گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پ. د. صهلاح محهمهد سهلیم مهحموود
ڤەكۆلینێن نوی، یێن د بوارێ دیرۆكا نوی و هەڤچەرخ دا دهێنە نڤیسین، مفایەكێ باش ژ رۆژنامێ وەكە ژێدەرەكێ رەسەن وەرگرتییە، چونكە رۆژنامە بینەرەكێ راستەوخۆیێ رویدانان بوو، بەلكو گەلەك جاران رویدان وەكی دەنگ و باس ڤەگۆهازتینە.
رۆژنامەڤانییا عیراقی ل سەردەمێ مەلكی (1921- 1958) پێشكەتنەك بخۆڤە دیتییە و چەند جۆرێن رۆژنامە و كۆڤاران دەرچووینە، ڤان رۆژنامە و كۆڤاران دەنگ و باس و بابەت ل سەر كوردان و بزاڤێن وان بەلاڤكرینە، بەلێ كورد وەك بزاڤێن دژی دەولەتێ و تێكدانا ئیكگرتنا ئاخا عیراقێ داینە نیاسین. گەلەك ژ ڤان رۆژناما مینا رۆژناما (الاستقلال) بۆچوونا حكومەتا عیراقێ ڤەگۆهازتیيە، پالپشتیيا خۆ بۆ هزرا دەولەتێ دەربريیە، ژ ئالەكێ دی ڤە، دەمێ بەحسێ بزاڤا كوردی ل توركیا بەحس دكر، وەك بزاڤەكا ئازادیخواز دیار دكر.
پێشگۆتن:
رۆژناما (الاستقلال) یا عیراقی ل 28 ئیلونا سالا 1920ێ، ژ ئالێ (عهبدولغهفوور ئهلبهدری) ل باژێرێ بەغدا هاتییە بەلاڤكرن، ل ژێر ناڤێ رۆژنامێ هاتییە: رۆژنامەكا رۆژانە، عەرەبی و ئازادە، ژ ناڤێ رۆژنامێ دیارە، كو مەبەست و ئارمانجا وێ سەربخۆیا عیراقێ ژ دەستهەلادارییا بریتانییا بوویە، ژ بلی بەرپرس و خودانێ ئیمتیيازا رۆژنامێ، دیسا رێڤەبەر و نڤیسەرێن وی كەسێن ئازادیخوازێن عیراقی و هەڤدۆست و هەڤخەباتێن مەلك (فیصل)ی و بنەمالا هاشمی بوون. رۆژنامێ پالپشتییا دانانا مەلك (فیصل) وەك مهلكێ عیراقێ و ئەو حكومەتا عیراقی یا بەروەختا هاتییە دامەزراندن کرییە، دیسا بابەتێن دی، یێن گرێدایی پرسا عیراقێ و بەرهەڤییا عیراقییان بۆ سەربخۆیێ هەمی ژ لایێ رۆژنامێ ڤە هاتینە پالپشتیكرن.(1)
رۆژناما (الاستقلال) دەنگ و باسێن نافخۆیی و یێن دەولەتێن دەروبەر و عەرەبی ل گەل بابەتێن جڤاكی و ئەدەبی ژی بەلاڤكرینە. ئەڤ رۆژنامە پرۆژەكێ نیشتمانی بوو، هزرێن نیشتمانپەروەرێن عیراقی بەلاڤدكرن، بەرێ هزرا گشتی دا بجهئینانا ئارمانجێن نیشتمانی و دامەزراندنا دەولەتەكا عیراقی یا سەربخۆ، بابەت و راڤەكرنێن رۆژنامێ هەمی د خزمەتا ڤێ ئارمانجێ دا بوون. ژ بەر كاودانێن سیاسی و سەروبەرێ ئابۆریێ عیراقێ و هندەك جاران ژی ژ بەر گڤاشتنێن بریتانی رۆژنامە ب رێكخستی دەرنەچوویە(2).
رۆژناما (الاستقلال) ب هزرەكا گرێدایی نەتەوایەتییا عەرەبێ و ئێكگبوونا ئاخا عیراقێ بەرێ خۆ دایە كوردستانا عیراقێ، ئانكو وەك پارچەيهك ژ دەولەتا عیراقێ رەفتار ل گەل بابەتێن گرێدایی كوردستانێ کرییە، بەلێ بابەتێن گرێدایی پرسا كوردی ل كوردستانا توركیا ب بزاڤەكا سیاسی و رزگاریخواز شرۆڤەكرینە، چونكە بابەتێ مە ل دۆر كوردستانا عیراقێ یە، لەورا مە ب تنێ ئەو بابەت بەحسكرینە یێن رۆژنامێ د ناڤبەرا سالێن (1920-1933)ێ دا ل سەر كوردستانا عیراقێ بەلاڤكرین، هەرچەندە رۆژنامە تا سالا 1961ێ ژی بەردەوەوام دەرچوویە، بابەتێن ل سەر كوردستانا عیراقێ ژی مە ل سەر ڤان خالان بارڤەكرینە:
ئێك: كورد و كێشا مووسلێ
كێشا مووسلێ پشتی ئاگربەستا مودرس (30 چرییا ئێكێ سالا 1918)ێ د ناڤبەرا بریتانیا و دەولەتا ئۆسمانی پەیدابوویە، لەشكرێ بریتانیا ژ بەر فاكتەرەكێ ئیستراتیجی، پشتی مۆركرنا ئاگربەستێ بەردەوامی دایە كارێ خۆ یێ لەشكری و باژێرێ مووسل گرتییە، بەلێ دەولەتا ئۆسمانی نەرازیبوونا خۆ دیاركر و ب ڤێ یەكێ كێشا مووسل پەیدابوو و تا سالا 1925ێ بەردەوام بوو. د چەند كۆنگرە و پەیمانێن د ناڤبەرا بریتانییا و دەولەتا ئۆسمانی دا ئەڤ كێشەيه دهاتە گەنگەشەكرن، بەلێ نە هاتبوو چارەسەركرن، بۆ نموونە د پەیمانا سیڤەر (تەباخا سالا 1920)ێ دا ئەڤ كێشە نەهاتە چارسەركرن، پشتی دامەزراندنا حكومەتا عیراقێ ب سەرۆكاتییا مەلك