گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بەرهەڤکرن: هزرڤان عەبدوللا
ئیخوان ئەلصەفا و خلان ئەلوەفا، گرۆپەکە ل دەردۆرا ناڤەراستا چەرخێ چارێ مشەختی (ناڤەندا چەرخێ دەهێ زاینی) پەیدابوونە، ئەو کۆمەک ژ کەسانێن بێ ناڤ و ناسناڤ و ناڤنیشانن، ئەو ب هەڤالی و حەزژێکرنێ گەهشتینە هەڤ، وان بۆ خوە کیشەک (مەزهەبەک) داناینە، دبینن ئەو رێکەکە ژ بۆ رازیبوونا خودایی د ناڤ جوداهییا د باوەری و کیشێن د ناڤ خەلکی دا، بنیاتێ هزرا وان ل سەر وێ ئاڤا دبت، کۆ دبت هندەک نەزانی و جیڤانۆک کەتینە د ناڤ رێسایێن ئیسلامێ دا، دڤێت ب فەلسەفێ و هشی (ئەقلی) بهێنە پاککرن؛ چونکی ئەو کۆگەها پەند و بەرژەوەندیێ یە، کەنگی فەلسەفا یۆنانی و رێسایێن عەرەبی د هەڤدا هاتنە رێکخستن، وی دەمی تەڤاڤی پەیدا دبت، ڤێ جوداهییەک د ناڤبەرا وان و تەڤایا کیشێن دن دا پەیداکر، لەورا گەلەک ناڤ و ناسناڤێن نە وەک وان ژ بۆ وان هاتنە دانان و هەر ئالییەکی ئەو ل سەر ئالی یێ بەرامبەر و هەڤرکێ خوە هژمارتینە.
ئەو ئێک ژ مژەویترین بزاڤێن بزاڤێن هزری، یێن ئیسلامینە د دیرۆکێ دا، سەبارەت دۆزا وان د هەمی سەردەمان دا ڤەکۆلەر د ئێکدل بوونە، بەلێ سەبارەت رێکخەرێن نامەیێن وان پسیار مشەنە، ئەرێ ئەو بزاڤەک ڤارێ یا نهێنی بوون و دخوەستن گاوربوونێ بەلاڤ بکن یان ئەو مسلمانێن هزر ڤەکری بوون، ل بەری سەردەما خوە د ژیان؟ ئەڤ هەردو پسیارە هەتا ئەڤرۆ ژی د گەنگەشێ دانە و بەرسڤەک ڤەبڕ ژ بۆ نینن.
ئەڤ گرۆپە د نیڤا یەکێ ژ چەرخێ چارێ مشەختی (دەهی زایینی) دا ل باژێڕێ بەسرا دیار بوون، (دبێژن وان نامەیێن خوە ل دەڤەرا مصیاف ل سووریا، ل چیایەکی ب ناڤێ مشهد ئەلعالی نڤیسینە). وان ناڤێ خوە «ئیخوان صەفا» ژ چیرۆکێن کلیلە و دمنە، ئەوا ئبن موقەفەعی ژ بەری وان ب دو چەرخان نڤیسای وەرگرتییە، ناڤێ وان نیشان ب پاکژی و دلسۆزیێ ل ناڤبەرا وان برادەرێن ل سەر وان هزران ب هەڤگەهشتی دکەت.
مرۆڤ دکاریت ئیخوان ئەلصەفا ب رێکخستنەک یان «هەڤالێن» نهێنی سالۆخ بدەت، چونکو کەسەک ناڤ و ناسناڤێن وان نزانیت، هەر چەندە (ئەبۆ حەیانێ تەوحیدی) ناڤێ چار ژ دانەرێن وێ گرۆپێ ئینایە، بەلێ ناهێتە زانین کانێ ئەو ناڤ یێن راستینە یان یێن خوازتی، دبیت هەر ژ بەر ڤێ شێلیبوونێ و کارێ وان یێ نهێنی بیت، هەر ئێکی وی سەردەمی یان پشتی وی سەردەمی باسێ وان کری، ل دویڤ هزر و حەزکرنا خوە ئەو بۆ جهەکی پالداینە.
