گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
تهحسین ئیبراهیم دۆسكى
د دیرۆكا عهردێ مه دا گوند و باژێڕ ژى وهكى مرۆڤانه، هندهك دبن و هندهك دمرن، هندهك ل سهر حسێبا هندهكێن دى مهزن دبن، دێ بینى گوندهكێ بچویك یێ كهس چو هزرێ بۆ نهكهت دهمێ ئێغبال -ژ بهر ئهگهرهكێ- د ڕویێ وى دا دكهنت دهرگههێ سعوودێ ل بهر ڤهدبت، ناڤ و دهنگێن وى بهلاڤ دبن حهتا خهلك هند دبینت ئهو یێ بوویه باژێڕهكێ مهزن و ناڤدار و بهلكى ئهو ب دههان گوندێن دهور و بهرێن خۆ ژى داعویرت و ناڤێ خۆ ل سهر وان بدانت.. بهرهڤاژى وێ چهندێ تو دێ بینى باژێڕهكێ ب ناڤ و دهنگ، یێ خودان حوكم و دهسههلات، گاڤا ئێغبالێ پشتا خۆ دایێ، دهرێ سعوودێ ل بهر هاته گرتن، ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ئهو دێ د ناڤێك دا چت و بچویك بت حهتا دبته گوندهكێ وهسا یێ كهس نهنیاست!
ژ خۆ هندهك باژێڕ و گوند ههبووینه د دیرۆكێ دا ناڤێ خۆ ههبوویه، زهمانهكى كوڕێن وان پشكدارى د ئاڤاكرنا دیرۆكێ ژى دا كرییه، پاشى ڕۆژهك ب سهر دا هاتییه مرن ڤێڕا گههشتییه، ئهو ژى وهكى مرۆڤان بن ئاخكرینه، حهتا دهرهجهیهكێ دهمێ تو د بهر شوینوارێن وان ڕا دبۆرى و كاڤلێن وان یێن ههڕفتى دبینى، تو قهت باوهر ناكهى ئهڤ كاڤله ڕۆژەكێ جهێ ژیانێ بووینه.
ڤان هزر و بیران خۆ ل سهرێ من دا دهمێ من سهرهدانا كاڤلهگوندێ گهلیكوورێ كرى، ئهو گوندێ زهمانهكى تژى ژیان و لڤین، جهێ مهدهرهسه و فهقى و زانین و زانایان، بهلێ مرنێ ئهڤرۆ ئهو بن ئاخكرى، ژیان لێ ڕاوهستاندى، مزگهفت و مهدرهسهیا وێ یا دیرۆكى ئهوا فهقى و مهلایان لێ دخواند، كرییه ئهو كاڤل یێ ب تنێ كوند لێ دخوینن!
گاڤا من دیرۆكا گهشا ڤى جهى د هزرا خۆ دا زڤڕاندى، و بیرا خۆ ل هندهك پهرپهڕێن وێ یێن كێم ئینایهڤه، پاشى ئهز ل كاڤلێ وى زڤڕیم، من زانى كانێ مهعنایا وێ چییه دهمێ شاعرێن مه بهرێ ل سهر شوینواران ڕادوهستیان، زێمار ب كاڤلهگوندان دگۆتن و شعرێن خهمگین ب مرنا وان ڤهدهاندن.
گوندێ گهلیكوورێ:
ههر چهنده گوندێ گهلیكوورێ حهتا سالا 1975 ژى یێ ئاڤابوو، بهلێ ئهو نوكه ئێك ژ وان گوندانه یێن مرنێ ناڤێ وى ژ بیرا خهلكى برى، ئهگهر چ بهرى پتر ژ چارسهد سالان ئهو ئێك ژ وان گوندان بوو یێن ناڤ و دهنگێن خۆ ل دهڤهرا بادینان ههمییێ ههى، بهلكى ژ دهرڤهیى دهڤهرا بادینان ژى.. ژ بهر كو ئهو ئێك ژ وان گوندان بوو یێن مهدرهسهكا مهزن لێ ههى، فهقى و مهلایان ژ ههمى لایان ڤه قهست دكرێ.