فەیسەلێ ئێكێ ل سالا 1921ێ، كێشهيا مووسل ئێك ژ كێشهيێن هەری ئالۆز بوو، كو كەتییە بەر سینگێ ڤێ حكومەتا نوی. دیسا حكومەتا نوی یا توركی ب سەرۆكاتییا مەستەفا كەمالی باوەری ب هەمی رێككەفتن و بڕیارێن حكومەتا سۆلتانێ ئۆسمانی نەكر و هەمی هەلوەشاندن، لەورا جارەكا دی كێشا مووسل گەرم بوو، دانووستاندنێ د ناڤبەرا بریتانییا و توركیا دا دەسپێكر، ل گەنگەشێن پەیمانا لۆزان (24 تیرمەها 1923)، ئەڤ بابەتە د ناڤبەرا نوینەرێ بریتانیا (لورد كیرزونی) و نوینەرێ توركیا (عیسمەت ئینۆنو)ی دا بابەتەكێ گەرم بوو، هەردو لایەنان بەلگە و بۆچوونێن خۆ ل دۆر ڤێ كێشهيێ دانە دیار كرن، بریتانیا دیار دكر، كو مووسل ژ ئالێ ئابۆری و دیرۆكی ڤە پتر گرێدایی عیراقێ یە، لەورا پێدڤییە ب عیراقێ ڤە بهێتە گرێدان، توركیا ژی دیار دكر ئەڤ باژێرە پشكەكە ژ ئیمبراتوریەتا ئۆسمانی و پێدڤییە ژ بۆ زانینا بۆچوونا وان، راپرسيیەك د ناڤ ئاكنجیێن وێ دا بهێتە كرن.(3)
ل گەل نە چارەسەركرنا ڤێ كێشهيێ، جاران هێرشێن لەشكری ژ لایێ توركیا ڤە بۆ دەڤەرێن سنوری دهاتنە ئەنجامدان و بریتانیا نەرازیبوونا خۆ دیار دكر و هەتا بابەت ل (27 چرییا ئێكێ سالا 1924)ێ ل كۆنگرێ گەلان هاتە بەحسكرن و ل دویماهیيێ بڕیار هاتەدان هێلا برۆكسل ببیتە هێلا سنوری و كارێ لەشكری ب دویماهی بهێت(4).
رۆژناما (الاستقلال) ب دو رێكا بابەتێ كێشهيا مووسل بەرچاڤ کرییە، یا ئێكێ: شرۆڤەكرنا لایەنێن ڤێ كێشی ب رێكا بەلاڤكرنا چەند بابەتان و ل ژمارێن ئێكێ یێن رۆژنامێ ئەڤە ژی نیشانا گرنگییا رۆژنامێ ب ڤی بابەتی یە، كو ب هزرا وێ بابەتەكێ نەتەوەیی یە و گرێدایی ئاخا عیراقێ یە. رێكا دووێ بەلاڤكرنا دەنگ و باسێن وان كۆمبوون و دانوستاندنێن هەردوو دەولەتان ل سەر ڤێ كێشێ و سەرەدانێن بەرپرسێن عیراقێ بۆ دەڤەرا مووسلێ ژ بۆ چێكرنا گڤاشتنەكێ ل سەر لیژنا كۆنگرێ گەلان، كو ئەڤ ویلایەتە ویلایەتەكا عەرەبی یە و چ گرێدان ب توركیا ڤە نینە.
ژمارێن (343، 344، 346) یێن رۆژناما (الاستقلال)، ل لاپەرێن ئێكێ بابەتێ (حدیث الیوم، الموصل الموصل) بەلاڤکرییە، نڤیسەرێ ڤان هەر سێ بابەتان دڤیا دیار بكەت، كو ويلایەتا مووسل ویلایەتەكا عەرەبی یە و بەڵگهيێن دیرۆكی و زمانی بەرچاڤكرینە، ل ژمارا (343) هاتییە سەر بابەتێ سنورێن كوردستانێ و گۆتییە: «وەلاتێ كوردستانێ وەكی لاكێشەيةكا نە رێكخستی یە، ئەگەر وەلاتێ كوردستانێ هەشت پارچە بن، هەشتێكا وێ بەر ب عیراقێ ڤە دكەڤیت و نیڤا وێ ژی بەر ب توركیا ڤە و سێكا وێ ژی بەر ب ئیرانێ دكەڤیت. دیسا ل ژمارە (344) بەحسێ زمانێ كوردی کرییە و دیار کرییە، توركیا دژايهتییا زمانێ كوردی کرییە و هەولدایە ڤی ژمانی بنبڕ بكەت، هەمی سازيیێن رەوشهنبیری زمانێ توركی ل جهێ زمانێ كوردی بكارئینایە، نە گرنگیپێدانا كوردان ب زمانێ كوردی ئەڤ كارێ توركیا خۆشکرییە.(5)
ب رێكا دويێ رۆژنامێ دەنگ و باسێن ڤێ كێشهيێ بەلاڤكرینە، بۆ نموونە رۆژنامێ د ژمارا (479) دا، هاتییە : هۆزێن كوردی یێن گرێدایی ویلایەتا مووسلێ یادداشتنامەيهكا ئیمزا كری و ل دژی داخوازیيێن توركیا ل ویلایەتا مووسلێ بۆ سكرتاریيەتا كۆنگرێ گەلان هنارتییە، تێدا هاتییە: توركیا نە مافێ ئابۆری و نە یێ جوگرافی و نە یێ نەتەوەیی ل ڤێ دەڤەرێ هەیە(6). بەلێ رۆژنامێ نە ناڤێن هۆزان و نە دەقێ یادداشتنامهيێ بەلاڤ نە کرییە، لەورا دبیت ئەڤ دەنگ و باسە ب تنێ كارەكێ پرۆپاگندێ بیت.
جهێ ئاماژیێ یە، كو حكومەتا عیراقێ و پارتێن سیاسی چەند بەرهەڤی بۆ لیژنێ كربوون، بەرپرسێن سیاسی سەرەدانا مووسلێ دەڤەرێن كوردی كربوو، بۆ هاندنا خەلكێ دەڤەرێ ژ بۆ پالپشتییا هەلویستێ حكومەتا عیراقێ و لیژنەك ب ناڤێ بەرگرییا نیشتمانی دامەزراند بوو، ڤێ لیژنێ چەند لق ل دەڤەرێن كوردی ژی ڤەكربوون.