ل سەردەما وان بەسرا و بەغدا، دو ژ گرنگترین ناڤەندێن شارستانیێن ئیسلامی، یێن گەشێن رەوشەنبیری بوون، ل بەر هەمی کیش و هزران د ڤەکری بوون، بەلێ ب زالبوونا «ئەلبوەیهی» یان ل سەر ئیراقێ د وی سەردەمی دا، رەوشا خیلافەتێ بەرەڤ ئالۆزی یێ بر، ل چاخێ بریاردان ژ خەلیفێ عەباسی هاتینە ستاندن و کیشا (مەزهەب)ێ زەیدی ل سەر وەلاتی سەپاندی، کو تیپەکا شیعی بوو، د بن هزرا موعتەزیلان دا بوون، گەر ب هویری تەماشەی هزر و بۆچوونێن وان بکەی، دێ دیار بیت ئەو تەمامکەرێن گورۆپا بەری خوە (موعتەزیلان) بوون، بەلێ ئەو پتر د نێزیکی «سونەیان» ژی بوون. ل دەما ئەو کەشێ ئازاد نەمای و دەلیڤە ل بەر هزرا ئازاد هاتنە بەرتەنگکرن.
«ئیخوان سەفا» هەر د وێ قۆناغێ یان چەندەکێ د بەری وێ دا دیار بوون، ئەوا ژ ئەنجامێ سێ چەرخێن بەری خوە پەیدا بووی، ئەو چەرخێن تێدا ئالۆزی یێن ئاسایشی و هەڤڕکی یێن خویناوی ل سەر دەستهلاتێ پەیدا بووین، گەلەک شۆرەشێن جڤاکی تێدا دەربوون، هەتا د سەردەمێن عەباسی یێن ناڤین دا سەروبەر هندەک ئارام بووی، هەرچەندە ئالۆزی یێن رامیاری و ئاسایشی هێشتا د بەردەوام بوون، لێ بەلێ ئەو قۆناغا گەشەکرنا وەرگەڕاندن، زانست، فەلسەفێ، وێژەیی و هۆنەری بوو. ب گۆتنەکا دن؛ ئەو قۆناغا «دەستپێک» و دامەزراندنێ بوو، یا ئاراستێن هزری و فەقهی و فەلسەفی یێن دیار تێدا گەشەکری.
نامەیێن ئیخوان ئەلصەفا
د وێ قۆناخێ، ئەوا مشتی ئالۆزی و ئارێشە دا، هژمارەک هزرمەندان ٥٢ نامە بەلاڤکرن، کو ب ناڤێ ئیخوان سەفا دهێنە ناسکرن، دیار دبیت کاودانێن وێ قۆناغێ ئیخوان سەفا پالداینە، کو بەرەڤ «خوەپارێزی» یێ بچن، بەرەڤ نهێنیبوونێ بچن یان ژ ترسا دەستهلاتێ یان ژ ترسا مەلایێن هشکباوەر، کو خەلکی دژی وان هان بدەن، ژ بەر کو هزرێن وان سەیربوون و ب پێش سەردەما خوە بەلاڤ دکرن یان وان هند گرنگی ب بەلاڤکرنا ناڤێن خوە نە ددان، هندی وان گرنگی ب بەلاڤکرنا هزرێن خوە ددان.
مەرەما وان نامەیان دامەزراندنا کیشەکا ئیسلامی یا خودان رەهەندێن گەردوونییە، کو تەڤایا کیشێن ئۆلی و فەلسەفی ب خوەڤە بگریت و ئێکبوونەکێ (ل ناڤبەرا وان چێکەت، ئەو نامەیێن خوڕست تەڤگرن، ئیسکلۆپیدی) نە، ل پترییا زانستێن سەردەما خوە ڤەدکۆلن، ژ وان نامەیێن خوداناسی و لۆجیک و فەلسەفە و هەبوونێ. هەر وەسا نامەیێن ل سەر زانستێن وەک بیرکاری و گەردوونی و فیزییا و ئەندازیاری و جوگرافی و کانزا و سروشت و گیانەوەر و جەستەیی. هەر وەسا نامەیێن دەروونی و هشی و رەوشتی و مۆزیک و ئەڤینێ. زێدەباری نامەیێن فەقهێ و شەریعەتی، هەتا د گەهیتە نامەیێن ل سەر ستێرناسی و گەردوونزانی ب خوەڤە دگریت.
