ژ وان ب وان گاریتەیان و ئەم ب سەر دکەفتین. پشتی وان، دگەهشتینە کۆلانەکا راست کو ئەو ژی (١٠٠ هەتا ١٥٠) مەتران درێژ بوو و ژ پاشی جرنیکەکا ئاڤا زەلال دکەفتە بەر سینگێ تە.. و پشتی وێ جرنیکێ ئێدی رۆناهیێ کار نەدکر و ئۆکسجین گەلەک کێم دبوو. خەلکێ دەڤەرێ دبێژن کو دوماهیكا وێ ل گەلیێ بێشیلێ یە کو ب دەهان کیلۆمەتران دویرە لێ چ کەس نەگەهشتیە دوماهیكا شكەفتێ.

دوماهیک

ب ڕاستی ئەڤ شکەفتە گەلەک یا سەیر و ئنتیکەیە و خزمەتەکا مەزن یا شۆڕەشێ و شۆڕەشگێران کریە. ئەگەر ڕەوشا دەڤەرێ یا ئارام با، دا ئەڤ شکەفتە بیتە شوینوارەکێ دیرۆکی یێ جوان و جهەکێ گەشتیاری یێ بالکێش و ژێدەرەکێ باش یێ داهاتی بۆ هەرێمێ و خەلکێ دەڤەرێ.

ل دوماهیێ دێ بێژم، کوردستان بەهشتا سەر دونیایێ یە و نوکە ژی مینا کەڤالەکێ نەخشاندی و تەبلۆیەکێ رەنگاورەنگ و دیمەنێن جوانێن سروشتی یێن شکەفتا بابەکرا هێشتا ل بەر چاڤێن مە و ل بیرا مەنە. خودایێ مەزن ئەڤ دەڤەرا جوان و خوەش و ڕەنگین دایە کوردان. هیڤیدارین هەردەم کوردستانا شرین و جوان ئاڤەدان، ئارام و پاراستی بیت.

 

ژێدەر:

• پەرتووکا «استراتیجیة الأمن القومی الکوردستانی»، کريم موسى، ل٢٧.
• فەیسبووک، «دلیل السیاحة فی دهوک».
• یوتیوب، کەناڵێ کوردستان ٢٤.
• ڕووداو ئەلعەرەبی (Rudaw Arabic).
• حەجی سالح کانی مەزنی، کەسایەتیێ دەڤەرا بەرواری بالا.
• کۆمەکا خەلکێ دەڤەرێ، ب تایبەت پێشمەرگە و کادرێن شۆڕەشا گولانێ.
• ww.ebso.om
• Wikipedia.org