رۆژناما (الاستقلال) بەردەوام دیڤچوونا سەرەدانا بەرپرس و كەسێن سیاسيێن عیراقی بۆ دەڤەرێن كوردی کرییە ب مەرەما پەیداكرنا ئێك دەنگیيا سەرۆك هۆزان ژ بۆ پالپشتییا هەلویستێ حكومەتا عیراقێ ل بەرامبەری پرۆپاگندا توركیا ل ویلایەتا مووسلێ، دەنگ و باسێن سەرەدانا سەرۆك وەزیرێن عیراقێ یێ وی سەردەمی (عهبدولموحسن ئهلسهعدون) بۆ دەڤەرێن كوردی ل ویلایەتا مووسلێ جهێ خۆ د ناڤ بەرپەرێن ڤێ رۆژنامێ دا هەبوو، كو سەرەدانا زاخۆ، سێمێل، دهۆك و ئامێدیێ کرییە، ل گەل بەرپرسێن كاركێری و سەرۆك هۆزێن ڤێ دەڤەرێ كۆمبوویە، ل دویڤ گۆتنا رۆژنامێ (ئهلسهعدون)ی پارە و دیاری ژ بۆ ڤەكرنا قۆتابخانا تەرخانكرینە ل گەل پێشكێشكرنا دیاريیێن پڕ بها، ئەو ژی ژ بەر هەلویستێن وان یێن باش بۆ خزمەتا دەولەت و پاراستنا ئێكگرتنا ئاخا عیراقێ(7).
پشتی نە چارەسەركرنا ڤێ كێشهيێ، بڕیار هاتە دان، كو ئەڤ كێشە بۆ كۆنگرێ گەلان بهێتە بلندكر، ئەوێ ژ ئالێ خۆ ڤە لیژنەكا سێ كەسی بۆ كێشهيێ پێكئینا، لیژنا ناڤبری ل (16كانوونا دويێ سالا 1925)ێ سەرەدانا بەغدا و مووسلێ كر و ل گەل چەندین كەسێن سیاسی، جڤاكی و ئایینی هەڤدیتن و كۆمبوون ئەنجامدان. رۆژناما (الاستقلال) بابەتەك ب ناڤێ (قضیة الموصل، الاكراد بین تركیا والعراق) ل لاپەرێ ئێكێ ل دۆر پێكئینانا ڤێ لیژنێ بەلاڤکرییە، دەمێ بەحسێ كوردان دكەت، دبێژیت: كوردان حەزەكا ئاشكرا بۆ هندێ هەیە، كو وان دڤێت ل گەل عیراقێ بژین، بەرژەوەنديیێن وان یێن ئابۆری پتر نێزیكی عیراقێ نە. دیسا ل جهەكێ دی نڤیسەرێ گۆتارێ دیارکرییە: هەڤڕكیيەكا دیار د ناڤبەرا توركیا و كوردان دا هەیە، دەستهەلادارییا نوی یا توركیا سیاسەتەكا خراب بەرامبەری كوردان هەیە(8), وەسا دیارە رۆژنامێ بۆ كارێ پرۆپاگندێ گۆتییە كوردان حەز بۆ عیراقێ هەیە، چونكە هندەك دەڤەرێن كوردی ژ بەر چەند فاكتەران حەز بۆ توركیا هەبوو، ئانكو هەلویستێ كوردان بەرامبەری ڤی بابەتی یێ جیاواز بوو.
پارتا (الامة) یا عیراقی راپۆرتەك ل دۆر كێشا مووسل بەلاڤكربوو، رۆژناما (الاستقلال) ژی وەك پالپشت بۆ هەلویستێ پارت و كەسێن سیاسی ئەڤ راپۆرتە ب چەند پارچان بەلاڤکرییە، ئەڤ راپۆرته ژی چەند بەڵگهيێن ئابۆری و دیرۆكی ژ بۆ دۆپاتكرنا گرێدانا مووسلێ ب عیراقێ ڤە بەرچاڤكرینە، دیسا دیار کرییە: كوردان ژی نێزیكبوونەك بۆ دەولەتا عیراقێ هەیە، هەتا ژ ئاليێ رەگەزی ڤە پتر نێزیكی عیراقێ نە و ژمارەكا ئاكنجیێن وێ پتر ل ڤێ ویلایەتێ هەنە(9).
رۆژنامێ ئاماژە ب لقێ كۆمەلا (الدفاع الوطني) ل زاخۆ کرییە، سەرۆكێ وێ (حازم بەگێ شەمدینان/ 1895-1954)ێ بوو(10)، دیسا ئاماژە ب یادداشتناما كۆمەلا كوردی بۆ كۆنگرێ گەلان کرییە، بەلێ دیار نە کرییە كا ئەڤ كۆمەلە ل چ دەڤەرێ یان ل چ وەلاتی یە، ب تنێ کرییە پاشكۆ و بەلاڤ کرییە، دیسا ڤێ یادداشتنامێ دووپاتی ل سەر پەیوەنديیێن دەڤەرێن كوردی ل گەل ویلایەتا مووسلێ کرییە، دیسا دیار کرییە: كوردان ب تنێ خالەكا هەڤپشك ل گەل توركان هەیە، ئەو ژی خالا ئایینی یە(11).
رۆژناما (الاستقلال) هەولدایە كوردێن ل كوردستانا باشوور وەكە عەرهب بدەتە نیاسین، لەوا د بابەتەكی دا ب ناڤێ (عروبیة سكان شمالي العراق)، كو ژ نڤیسینا (مهحموود ئهلمهلاح) بوو، گۆتییە: بەڵگهيێن دیرۆكی هەنە، كۆ كەمەنەتەوا ل باكوورێ عیراقێ دژین ژ ئالێ رەگەزی ڤە كوردن. ل جهەكێ دی گۆتییە: گەلەك ژ هۆزێن كوردی د بنیاتێ خۆ دا عەرەبن، وەكی هۆزا مزووری، ناڤێ ڤێ هۆزێ ژ (مضري) هاتییە و بنیاتێ وێ عەرەبی و دزڤڕن هۆزا بناڤ و دەنگا عەرەبی (مضر). دیسا نڤیسەری ناڤێ چەند زانا و كەسایەتیێن جڤاكی یێن كورد ئینایە، كو نەژادێ وان گههانديیە عەرەبان(12). وەسا دیارە نڤیسەری ڤیایە دیار بكەت، كو خەلكێ ڤێ ویلایەتێ هەمی عەرەبن و ئەڤ ویلایەتە ژی عەرەبيیە و چ گرێدان ب توركیا ڤە نینە، نڤیسەری ل دویڤ بۆچوونا خۆ بەڵگهيێن دیرۆكی یێن خزمەتا بۆچوونا وی دكەن بەرچاڤكرینە، ئانكو بەڵگهيێن وی یێن رێزكرین د زانستی نینن، پتر ڤیا خزمەتا بۆچوونا وی یا نەتەوەیی بكەن.