بالکێشە، کو نامەیێن وان ب هەشت چەرخان ژ بەری (داروینی) باسێ بیردۆزا پەیدابوون و پێشکەتنێ دکەن. هەر وەسا گۆتنێن ل سەر بیردۆزا دەولەت و زانستێ جڤاکی دکەن، کو ئبن خەلدۆنی د پێشگۆتنا خوە یا ناڤدار دا ب کارهینایە. هەر وەسا گۆتینە: « خودایی سروشت ئافراندییە، بەلێ مایتێکرنێ تێدا ناکت». ب وێ چەندێ ب بەری «نیۆتن»ی و «کلێر»ی و «گالیلۆ»ی دکەڤن، ئەوێن گۆتین یاسایێن گەردۆنێ ژ ئالیێ خودای ڤە هاتینە دانان، پاشی مینا چێکەرێ دەمژمێرێ هێلاینە.
ئەو ئیسکلۆپیایەکە، ژ چەند بەرگان پێکدهێت، ٥٢ نامەیان ب خوەڤە دگرت، ئەڤ نامەیە گرنگی یێ ب گەنگەشا گەلەک بابەتان ددەت، مینا: بیرکاریێ، لۆجیکی، گەردوونزانی، مەزیکێ، فیزیکێ، سروشتزانیێ، پاشی ئەڤ نامەیە بەرەڤ وێرێ چوون، داکو کویر بچنە د ناڤ دەرهاڤێژێن دەروونێ مرۆڤی دا، داکو بابەتێن رەوانی و رەوشتی تێدا شرۆڤە بکن، ژ نیڤشکێ ڤان نامەیان نامەیەک هەڤگر پەیدا بوو، ب ناڤێ نامەیا هەڤگر (یان گشتی) هاتە ب ناڤکرن، پاشی وێ نامەیەکا دی ل پەی هات، ب ناڤێ هەڤگرا هەڤگرێ هاتە ب ناڤکرن.
ناڤەرۆکا نامەیێن ئخوان سەفا: وان د رێبازا خوە دا پشتبەستن ل سەر راڤەکرنا هووربین یا تێگەهێ دو جیهانان، یا بچویک و مەزن دکر؛ جیهانا بچویک؛ ئەوە یا نوینەرییا هندرێ مرۆڤی ب خوە دکەت، یا مەزن ژی نوینەرییا گەردوونێ یە، ئەڤ شرۆڤە د گەل هەولا وان ژ بۆ نێزیککرنا ل ناڤبەرا فەلسەفێ و ئۆلی هاتییە، وان نامەیێن خوە ب شێوازەکی رەوانبێژی، یێ ئاستبلند نڤیسینە، ب زمانەکی رەوان و پاکژ و هویربین ب هەڤڕایە، هەر وەسا ستایلێ وان مشتی چێژەکا وێژەیی یا نەمازەیە، ئەوا پسپۆریا وان د دەما ڤەگێرانا چیرۆکان دا دیار دکەت، ب تایبەتی ئەوێن ل سەر زمانێ گیانداران هاتین، د ناڤ خوە دا ڕامانێن گراڤی ب چەڤەنگییەکا جوان دهلگرن.
پشکێن نامەیێن ئخوان سەفا، ئەڤ ئیسکلۆپیدییا یا خودان نامەیێن جودا، ل سەر چار پشکێن سەرەکی پارڤە دبیت، ئەڤ پشکە ب رەنگێ داهاتینە: پشکا ئێکێ ژ ١٤ نامەیان پێکدهێت، ئەڤ نامەیە چار بابەتێن زانستی؛ ئەو ژی بیرکاری، فەلسەفا خوەزایی، زانستێن جانی و هزری، زانستێن ئۆلی شرۆڤە دکەن.