ل وى دهمێ ئهز ل ژین و سهرهاتییا ئێك ژ زانایێن خهلكێ ڤى گوندى دگهڕیام، من ڤیا قهستا ڤى گوندى بكهم؛ دا حالێ وى ل سهر عهردى و ل بهر چاڤ ببینم، ئهو بوو ل (29 تهباخا 2024)ێ من سهرهدانهك بۆ كاڤلێ ڤى گوندى كر، و ئهنجام ئهڤ نڤیسینه بوو.
دهمێ مرۆڤ ل سهر ڕێیا كۆرێن گاڤانا بهر ب مانگێشكێ ڤه دچت (كو ئێك ژ مشارێن عهشیرهتا دۆسكییانه) و دگههته گوندێ رهشێوهرێ، ل سهر دهستێ ڕاستێ دزڤڕت و چهندهكێ بهر ب چیایى ڤه دچت، گوندێ (دهرگهلێ) دكهفته بهر سنگێ مرۆڤى، دا ئهڤ گونده ژ دهرگهلا شێخان بێته جوداكرن دبێژنه ڤى گوندى: دهرگهلا شیكهییان؛ ژ بهر كو ئهو دۆسكییێن ل ڤى جهى دژین ژ بابكێ (شیكهییانه)، وهكى ژ ناڤى دیار (دهرگهلێ) گوندهكه دكهفته د دهرێ گهلییهكێ كویر و درێژ دا، ئهڤ گهلییه ژ لایی ڕۆژئاڤایێ ڤه ژ گوندێ دهرگهلێ دهست پێ دكهت، حهتا ژ لایێ ڕۆژههلاتێ ڤه دگههته سنۆرێ (باگێرا)، گوندێ بێسڤكێ و دێركێ دكهڤنه لایێ باكوورێ گهلى، ل لایێ باشوورى گوندێ (باساوا) ههبوو، بهلێ نوكه ئهو ژى بهس یێ ماى ناڤ.
ل نیڤا ڤى گهلییێ كوور گوندهك ههبوو ناڤێ خۆ ژ گهلى وهرگرتبوو لهو دگۆتنێ: (گهلیكوور)، بهرى پتر ژ چارسهد سالان ناڤێ وى د ژێدهران دا ب بهر چاڤ دكهڤت؛ ژ بهر كو هندى ئهم دزانین پتر ژ نازایهكى خۆ بۆ وى پالدایه، ئێك ژ وان شێخ عهبدللاهێ گهلیكووری یه، یێ كو مه ل بهره د ڤێ نڤیسینا خۆ دا بهحس ژێ بكهین.
دهمێ مرۆڤ گهلى دبڕت و ژ لایێ باشوورى بهر ب باكوورى ڤه دچت، نێزیكى كاڤلێ گوندى دبت، ئێكهمین جار مرۆڤ دگههته گۆڕستانا گوندى و ژ نیشانا دیاره، كو ئهو گۆڕستانهكا كهڤنه، دكهفته بهر قیبلهیا مزگهفتێ، ژ شینوارێ مزگهفتێ، ئهوا نوكه بانێ وێ ههڕفتى و ئاڤاهى تژى ئاخ و بهر كرى، دئێته زانین كو ئهو مزگهفتهكا كهڤن و قائیم بوویه، بهلێ مخابن نه ژ كاڤلێ مزگهفتێ و نه ژى ژ ژێدهرێن دیرۆكى دئێته زانین كانێ ئهو ل چ دهمى هاتییه ئاڤاكرن، مالێن گوندى ئهوێن نوكه چو شوینوار ژى ژێ نهماین دكهفتنه پشتا مزگهفتێ.
ل سهرێ وى گرێ بلند یێ دكهفته ڕۆژههلاتا گوندى، شوینوارێن كهلهكێ (قهلعهیهكێ) ههنه، دبت ل زهمانێ بهرێ گوند ل وێرێ بت؛ ژ بهر كو ئاشكهرایه بهرێ گوند و باژێڕ ل سهرێن چیا و گرێن بلند دهاتنه ئاڤاكرن، شویرهێن ئاسێ ل دۆر دهاتنه دانان دا ل دهمێن شهڕان ژ هێڕشان هاتبانه پاراستن، ل باكوورێ گوندى كانییهكا ئاڤا بۆش ههبوو، بهرى چهند سالهكێن كێم ئهو چك بوویه.