رۆژنامی هەر د وێ ژمارێ دا یادداشتناما چەند كەسایەتیێن هەولێرێ بۆ لیژنا كۆنگرێ گەلان هنارتی بەلاڤکرییە، كو داخوازا مانا دەڤەرێ ل گەل عیراقێ کرییە، دیسا دیارکرییە: ژیانا مە یا ئابۆری و سیاسی ل گەل عیراقێ یە، مە ب تنێ دڤێت پشكداریێ ل گەل عیراقێ بكەن و خوین و لەشی مە ژی ل گەل عیراقیان تێكەل بوویە.(13) بەلاڤكرنا ڤان یادداشتناما وەك پرۆپاگندەكا رۆژنامێ بوو و خزمەتا هەلویستێ عیراقێ دكر. دیسا د ژمارە (472) دەنگ و باسێ سەرەدانا لیژنا گەلان بۆ دەۆروبەرێن هەولێر و مووسلێ کرییە، دیار کرییە خەلكێ ڤان دەڤەرا خۆپێشاندانا ژبۆ مانا خۆ ل گەل عیراقێ كرینە.(14) دیسا هبە الله مفتی (1880-1955) ل ئاكرێ بۆ لیژنا گەلان دیار کرییە: ئەوان پەیوەندیێن باش و دیرۆكی ل گەل مووسلێ هەنە و داخوازییا وان ئێكگرتنە ل گەل عیراقێ ل گەل سەربخۆیا ژ هەر دەستهەلاداریەكێ.(15)
ل باژێرێ سلێمانیێ ژی چەند كەسایەتیێن دەڤەرێ ژی گەل لیژنا گەلان ئاخفتینە و رازیبوونا خۆ دیارکرییە، كو ئەو ل گەل عیراقێ بمینن، ئەو ژی ژ بەر هەبوونا گەلەك خالێن هەڤپشك.(16)
لیژنا كۆنگرێ گەلان پشتی كۆمكرنا چەندین پێزانێن و بەلگێن مێژوويی ل ( 19 ئادارا سالا 1925)ێ عیراق بجهـ هێلا. لیژنا ناڤبری ل 16 تیرمەها سالا 1925ێ راپۆرتا خۆ پێشكێشی كۆنگرێ گەلان كر و پێشنیار كر؛ ئەڤ دەڤەرە ب عیراقێ ڤە بهێتە گرێدان، ل گەل وێ چەندێ داخوازیێن كوردان ل دەڤەرێ ب تایبەتی یێن رەوشنبیری و كارگێری ل بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن و بۆ ماوێ (25) سالان ئەڤ دەڤەرە ل ژێر ئینتدابا بریتانیا ڤە بیت(17)، ل 16 كانوونا ئێكێ یا هەمان سال كۆمبوو و بڕیار دا: هێلا برۆكسل ببیتە هێلا سنوری د ناڤبەرا هەردو دەولەتان دا، پەیمانەك د ناڤبەرا عیراق و بریتانیا بهێتە مۆركرن بۆ دۆپاتكرنا ئینتدابێ ل گەل قەرەبووكرنا توركیا 5% ژ گازا دەڤەرێ، ب ڤێ یەكێ كێشا مووسل بۆ عیراقێ هاتە ئێكلاكرن و ئەڤ ویلایەتە ب دەولەتا عیراقێ ڤە هاتە گرێدان.
رۆژنامێ بۆچوونا خۆ ل سەر راپۆرتا لیژنا گەلان دەربڕيیە و ل سەر نەژادێ كوردان دیارکرییە: لیژنێ نەژادێ كوردان نە ب توركان ڤە و نە ب عەرەبان ڤە گرێدایە و گۆتییە ئەو پتر نێزیكی فورسانە، هەكە كوردان دڤێن ل گەل مللەتەكی بژین، پێدڤییە ل گەل عیراقێ بژین؛ چونكە ئەوان تێكەل و بەرژەوەندی پتر ل گەل عیراقێ هەنە.(18)
وەسا دیار بوو، كو كێشهيا مووسل بۆ مەلك فەیسەلێ ب تایبەتی وحكومەتا نوی یا عیراقێ ب گشتی كێشەكا گرنگ بوو، گەلەك بەرهەڤی و كار ژ بۆ گرێدانا ڤێ ویلایەتێ ب عیراقێ ڤە كرینە، بریتانیا ژی ژ بۆ مەرەمێن خۆ كارێن سیاسی و دبلوماسيێن باش بۆ ڤێ كێشهيێ كرینە، چونكە رۆژناما (الاستقلال) رۆژنامەكا نەتەوەیی بوو و ئەڤ بابەتە ژی یێ نە نەتەوەیی بوو، پالپشتێ حكومەتا مەلك فەیسەلی بوو، لەورا ئەوێ گرنگیەكا تایبەت دایە ڤێ كێشی و هەتا دەنگ و باسێن هویر و شرۆڤەكرنێن نەتەوەیی داینە ڤی بابەتی.