پشکا دویێ ژ ١٧ نامەیان پێک دهێت، تێدا زانستێن خورستی، مادی؛ کو ژ ڤەکۆلین ل سەر گەوهەرێ خورستی و زانستێ کەشناسی، کانزایی، زێدەباری رۆوەکی و گیانەوەری و پێکهاتێ جەستێ مرۆڤی شرۆڤە دکەن، هەر وەسا ئەو ل سەر تایبەتمەندی یێن دەنگی، پێکهاتێ زمانان و جوداهییا وان دئاخڤن.
پشکا سێ یێ، ئەڤ پشکە ژ ١٠ نامەیان پێکدهێت، تێدا ل سەر بابەتێن زانستێن دەروونی و هزری د ئاخڤن؛ ئخوان سەفایان د ڤێ پشکێ دا بۆچوونێن خوە یێن کەساتی دیارکرینە، هەر وەسا ل سەر گرنگییا چەڤەنگییا رەهەندێن چاخی، گەڕێن دیرۆکی ئاخڤتینە، پێرا ژی نیشان ب دیاردێن سۆفی و ئاخفتنا ل سەر گەوهەرێ ڤیانێ کرینە.
پشکا چارێ، ئەڤ پشکە ژ ١١ نامەیان پێکهاتییە؛ ئەڤ پشکە ل سەر زانستێن یاسایی و ئۆلی و ل سەر جوداهییا کیشی (مذهبی) و دیاردێن ڤان جوداهییا دئاخڤیت، هەر وەسا نیشان ب گوتنا ل سەر رێکا راست بەرەڤ خودایی و ساخلەتێن باوەرداران و داخوازکرن بەرەڤ خودای و خویابوونێن رەوانی و هەتا د گەهیتە ئاخڤتنا ل سەر جادۆڤانی و پێڤەخواندنێ و ل دوماهیکێ جۆڕێن سیاسەتێ دکەت.
نامەیا تەڤگر، ئەو نامەیەکە، پاشی ل٥٢ نامەیێن بەرێ هاتییە زێدەکرن، کو ئەو نیڤشک و کورتییا هەمی نامەیانە، پاشی نامەیەکا دن ژی دهێت، ب هوورکارییە و ناڤێ وێ کرینە کورتکرنا کورتی یێ یان تەڤگرا تەڤگرێ.
ب کارهینانا چەڤەنگی د نامەیێن ئیخوان صەفایان دا؛ ئەوان چیرۆکێن گیانداران ب کارهیناینە، داکۆ رۆلەکی کاریگەرێ چەڤەنگی بگێڕن، چونکو پەیڤین ل سەر زمانێ گیانەوەران، نە ژ بۆ دەولەمەندکرنا چیرۆکێ بوو یان تژیکرنا چیڤانۆکان بوو، لێ بەلێ ئەو کانیکەک ژێدەر ژ رەوشتی بوو، ئاراستەکرنەک رەخنەیی بوو، ئیخوان صەفایان بۆچوونا خوە ل سەر ڤێ بکارهینانێ دایە، ب گۆتنا وان:
ئەڤ ژێدەرە ژی ئەڤەنە: ژێدەرێن فەلسەفی، نیشان ب گۆتنێن فەیلەسۆفێن یۆنانی دکن، ئەو، ئەو ئاراستەیە یا فەیلەسۆفێن ئیسلامی بۆ دچن، بەلێ ئیخوان ب رادەیەکی گەهشتنە، کەس دی ژ بلی وان پێنەگەهشتی. ژێدەرێ ئیسلامی، نیشان ب گەلەک ژ ئایاتێن قورئانێ و فەرمۆدێن پەیامبەریێ دکن، بەلێ ئەو نابینن ڤەبری و زالبوون بۆ دەقێ ئیسلامی بت، ئانکو ئەو د ناڤەرۆکا گۆتنێ دا وەکهەڤ دبینن، ئەگەر درەنگ نەبن، چونکو ئەو پشتبەستنێ ب دەقی رێسایی (شریعەت)ی دکن، دا د گەل ڕامانا فەلسەفی هەڤ بگرت، نیشان ب گۆتنا رێسایی دکن دا گۆتنا فەیلەسۆفان ب هێز بکن.