دهمێ مرۆڤ ژ گوندى دهردكهڤت و بهر ب باكوورێ ڤه دچت، ل دویراتییا پتر ژ كیلۆمترهكێ شوینوارێن مهدرهسهیهكا كهڤن ب بهر چاڤێن مرۆڤى دكهڤن، پشكا مایى ژ دیوارێ مهدرهسێ ژ لایێ ئهندازه و ڕەنگێ بهرێن هاتینه ب كارئینان، وهكى دیوارێن مزگهفتا گوندینه، لهو هزر پتر بۆ هندێ دچت كو مهدرهسه و مزگهفت ل ئێك دهم و ژ لایێ ئێك كهسى ڤه هاتبنه ئاڤاكرن، ئهز دویر نابینم ئهو ل سهر زهمانێ میرێ ئامێدییێ سولطان حوسێنێ وهلى، یان یێ ههردو كوڕێن وى: قوباد بهگ و بههرام بهگێ ل سهدسالا شازدێ زایینى هاتبنه ئاڤاكرن؛ ژ بهر كو ل سهر دهمێ وان مزگهفت و مهدرهسهیێن دینى ب ڕهنگهكێ بهرفرههـ ل گوند و باژێڕێن بادینان دهاتنه ئاڤاكرن.
ئهڤ مهدرهسه یا كو ب تنێ دیوارهكێ وێ هندى بهژنهكێ ماى و دیوارێن دى ههمى وهریاینه د نهالێ دا، حهتا ئهڤرۆ ب بێدهنگییا خۆ شاهدهیێ ددهن كو زهمانهكى ئهڤ جهه وارگههێ زانین و زانایان بوویه، ب سهدان كهسان ل ڤێرێ زانین و ئیجازه ستاندینه، بهلێ ئهڤرۆ طهیر و طهوال ژى زوى ب زوى ل هنداڤ نافڕن!
ل لایێ باكوورێ مهدرهسێ كهڤرهكێ ڕهق و ئاسێ ههیه كانییهكا بۆش و زهلال ژ بنێ وى دهردكهڤت، دیاره ئهو ژێدهرێ ڤهخوارنێ بوویه بۆ خهلكێ ڤێ مهدرهسێ ژ مهلا و فهقییان، بهلێ ئهو كانى پشتى نهمانا مهدرهسێ و ڤالابوونا وێ ژ (ئههلێ علمى) یا چكبووى!
چو زانین دهربارهى ڤێ مهدرهسێ د ژێدهرێن دیرۆكى دا ب بهر چاڤێن مه نهكهفتینه، كانێ سهیدایێن وێ كى بوون؟ كێ لێ خواندبوو، بهلێ ژ زار دهڤێ خهلكى دئێته ڤهگوهاستن كو حهتا بهرى سهد سالان ژى ئهو یا ئاڤابوو، فهقى ژ گهلهك دهڤهرێن بادینان دهاتنێ دا علمى ژ سهیدایێن وێ وهرگرن.
تشتێ نوكه د دهست مه دا ههى یێ پهیوهندى ب ڤێ مهدرهسهیێ ڤه ههى ئهوه دهستنڤیسهكا حاشیهیا ئهحمهدێ كوڕێ حهیدهرى ل سهر (الرسالة العضدیة) ل سالا 1088 ب دهستێ ئهحمهدێ كوڕێ محهمهدێ (كهستهنبى؟) ل ڤى گوندى (گهلیكوورێ) یا هاتییه نڤیسین، ئهو نوكه د كتێبخانهیا دهستنڤیسێن بهغدایێ دا یا پاراستییه، ئهز دویر نابینم ئهو ل ڤێ مهدرهسهیێ هاتبته نڤیسین، ئهگهر ئهڤ هزرا مه یا دورست بت، مهعنایا وێ دێ ئهو بت ل ڤێ دیرۆكێ مهدرهسهیا گهلیكوورێ دێ یا ئاڤا بت(1).