دوو: بزاڤێن شێخ مەحموودێ حەفید
پشتی بزاڤا سالا 1919 یا شێخ مەحموودێ حەفید ل سلێمانیێ ب گرتنا وی ب دویماهی هاتی، بریتانییا بریار دا، ئەو بۆ دەرڤەی عیراقێ بهێتە سۆرگۆن كرن، بەلێ ل سالا 1922 جارەكا دی و ژ بەر چەند ئەگەرا و تێكچوونا سەرۆبەرێ سلێمانیێ و بەرفرهەبوونا دەستهەلادارییا توركان ل دەڤەرێ، بریتانییا بریار دا جارەكا دی وی بۆ سلێمانیێ ڤەگەرینن، شێخ ل 30 ئیلونا سالا 1922 گەهشتە سلێمانیێ و پێشوازیەكا گەرم لێ هاتە كرن، چەند ئەفسەرێن بریتانی وەكی میجەر نۆئیلی د گەل هاتنە سلێمانیێ، هەروەسا بریتانییا بەیاننامەكا بریتانی – عیراقی ل 28 چریا دووێ سالا 1922 بەلاڤكر بوو، تێدا دیاركر بوو: حكومەتا بریتانی و عیراقێ دانپێدانێ ب مافێن كوردێن ل عیراقێ دژین و دامەزراندنا حكومەتەكا كوردی دكەن، هیڤی دكەن هێزێن كوردی ب زویترین دەم كارێن دامەزراندنێ رێكبێخن و ئاسۆیێن كارێ وێ دەست نیشان بكەن و شاندیێن خۆ بۆ بەحسكرنا بابەتێن ئابۆری و سیاسی بهنێرنە بەغدا بۆ گەنگەشا ڤان بابەتان ل گەل شاندێ بریتانی – عیراقی(19).
ل دویڤ بەیانناما بریتانی- عیراقی حكومەتا كوردی ب ناڤێ حكومدارییا كوردستانێ ب سەرۆكاتییا شێخ مەحموودی ل 10 چریا ئێكێ سالا 1922ێ هاتە دامەزراندن(20).
رێكخستنا كارگێری بۆ حكومەتا كوردی هاتە بجهئینانا و چەندین وەزیر و رێڤەبەرێن ناحیێن سەر ب سلێمانیێ ڤە هاتنە دانان و كار بۆ پێشێخستنا فێركرنێ هاتە كرن و زمانێ كوردی وەكە زمانەكێ فەرمی ل ڤێ حكومەتێ هاتە بكارئینان و چەند رۆژنامە دەرئێخستنە، وەكی (بانگ كردستان) ل 27 چریا ئێكێ سالا 1922ێ و (رۆژى كردستان) ل 15 چریا دويێ 1922، ل دویڤ دا رۆژناما (بانگی حق) و (ئومێدی ئیستقلال) ل ئیلونا سالا 1923)ێ دەركەتییە، دەرئێخستینە.(21)
ل چریا دويێ سالا 1922ێ شێخ مەحموودی خۆ كرە مەلكێ كوردستانێ و دەولەتا كوردی راگەهاند، دیسا د ڤێ قووناغێ دا شێخی پەیوەندی ب رێكا چەند كەسان ل گەل كەمالییان چێكرینە، ئەڤ پێنگاڤێن شێخی ل گەل بەرفرەهكرنا دەستهەلاتدارییا خۆ، بوویە ئەگەرێ تێكچوونا پەیوەندیێن شێخی ل گەل بریتانیا، ئەوێ بڕیار دا شێخ مەحموودی سلێمانیێ بجهـ بهێلیت و بهێتە بەغدا، بەلێ شێخ ب ڤێ چەندێ رازی نە بوو، قووناغا كارێن لەشكری دژی شێخی دەسپێكرن و سلێمانیێ هاتە تۆپبارانكرن، ژبۆ پاراستنا خەلكێ سلێمانیێ شیخی ل ئادارا سالا 1923ێ سلێمانیێ بجه هێلا و ل شكەفتا جاسنە ل دەڤەرا سۆرداش ل دەردوورێن سلێمانیێ ئاكنجی بوو. هەر ل ڤێ شكەفتێ رۆژناما (بانگی حەق) وەك زمانحالێ بزاڤا خۆ دەرئێخست(22).
ل دویڤ گۆتنا رۆژناما (الاستقلال) شێخ مەحموودی نامەك بۆ دەولەتێ هنارتییە و داخواز کرییە، ئەو دێ بڕیارا حكومەتێ بجهـ ئینیت و دێ خۆ ددەتە دەستێ دەولەتێ، دەولەتێ ژی رازیبوونا خۆ دیار کرییە و بێ سزا دێ وی ل بەغدا ئاكنجی كەت.(23)
ل گۆلانا سالا 1923ێ دەستهەلادارییا بریتانی ل سلێمانیێ رێڤەبەرییا نوی دانا، جڤاتەكا كارگێری دامەزراند. رۆژنامێ ژی دیار کرییە؛ سەرۆك وەزیرێن عیراقێ ل گەل چەند بەرپرسا سەرەدانا سلێمانیێ کرییە و خەلكێ وێ پێشوازیيەكا گەرم لێ کرییە، ل گەل رازیبوون ب دەستهەلادارییا دەولەتێ دوپاتکرییە(24). دیسا رۆژنامێ بەحسێ دانانا جڤاتەكا كوردی یا هەلبژارتی کرییە، كو دێ ژ چەند كەسێن كورد هێنە هەلبژارتن و ئالیيێ وێ و میزانییا وێ دێ ژ عیراقی بن.(25)
بەلێ وەسا دیار بوو، ئەو رێڤەبەرییا حكومەتێ دانایی دەستهەلاتداریيەكا بهێز نە بوو، ئەو هێزا لەشكری، ئەوا هاتییە سلێمانیێ خۆ ل 19 خزیرانا سالا 1923ێ ڤەكێشا و دەرفەت بۆ شێخ مەحموودی جارەكا دی پەیدا بوو و سلێمانیێ ل 11 تیرمەها سالا 1923ێ بگریت و حكومەتەكا كوردی و رێڤەبەريیەكا نوی ل سلێمانیێ ب دامەزرینیت، رۆژناما ئومیدی ئیستقلال ژی كرە زمانحالێ حكومەتا خوە(26). تۆپبارانكرنێن بریتانییا ل سەر سلێمانیێ ل خزیرانا سالا 1924ێ جارەكا دی شێخ مەحموود نەچاركر باژێرێ سلێمانیێ بجه بهێلیت و بەرەڤ دەڤەرا شارباژێر ل سەر سنورێ عیراق و ئیرانێ بچیت(27). رۆژنامێ ئاماژە ب هندەك رویدانێن شەڕی ل 18 و 24 تەباخا سالا 1924 د ناڤبەرا حكومەتێ و شێخ مەحموودی کرییە(28). دیسا حكومەتێ راگەهاندنەكا فەرمی ل دۆر رویدانێن لەشكری د ناڤبەرا هۆزێن كوردی ل دەوروبەرێن سلێمانیێ و لەشكرێ عیراقێ دا بەلاڤکرییە، كو د ناڤبەرا 7- 8 ئیلونا سالا 1924ێ پەیداببوون(29) بەلێ رۆژنامێ ناڤێ شێخ مەحموودی نە ئینایە ب تنێ گۆتییە هۆزێن كوردی وەكی هۆزا جاف. ل رۆژا 9 – 26 ئیلونێ دیسا رەوش ل سلێمانیێ ئارامە، بەلێ ل دویڤ گۆتنا رۆژنامێ شەڕەك د ناڤبەرا هۆزا جاف و شێج مەحموودی دا جێبوویە(30). رۆژنامێ ل ژمارە (956) ئاماژە دایە وێ چەندێ، كو شێخ مەحموودێ هێزا خۆ ژ دەستدایە و لاوازبوویە(31). دەنگ و باسێن گرتنا دەڤەرا پێنجوین ژ لایێ حكومەتا عیراقێ ل نیسانا سالا 1927ێ رۆژنامێ ب گرنگی ل قەلەم دایە، لەورا د لاپەرێ ئێكێ یێ رۆژنامێ دا بەلاڤکرییە، ب هویری بەحسێ رویدانێن لەشكری ل گەل شێخ مەحموودی كری، هەتا وی رادەیی ئەو هێزێن پشكدار د ڤی شەڕی دا بەحسكرینە(32).