ژێدەرێ باتنی، پشتبەستنێ ل سەر زانستێ هژمار و بزاڤ و تیپ و زانستێ نهێنان دکن، ئەوێ گرۆپێن باتنی و شیعەیێن سەر ب جەعفەر ئەلسادق ڤە پشتبەستنێ پێ دکن، خوە ژ جادۆڤانی و ب کارئینانا نڤشتان ژی دوورناگرن. گرنگترین باوەری یێن ئیخوان ئەلصەفایان تێکهلکرنا فەلسەفا یۆنانی و تەنبەندێن باتنییە، دبتە ئەگەرا پەیدابوونا هەڤدژییا بنیاتێن باوەری یێ د ئیسلامێ دا، ئەڤە گرنگترین باوەریێن وانن، یێن بەروڤاژی باوەرێن رەهایێن مسلمانان: گومان ل سەر خودایی؛ ژ بەر کو ئەو هزر دکن؛ خودایێ مەزن هشێ کاریگەر ئافراندییە، کو ئەو جبریلە، ئۆ هشێ کاریگەرە، یێ جیهان ئافراندی، ئەڤە بەروڤاژی وێ باوەرێ یە، یا هزر دکت، کو خودا ئافرینەرێ هەر تشتی یە.
ب دیتنا وان، کو ئیسلام ب نەزانین و ڤارێبوونان دهێتە پیسکرن، ژ بلی فەلسەفا یۆنانی چو رێ یێن دن نینن، کو ئیسلام پێ بهێتە پاکژکرن، ئەڤ داخوازە وێ دگەهینت، کو چو مفا د هنارتنا پەیامبەری یێ دا نینن، ئۆ ئیسلام ئەوا د بنیات دا قورئانێ ب خوە دیارکری و ئیسلام ل سەر ب رێڤە دچت نەیا تەڤاڤە. ئەو هزر دکن؛ کو پەیامبەری نە هنارتنەکە ژ نک خودایی، بەلێ ئەو پێگەهشتنە و مرۆڤ دشێت بگەهیتێ، هەر وەسا ئەو دبینن، کو پلەیا فەیلەسۆفان مینا یا پەیامبەرانە، ب گۆرەی ڤێ گۆتنێ، ئەو نەرێکرنا دوماهیکا پەیامبەری یێ دکن، ئەڤە هەڤدژی بنیاتەکی گرنگە ژ بنەمایێن ئیسلامێ.
دانپێدان نەکرن، کو قورئانا پیرۆز و پەرتووکێن بەری وێ یێن ئەسمانی پەرتووکێن خودایی بن، ژ بەر کو ئەو هزر دکن پەیڤێن وان ژ دانانا پەیامبەرانن، دەربرینا وانە ژ وان ڕامانێن ئەو ژ ئاماژێن فریشتان تێگەهشتین، ئەڤە بەروڤاژی دەقێن قورئانێ و سونەتێ باوەرییا خەلکێ موسلمانە. رێسایان ل سەر دیار و نەدیار پارڤەدکن، دیار ئەوە؛ یێ دڤێت خەلک ل سەر ب رێڤە بچن، نە دیار ئەوە؛ یێ د گەل خەلکێ تایبەت دهێتە گۆتن. مەرەم ژ دیاری: رێسا و باوەری یێن ئیسلامێ ئیناین، بەلێ نە دیار: ئەو بیروچوونێن وانن، یێن تایبەتمەند، ئەڤ رێیەیە، کو شرۆڤەکرنا ئەرکێن رێسایی پێ بهێتە کرن و مینا کو رەوشا گرۆپێن جودایێن باتنییە، نەرێکرنا باوەری یێن ئۆلی دکن. ئەو باوەر دکن گشت ئۆلێن ئەسمانی راستن و پەسند ناکن، کو ئیسلام ب تنێ ئۆلێ رەوا بت، ئەڤە بەروڤاژی دیتنا ئیسلامێ یە. ژ ئخوان سەفا یێن هەڤچەرخ هندەک پرۆژە خویا بوون، ئەوێن دخوازن دوبارە دەقێ ئۆلی ب خواندنێن هەڤچەرخ بهێنە خواندن، ئەڤ دەقێن هەنێ ل بەر رۆناهییا رێبازێن رەخنەیا ئەوروپی بهێنە شرۆڤەکرن، مەرەم ژ ڤان خواندنێن نوی بۆ دەقێن رێسایی ئەوە، کو ڕامانێن وان دژی بەهایێن هەڤچەرخێن ئەوروپی نەبن.