حهسهنێ گهلیكوورى:
ژ بهر ههبوونا مهدرهسهیهكا مهزن ل گوندێ گهلیكوورێ ژ بهرێ وهره، هژمارهكا مرۆڤێن زانا ژ خهلكێ ڤى گوندى ڕابووینه، بهلێ مخابن بارا پتر ژ دیرۆكا زانایێن مه حهتا نوكه ل بهر مه یا ڤهشارتییه، هێشتا ئهم ب بهرههمێ وان ئاگههدار نهبووینه، ئێك ژ وان زانایان حهسهنێ كوڕێ عهبدللاهێ گهلیكوورییه، ئهو زانا و باشنڤیسهكێ (خهطاطهكێ) بهرچاڤێ دهمێ خۆ بوویه ل دهڤهرا بادینان.
ژ بهرههمێ وى یێ ئهم پێ ئاگههدار دانهیهكا قورئانا پیرۆزه ئهوا وى ب دهستێ خۆ نڤیسى، ئهو نوكه د كتێبخانهیا بهغدا یا دهستخهتان دا یا پاراستییه، ل دووماهییا وێ هاتییه كو وى ئهو ل سالا 1035 مشهختى (1625 ز) بۆ مهلا حهسهنێ كوڕێ لهشكهرێ خۆراخالى یێ دۆستكى نڤیسییه(2). ههر چهنده چو زانین د دهر حهقا ڤى كهسى دا د دهست مه دا نین و ئهم نزانین كانێ ئهو دبته چ یێ شێخ عهبدللاهێ گهلیكوورى یێ كو دێ نوكه بهحس ژێ كهین، بهلێ ئهڤه هندێ دگههینت كو هێشتا ل سهدسالا یازدێ مشهختى مرۆڤێن زانا و ناڤدار د ناڤ خهلكێ ڤى گوندى دا ههبوون.
شێخ عهبدللاهێ گهلیكوورى:
ههر ل سهدسالا یازدێ مشهختى (ههڤدێ زایینى) زانایهكێ دى ژى یێ گهلیكوورى ههبوو، ناڤێ وى شێخ عهبدللاهێ كوڕێ ئلیاسێ كوڕێ مهحموودى بوو، هندهك دهستنڤیسێن وى یێن گههشتینه مه و ژێ دئێته زانین، كو ئهو ئێك ژ زانایێن دهڤهرا بادینان بوو، وهكى بهرى نوكه مه گۆتى ئهم نزانین كانێ ڤى زانایى پهیوهندییهكا مرۆڤاینییێ د گهل مهلا حهسهنێ گهلیكوورى ههیه یان نه؟
ژین و سهرهاتییا مهلا عهبدللاهى ل بهر مه یا زهلال و ئاشكهرا نینه، ژێدهرێن دیرۆكێ یێن بهردهست هند هاریكارییا مه ناكهن، كو ئهم سهروبهرێ ژیانا وى ب فرههى بزانین، ئهو كى بوو؟ بوون و مرنا وى ل چ سالێ بوو؟ وى ل نك كێ خواندییه؟ فهقییێن وى كى بوون؟ چ بهرههمێ وى ههیه؟ بهرسڤێن ڤان ههمى پسیاران د دهست مه دا نینن.. یا ئهم ژێ دزانین دو دهستنڤیسێن وى پاراستى یێن گههشتینه زهمانێ مه.
دهستنڤیسا ئێكێ:
ئهوه یا د. مهسعوود كتانى بهحس ژێ دكهت(3)، ئاشكهرا دكهت كو وى ئهو د كتێبخانهیا مهلا نهجمهددینێ بامهرنى دا دیتییه، ئهڤ دهستنڤیسه چهند نامهیان د ناڤ خۆ دا دحهوینت، وهكى: (الرسالة الحنفیة، والمطول، والاستعارة، وشرح الهدایة، وحاشیة مصلح الدین لارى). وهكى كتانى ڤهدگوهێزت ل جههكى ڤێ دهستنڤیسێ هاتییه، كو ئهو ب دهستێ شێخ عهبدللاهێ كوڕێ شێخ ئلیاسى هاتییه نڤیسین، ل شهڤا سێشهنبێ ل مهدرهسهیا مرادخانى ل ئامێدییێ. ل جههكێ دى هاتییه كو عهبدللاهێ كوڕێ شێخ ئلیاسێ كوڕێ شێخ مهحموودى ئهو ل مهدرهسهیا نوى یا سهیدخانى ل ئامێدییێ نڤیسییه، ل ههیڤا رهجهبا سالا 1075 مشهختى (بهرانبهر شوباتا سالا 1665 ز).