ژ دەنگ و باسێن رۆژنامێ دیار دبیت د سالێن 1924 -1927ێ دا، هەڤركییا لەشكرێ شێخی ل سەر سنوری ل گەل لەشكرێ حكومەتێ بەردەوام بوو، تا رێككەفتنا سالا 1927ێ د ناڤبەرا وان دا هاتییە مۆركرن، كو شێخ ل دەرڤەی سنورێ عیراقێ بیت و دەست د كاروبارێن سیاسی دا ل عیراقێ نەكەت و كوڕێ خوە بابا عەلی بۆ خواندنێ بهنێریتە بەغدا.(33)
شێخ مەحموودی سەرەدانا سلێمانیێ و بەغدا کرییە و ل گەل بەرپرس و سەرۆك وەزیرێن عیراقی كۆمبوویە، رۆژنامێ ل ڤێ سەرەدانێ، ناڤێ وی کرییە سەركردێ ب ناڤ و دەنگ هێژا شێخ مەحموودێ كوردی.(34)
شێخ مەحموود تا سالا 1930ێ ل دەرڤەی كوردستانێ و ل سەر سنورێ ئیرانێ د ژییا، بەلێ رویدانێن ئیلۆنا سالا 1930ێ ل سلێمانیێ، جارەكا دی ئەو پالدا، كو بەرەڤ سلێمانیێ بهێت و كۆنترولا سەروبەری بكەت. رویدانێن سلێمانیێ ژ ئەنجامێ نەرازیبوونا خەلكی و نە پشكدارییا وان د هەلبژارتنێن جڤاتا نوینەرێ عیراقێ دا بوو، ئەڤێ جڤاتێ ل بەر بوو، پەیمانا عیراقی – بریتانی یا سالا 1930ێ مۆر بكەت، چونكە بەحسێ مافێن كوردان د ڤێ پەیمانێ دا نە هاتبوون كرن، لەورا كوردان ل سلێمانیێ نەرازیبوون خوە دیار كر و پشكداری د هەلبژارتنان دا نە كر، ژ ئەنجامێ نەرازیبوونێ پۆلیسان تەقە ل خەلكی كر و چەند كەس هاتنە كۆشتن، د ناڤ ڤان رویدانان دا، شێخ مەحموود هاتە سلێمانیێ و سەروبەر كۆنترولكر، هەرچەندە حكومەتێ داخواز ژ شێخی كربوو، كو رێككەفتنا سالا 1927ێ نەشكێنیت.(35)
شێخ مەحموودی دەڤەرەكا بەرفرەهە ل دەشتا گەرمیان گرت، كفری و تۆزخرماتۆ گرت، داخواز ژ بریتانیا كر، ئێكگرتنا كوردستانێ ل ژێر ئینتیدابا بریتانی بپارێزن. د ناڤبەرا سالێن 1930-1931ێ شەڕ ل گەل بریتانیا دكر، هەتا ل داویێ نەچار بووی خوە ڤەكێشیتە گەرمیان و د شەڕەكێ دژوار دا و ب ناڤێ شەڕێ ئاوباریك ل رۆژهەلاتا تۆزخرماتو تووشی شكەستنێ بوو و خۆ ڤەكێشا د ناڤ سنورێ ئیرانێ دا، بەلێ ژ ئەنجامی رێككەفتنەكا ئیرانی – عیراقی بریتانی شێخ نەچار كر، جارەكا دی خوە بدەتە دەستێ حكومەتا عیراقێ هاتە گرتن و بۆ باژێرێ ناصریێ هاتە دویركرن.(36)
رۆژناما (الاستقلال) د راگەهاندنەكا فەرمی دا ئاماژەیی هێرشا حكومەتا عیراقێ بۆ سەر دەڤەرێن هەڵهبجە و دەروبەرێن وێ دایە، نەخاسمە پشتی زانی، كو شێخ مەحموودی ل بەره هێرشێ بكەتە ههڵهبجه، هێزا ئەسمانی یا بریتانی ل گەل رتلەكا لەشكری بەریتانێ د ناڤبەرا (17 كانوونا دويێ تا 1 شواتا سالا 1931)ێ پشكداری د ڤێ هێرشێ دا کرییە، ل دویڤ ڤێ راگەهاندنا فەرمی یا حكومەتێ: ب هاریكارییا فرۆكێن بریتانی هێزا لەشكری یا عیراقێ شیا سەركەتنێ ل سەر هێزا شێخ مەحموودی بینت و ل دویماهیێ وی نەچار بكەت بەرهڤ پێنجوین خۆ ڤەكێشیت(37). دیسا ل (2 ئادارا 10 ئادارا سالا 1931)ێ هێرشێن شێخ مەحموودی ل سەر هێزا حكومەتێ ل دەردوورێن ههڵهبجه دبەردەوام بوون، فرۆكێن لەشكرێ بریتانی ژی بەردەوام دەڤەر تۆپباران دكر، وەكی راگەهاندنا فەرمی یا حكومەتا عیراقێ ل رۆژناما (الاستقلال) بەلاڤكری(38). رۆژنامێ دیسا د ژمارە (1574) بابەتەک ل دۆر بزاڤا شێخ مەحموودی ژ رۆژنامەكا توركی ڤەگۆهازتییە و ڤان خالان بەرچاڤ دكەت:
1- چەوانيیا دەستپێكرنا ڤێ بزاڤێ و رویدانیێن لەشكری ل 17 كانوونا دويێ سالا 1931ێ و ل دویڤ راگەهاندنا فەرمی یا حكومەتا عیراقێ ئەوا مە ئاماژە پێكری.