سەبارەت ب کارهینانا گیاوەران د ناڤ چیڕۆک و سەرپێهاتی یێن خوە دا، یێن ئەو دبێژن: «مە ئەڤ بابەتە ب دەڤێ گیانداران دەربڕین، دا کو بابەت پتر زەلال و باوەرپێکەر بیت، د گۆتنێ دا پتر بالکێش بیت، پتر جوان بیت، پتر ب ڤەژەن بیت، پتر مفا ژ بۆ گوهداران هەبیت، پتر کارتێکرنێ ل هزرێ و رەوشتی بکەت».
ئەو ب فەلسەفا گریکی داخبار بووینە، هەتا وان دگۆت: «دیموککتریس» سلاڤ ل سەر بن، هەر وەسا ب رەوشەنبیرییا ئیرانی و هندی داخبار بووینە، وان ژ هەر کیشەک (مەزهەبەک) ئیسلامی یا وان راست ددیت وەردگرت، ئەڤە بزاڤەک وان بوو، کو رێبازەک هزری یا خوسەر و تەڤگر ئاڤا بکن.
گۆتینە وان «شیعە»، بەلێ ئەوا شیعەتییا وان ماندەل دکت، وان بنەمایێ ئیمامی یێ وەرنەگرتییە، ئەو ئیمامی یێ د دویندەها حوسێنێ کوڕێ ئەلی را نابینن، وان ئیمان ب زڤرینا مەهدی نینە، ئەو نەکامییا ئەبی بەکری و عومەری و عوسمانی ناکن، ئەو عاشۆرائێ پیرۆز ناکن، ئایرەدێن دی یێن شیعەیان ناکن، هەر چەندە ئەو خەلکێ بنەمالێ پیرۆز دکن. دبێژن ئەو ژ «ئیسماعیلیان»ن، بەلێ ئەگەر ئەو د وەسا بان، دا بەرەڤ مسرێ کۆچکەن، چونکۆ دەولەتا فاتمی ل سەر رێبازا «ئیسماعیلیان» دچوون، وان دکاری ل وێرێ بێ ترس نامەیێن خوە بەلاڤ بکن، رێبازا وان یا فەلسەفی، ژ رێبازا گەنگەشا ئیعتزالی یا جودا بوو، بەلێ ئەو د بابەتێ بلندکرنا هشی و هزرکرنێ دا د گەل موعتەزلا بوون، ب گاوربوونێ (الحاد)ێ هاتینە گونەهبارکرن، لێ بەلێ ئەوا گاوربوونا وان ماندەلا دکت، تەکەزکرنا وانە ل سەر بنەمایێ ئێکەمین، کو هەمی رێکێن زانینێ (گرۆڤەیی و هشی و هەستەوەری) بەرەڤ ناسینا خودای، یەکبوون، پاکی و پاکژییا ساخلەتێن ویڤە دچن.
ئبن تەیمیەیی ئەو گاورکرینە و ئەو ژ سابئە (مەندائی) یا هژمارتینە، غەزالی د پەرتووکا خوە «قوڕتالکرن ژ ڤارێبوونێ» دا، ئەو تیپەک ڤارێ و زەندیق داناینە، ئەڤە نە تشتەک نوییە، سەلەفییان هەر تم فەیلەسۆف ب دژمن هژمارتینە، ئەو ب سەرداچووی هژمارتینە، وەکی ئەو هەر نویکرنەکێ ب (بدعە) د سەرداچوون دهژمێرن.
ب گۆتنا (تەوحیدی) «ئیخوان ئەلصەفا»، د بەرهەم و کەلتۆرێ گریکی گەهشتینە و بزاڤ کرینە گونجاندنەکێ د ناڤبەرا باوەرییا ئیسلامی و فەلسەفێ دا بکن و ئەو کرینە د ناڤ چارچووڤەکی دا. ب ڕامانا دبیت ئەو ئێکەمین بزاڤا چاکسازییا ئۆلی بیت، ئەوێن هزر ژ پێخەمەت نووکرنێ کری، یێن جانێ ڤەژەن و نووکرنێ د ناڤ گۆتارا ئیسلامی دا (هەلبەت د سەردەما خوە دا) کری، ئەڤە ب رێکا رێبازا زانستی، فەلسەفی یا هزرکرنێ بوو، ئەو رێباز ژ بۆ تەڤایا ئۆل و زانستان یا ڤەکری بوو. ئەوان رێبازەک ب ئاشتی و ئارامی گرتبوو، پشتبەستن ل سەر بەلاڤکرنا هشیارییا بێ توندوتیژی کر بوو.
ب گۆتنا موحەمەد حەسەن ئەلجابری، نامەیێن ئیخوان ئەلصەفا ژ دانانەکا (هرمسی) یا تەڤاڤ پێکدهێن، هەر چەندە وێ ژ هەموو کیش و ئۆلان وەرگرتییە، هەر وەسا ژ ئەرستۆی وەرگرتییە، ئەو ئیسلامێ وەک کنجەک تەنک ل خوە دکت، بەلێ ئەو ژێبوونا وێ یا هرمسی ناڤەشێریت، چونکی ئەو هەر تم بەرەڤ سێگۆشا هرمسی یا پەندداری یێ دچن، بەرەڤ بیردۆزا فیتاگۆرسی هشێ گشتی یێ ئەرکدارێ رێڤەبرنا گەردوونێ دچن.
«ئیخوان ئەلصەفا» ژ دەولەتا خیلافەتێ د رازی نەبوون، وان فەلسەفا خوە یا تایبەت ژ بۆ دەولەتێ هەبوو، ئەو مینا باژێرێ نمۆنەیی بوو.
ب گۆرەی پێناسەیا وان یا تایبەت ب وان ڤە، ئەو رێبازەکا خوڕی «پەروەردە»یی نە، ئارمانجا وان ئەوە ب بەهرەیێن مرۆڤی یێن ڤەشارتی بگەهن، دا بەرەڤ قۆناغا زەلالی و گراڤیبوونێ بچن، دا کو بکارن رزگار ببن و ئازادییا رەوانی ب دەستڤە بینن، ب گۆرەیی دیتنا وان؛ مرۆڤ ل جیهانێ بەندیەکە، دڤێت ئەو خوە و جانێ خوە و هشێ خوە ب رێکا زانینێ ئازاد بکت.
ل دوماهیکێ، ب هاندانا هندەک فەقیهان، خەلیفە «مستنجد»ی فەرمان دا نامەیێن وان د گەل پەرتووکێن ئبن سینایی ب سوژن، مینا «متوکل»ی بەری هینگێ پەرتووکێن موعتەزیلان سۆتین. ب وێ چەندێ، هزرمەندێن سولتانان جارەکا دی ب سەر فەیلەسۆفان دا ب سەرکەفتن. داکو پەردەیێ ب سەر قۆناغا زێڕینا شارستانییا ئیسلامی دادن، ئەڤە پشتی گاورکرنا جابرێ کوڕێ حەیانی، فارابی، ئبن سینایی، ئبن راوەندی، تەوحیدی، کەندی، ئبن روشدی، ئبن هەیسەمی و ئبن موقەفەعی و هەر کەسەکی هشێ خوە ب کارهینایی و ب پێش ڤەگوهاستنێ ئێخستی، ئۆ هەر کەسەکی دژی بۆچوون و هزرا دەستهلاتدار راوەستیایی.. ئەها ل وی چاخی ئەم کەتینە د ناڤ تۆنێلا تاری دا و هەتا نها ژی نزانین چەوا ژێدەرکەڤین.
مفا ژ ڤان بابەتان هاتییە وەرگرتن
– من هم إخوان الصفا؟ علی مصطفى، ٢٠ مارس ٢٠٢٢.
– ملخص رسائل إخوان الصفا، تمت الكتابة بواسطة: نوره حسين، آخر تحديث: ٣٠ يوليو ٢٠٢٣ .
– من هم «إخوان الصفا»؟ الكاتب: عبد الغني سلامة.