ژ ڤان گۆتنان دئێته زانین كو:
1- ناسخێ ڤێ دهستنڤیسێ عهبدللاهێ كوڕێ شێخ ئلیاسێ كوڕێ شێخ مهحموودێ گهلیكوورییه، دهمێ ئهو ناسناڤێ (الشیخ) ددانته بهرى ناڤێ بابێ خۆ و باپیرێ خۆ، ئهڤه هندێ دگههینت كو ئهو ژ مالباتهكا دینى و علمى بوویه.
2- گهلیكوورى ل سالا 1075 ل ئامێدییێ دژیيا، ئهو ل مهدرهسهیا مرادخانى و یا سهییدخانى بوو، ئهم نزانین كانێ هنگى ئهو فهقى بوو یان سهیدا بوو.
دهستنڤیسا دویێ:
دهستنڤیسا كتێبهكێیه ژ دانا شێخ عهبدللاهێ گهلیكوورى ب خۆیه، ئهو ژى كتێبهكه ب ناڤێ (الإعلال)، ئهو ب خۆ پتر ژ دهستنڤیسهكا ڤێ كتێبێ و ل پتر ژ جههكى ههنه، ئێك ژ وان ئهو دهستنڤیسه یا ل بن هژمارا (16984) ل كتێبخانهیا دهستنڤیسێن بهغدا هاتییه پاراستن(4)، ئهڤ دانهیه ب دهستێ شێخ عهبدللاهى ب خۆ هاتییه نڤیسین، ل دووماهییا وێ هاتییه دیاركرن، كو ((ب هاریكارییا خودایی مهلكێ عهللام ئهڤ كتێبا (ئعلالێ) ب دووماهى هات، ب دهستێ كێمترین بهنییێ خودێ و یێ ژ ههمییان ههوجهتر بۆ رهحم و مهغفرهتا خودایێ خۆ عهبدللاهێ كوڕێ شێخ ئلیاسێ گهلیكوورى ل كهلا ئامێدییێ یا پاراستى ب حوكمهتا دووندهها سهیید خانى عوثمانێ بهگێ كوڕێ سهعید خانى ل ههیڤا رهبیعولئاخهرا سالا 1099 هجرى))، ل دهسپێكا كتێبێ هاتییه: ((دهمێ من هندهك برا دیتین حهز دكهن تهصریفێ بزانن، من تهخسیرییا خهلكێ زهمانى دیتى د گههاندنا فایده و دیاركرن و دانهنیاسینا ڤى علمى دا، من دهست ب نڤیسینا وێ كر یا ئهز دزانم ئهگهر چ ئهز ب كێر وێ چهندێ نهئێم ژى، هیڤییا من ژ خودێ ئهوه ئهو سنگێ وان فرههـ بكهت دا ئهو د وان قاعیدهیان بگههن، ل بهر وان یا ب ساناهى بت، ب تایبهتى كوڕێ من حهمماد ژ وان، ئهوێ بوویه ئهگهر كو ئهز ڤێ سهعى و ئجتهادێ بكهم، داخوازا من ژ خودایێ منهتكار ئهوه ئهو مفایى پێ بگههینته وى و ههمى برایان، من دڤێت ئهز وى تشتى د مهتنى دا بنڤیسم یێ پێتڤى ب ژبهركرنێ ههبت، وى تشتى ل حاشییێ بنڤیسم یێ ههوجهیى ب زانینێ ههبت و بۆ ژ بهركرنێ یێ ب زهحمهت بت..))(5).
ژ ڤان گۆتنان بۆ مه ئاشكهرا دبت كو:
1- ئهڤ كتێبه ژ نڤیسین و دانا عهبدللاهێ كوڕێ شێخ ئلیاسێ گهلیكوورییه.
2- مهلا عهبدللاهى كوڕهك ههبوو ناڤێ وى حهمماد بوو، و سهر خاترا وى و هندهك ههڤالێن وى یێن دى مهلا عهبدللاهى ئهڤ كتێبا خۆ نڤیسییه.
3- ناڤێ كتێبا وى (الإعلال)ه، ئهو شهرحهكه بۆ كتێبا تهصریفا عززى، ئهوا فهقییێن كورد ل مهدهرهسهیێن دینى دخواند.
4- ئهڤ كتێبه مهلا عهبدللاهى ل ههیڤا ربیعولئاخهرا سالا 1099 مشهختى (بهرانبهر شویاتا 1688 ز) ل باژێڕێ ئامێدییێ تمامكربوو، ل سهر زهمانێ حوكمێ میر عوثمان بهگێ كوڕێ سهعید خانى.. بهلكى مهلا عهبدللاهـ هنگى سهیدا بت ل مهدرهسهیهكا ئامێدییێ.
كتێبا وى (الإعلال):
ل مهدرهسهیێن كوردستانێ فهقییان ئێكهمین جار كتێبا (فتح القریب)ێ دخواند، كو مهتنهكه ل دۆر فقها شافعى، پاشى وان علمێ صهرفێ دخواند، ئهو مهتنێ وان ل دهسپێكێ دخواند مهتنێ تهصریفا عززى بوو ئهوا عززهددینێ زهنجانى نڤیسى، لهو دگۆتنێ: تهصریفا عززى، ژ بهر گرنگییا ڤى مهتنى هژمارهكا زانایێن كورد ههر ژ بهرێ وهره ئهو ب زمانێ عهرهبى و كوردى ژى شهرح دكر.
ژ وان كهسێن گرنگى دایه ڤى مهتنى و شهرحهك ل سهر داناى شێخ عهبدللاهێ گهلیكوورى بوو، ئهوى شهرحهك ب زمانێ عهرهبى ل سهر ڤى مهتنى دانابوو و وى نه ب تنێ مهتن شهرحكرییه بهلكى وى دان و ستاندن و زێدهیى ژى ل سهر هندهك جهان داناینه، شهرحا وى ژ وان شهرحانه یێن بهرێ و نوكه ژى ژ لایێ بسپۆران ڤه گرنگى پێ هاتییهدان، ل دویڤ زانینا من حهتا نوكه دو نامهیێن دكتۆرایێ ل سهر ڤێ شهرحێ هاتینه پێشكێشكرن، ئێك ژ لایێ د. بهصرى ئالان ڤه ل زانینگهها دجله ل دیاربهكرێ، ئێك ژى ژ لایێ د. عودهى عناد شوكرى ڤه ل زانینگهها ئهنبار.
ل دۆر مالباتا شێخ عهبدللاهێ گهلیكوورى چو زانین د دهست مه دا نینن، لێ هێژایى گۆتنێیه، كو نوكه مالباتهكا ئامێدى ههیه هێڤێنێ خۆ بۆ دۆسكییان دزڤڕینن، دبێژن: ئهم د بنیات دا ژ گوندێ گهلیكوورێینه، یا بهرهزر ئهوه ئهڤ مالباته ژ دووندهها ڤى زانایى بن؛ ژ بهر كو ژ نیشانان وهسا دیاره كو ئهو چووبوو ئامێدییێ و ل وێرێ بنهجهـ بووبوو.
ژێدهر و پهڕاوێز:
(١) بهرێ خۆ بده: بووژاندنهوهى مێژووى زانایانى كورد، محهمهد عهلى قهرهداغى، چاپا ئێكێ سالا 2000، بهرگێ 4 بپ 39.
(2) ژێدهرێ بۆرى، بهرگێ 3 بپ 335.
(3) د كتێبا خۆ دا: المساجد والمدارس والعلماء والمخطوطات فی إمارة بادینان، ط سنة 2010، ص 222-223.
(4) مامۆستا محهمهد عهلى قهرهداغى ئهو دیتییه، د كتێبا خۆ (بووژاندنهوهى مێژووى..) دا سالۆخدایه، 3/334-337.
(5) سێ دهستنڤیسێن دى ژى یێن ڤێ كتێبێ ل كتێبخانهیا بهغدا ههنه، ل بن هژمارا (19033) و (19105) و (37365)، وهكى مامۆستا قهرهداغى دبێژت.