2- رێككەفتنا حكومەتا عیراقێ و ئیرانێ بۆ كارەكێ هەڤپشكێ لەشكری ل دژی بزاڤا شێخ مەحموودی.
3- پالپشتییا هێزا ئەسمانی یا بریتانی بۆ لەشكرێ عیراقی و تۆپبارانكرنا دەڤەرێن چیایی.
4- دەڤەرێن شەڕ لێ هاتییە ئەنجامدان: ههڵهبجه، خۆرمال و چیایێن هەورەمان.(39)
رۆژنامێ بەردەوام ئاماژە ب هێرشێن حكومەتا عیراقێ و فرۆكێن بریتانی ل سەر هێزا شێخ مەحموودی ل ناڤبەرا 11 ئادارێ تا 23 نیسانا سالا 1931ێ دایە، دیسا دیارکرییە، كو ل دویماهیێ شێخ مەحموود نەچار بوویە خۆ ڤەكێشیته دەڤەرا پێنجوین.(40)
ل دویڤ دەنگ و باسێ رۆژنامێ یێ ژمارە 1613 ل رۆژا 17 گۆلانا سالا 1931ێ، شێخ مەحموود بۆ باژێرێ (السماوة) هاتییە ڤەگۆهازتن و ل بەرە ل وێرێ بهێتە ئاكنجیكرن(41). د ژمارە (1615) دا رۆژنامێ پرسیار کرییە، ئەرێ شێخ مەحموود دێ هێتە سزادان ژ بەر كارێن وی یێن تێكدانێ یان دێ رێز لێ هێتە گرتن؟ چونكە وەزیرێ ناڤخۆ دیارکرییە: شێخ ژ ئالێ جهەكێ بیانی هاتییە پالدان(42). دیسا رۆژنامێ ل ژمارە (1617) دایە زانین، كو حكومەتێ ل بەرە پارەكێ باش بۆ شێخی وەك (مخصصات) دیار بكەت، ل دویڤ گۆتنا رۆژنامێ ئەڤ (مخصصاتە) ژ یێن سەرۆك وەزیران پترن.(43)
ژ ڤێ پێداچوونێ دیارە رۆژنامێ گرنگی ب بزاڤا شێخ مەحموودی و رویدانێن لەشكری یێن حكومەتێ ل دژی شێخی دایە، هەتا رۆژنامێ گرنگی ب هندەك رویدانێن هویر یێن لەشكری دایە، دیسا رۆژنامێ رۆلێ بریتانیا و هێزا حكومەتا ئیرانێ ژ بۆ بدویماهی ئینانا بزاڤێ دایە.
سێ: بزاڤا شێخ ئەحمەد بارزانی 1931-1932ێ (بزاڤا بارزان یا ئێكێ):
بزاڤا شێخ ئەحمەد باررزانی یان وەكی ب ناڤێ بزاڤا بارزان یا ئێكێ هاتی، ئێك ژ بزاڤێن كوردی یە و ل دەڤەرا بارزان ل ناڤبەرێن سالێن 1931-1932ێ رویدایە، پەیدابوونا ڤێ بزاڤێ ئەگەرێن خۆ هەبوون، وەكی: رێڤەبەرییا شاش و سیاسەتا حكومەتا عیراقێ ژ بۆ لاوازكرنا دەستهەلاتدارییا شێخی و ب رێكا دانانا بنگەهێن پۆلیسان و زێدكرنا باجا تەرش و كەوالی و نەخشێ حكومەتا بریتانیا ژ بۆ ئاكنجیكرنا ئاسووریان ل دەڤەرا بارزان و دانانا كیانەكێ ئاسووری ل دەڤەرێ ل گەل هەستێ نەتەوەیێ شێخ ئەحمەد بارزانی و بەرسینكگرتنا سیاسەتا بریتانیا ل عیراقێ.(44)
بەرفرەهەبوونا بزاڤ و چالاكیێن شێخ ئەحمەدی ل دەڤەرێ، جهێ مەترسییا حكومەتا بریتانیا و عیراقێ بوو، سەركردێن لەشكری یێن بریتانی و عیراقێ حكومەتێن خۆ ژ بۆ بەرفرەهەبوونا دەستهەلاتدارییا شێخی هایدار كرینە، ڤان ئەفسەران ژ حكومەتا خۆ خواستییە رێكێن لەشكری ل هەمبەری شێخی بكاربینن ژ بۆ رێكگرتنا داخوازیێن وی یێن سەربخۆیێ، پشتی شێخی هەولدایی پەیوەندییان ل گەل فرەنسا چێبكەت، ترسا بریتانیا ژ بزاڤا شێخی پتر لێ هات. ژ بەر ڤێ یەكێ و لڤلڤین و بەرفرەهەبوونا دەستهەلاتدارییا شێخی ل دەڤەرێن كوردی، دەولەتێ بڕیار دا هێرشەكێ ل دژی بارزان بەرهەڤ بكەت.(45)
حكومەتا عیراقێ ل گەل بریتانیا هندەك پیلان ژبۆ لاوازكرنا بزاڤا شێخ ئەحمەدى دارێژتن، بەلێ ئەڤان پیلانان سەرنەگرت، لەورا ئەوێ بڕیارا هێرشەكا لەشكری ل سەر بارزان دا، ئەڤ هێرشە ب سەرۆكاتییا بەرقی صدقی بوو، ل 9 كانوونا ئێكێ یا سالا 1931ێ هێرشێ دەستپێكر، لەشكرێ بارزان خۆ ل بەر هێرشا حكومەتێ راگرت و زیانەكا مەزن گەهاندە وان(46). رۆژناما (الاستقلال) ئاماژە ب راگەهاندنەكا فەرمی یا حكومەتا عیراقێ ل دۆر بزاڤا بارزان یا ئێكێ کرییە، دیار کرییە: ل رۆژا 9 كانوونا ئێكێ یا سالا 1931ێ هێزەكا حكومەتێ ژ (بلێ) هێرشی بارزان کرییە، د ڤی شەڕی دا چەند كەس ژ هەردو لایەنان هاتینە كۆشتن، ل دویڤ گۆتنا راگەهاندنێ حكومەتا عیراقێ یا رژدە ل سەر ڤەگەراندنا ئێماناهییا دەڤەرێ و نە دووبارەبوونا ڤان بزاڤان(47). وەسا دیارە رۆژنامێ ئاماژە ب شكەستنا حكومەتێ نەکرییە ل وی دەمی، كو هێزا حكومەتێ تووشی شكەستنێ بوویە و ڤێ شكەستنێ كارتێكرنا خۆ ل سەر رەوشا حكومەتا عیراقێ هەبوو، مەلك فەیسەلى داخواز ژ وەزیرێ ناڤخۆ (ناجی شهوكهت) كر، دەست ژ كاری بەردەت، بەلێ ئەوی ئەڤ چەندە رەتكر، داخواز كر وەزیرێ بەرگريیێ (جهعفهر عەسكری) بدەنە دادگەهێ، پاشان مەلك فەیسەل و سەرۆك وەزیرێن عیراقێ (نوری ئهلسهعید) ژ بڕیارا خۆ پاشەگەز بوون.(48)
حكومەتا عیراقێ ژ بۆ ئامادەكرنا هێرشەكا دی، بەرهەڤیێن باش كرن و داخوازییا هاریكارییا بالەفرێن بریتانی كر، دیسا داخواز ژ توركیا ژی كر، كو بۆ نەهێلانا بزاڤا شێخ ئەحمەدی هەڤكاربیت، هەر ل وی دەمی چەند هۆزێن كوردی یێن دەردوورێ بارزان و هەڤدژیێن شێخ ئەحمەدی هاریكارییا خۆ بۆ حكومەتێ دیار كر، چونكە حكومەت مژوولی بزاڤا شێخ مەحموودی ل سلێمانیێ بوو، لەورا هێرشا خۆ بۆ بهارا سالا 1932ێ گیروكر، هێرشا وێ یا دويێ ب سەرۆكاتییا عەقید حاجی سری ئەحمەد بوو، د ڤێ هێرشێ دا دیسا هێزا بارزانییان ل هندەك چەپەران سەركەفتن ب دەستڤەئینا، ب تایبەتی ل شەڕێ ( دۆلا ڤاژی) ل (2-3 نیسانا سالا 1932)ێ و ل چەپەرێ ئاكرێ ل ( 12-14 نیسانا سالا 1932)ێ(49).
رۆژناما (الاستقلال) دایە دیار كرن، كو هندەك رۆژنامێن ناڤخۆیی ژ رۆژنامێن سووری دەنگ و باسێن بزاڤا بارزان وەرگرتینە و دیار كرینە، كو شێخ ئەحمەدی هێرشی سەر هێزا حكومەتێ کرییە، بەلێ پێدڤییە ئەو وان دەنگ و باسا پشتراست بكەن، چونكە ڤان رۆژناما مەبەست ژ بۆ بەلاڤكرنا ڤان دەنگ و باسان هەیە.(50)
حكومەتا عیراقێ پەنا بۆ بالەفرێن بریتانێ بر، لەورا ژ بەر تۆپبارانكرنا دژوارا ڤان بالەفران ل سەر دەڤەرا بارزان، شێخ ئەحمەد نەچار دبیت، ل دەستپێكا خزیرانا سالا 1932ێ بارزان بجهـ دهێلیت و بەرەڤ سنورێ توركیا بچیت، ل 22 خزیرانا وێ سالێ خوە رادەستی حكومەتا توركیا دكەت، پاشان ل باژێرێ ئەدەنە دهێتە ئاكنجیكرن. ل سالا 1934ێ، جارەكا دی شێخ ئەحمەد ڤەدگەریتە ڤە عیراقێ و بۆ مووسلێ پاشان بۆ باشووری دهێتە دویركرن.(51)
ل دۆر ڤان رویدانا رۆژناما (الاستقلال) چەند دەنگ و باس بەلاڤكرینە، ژ وانا، دیار دكەت: پشتی بزاڤ ب دویماهی دهێت، شێخ محهمەد سەدیق بارزانی و مەلا مستەفا بارزانی، كو دینەمۆیا بزاڤێ بوون، ب رێكا مەخفەرا پۆلیسا ل شێروانا مەزن، خۆ رادەستی دەولەتێ كرینە، بەلێ شێخ ئەحمەد بارزانی ل دویڤ گۆتنا رۆژنامێ ل ناڤ ئاخا توركیا ل دەڤەرا ئەسكیشەهر یێ ئاكنجيیە و ل بەرە ئەو ژی خۆ رادهستی دەولەتێ بكەت(52). ل ژمارە (1924) هاتییە: هندەك ژ بارزانییان بۆ گوندێن وان هاتینە ڤەگەراندن، بەلێ ئەوێن ئازاكرنا یاسایی ژێ نە گرتی نەهاتنە ڤەگەراندن(53). ل دویڤ گۆتنا رۆژنامێ شێخ ئەحمەد ل 25 تیرمەها سالا 1933ێ گەهشتییە بەغدا(54). دیسا رۆژنامێ دووپاتی ل سەر پشكداریكرنا بالەفرێن بریتانی ژ بۆ تۆبارانكرنا دەڤەرا بارزان کرییە، دەمێ دیار دكەت: ب فەرمانا مەلكی چەند ئەفسەرێن بریتانی ب مهداليێن لەشكری هاتنە خەلاتكرن(55)، ئەڤه ژی نیشانا پالپشتییا بریتانییا یا لەشكری بۆ عیراقێ بوو.
چار: دەنگ و باسێن جودا:
رۆژناما (الاستقلال) دەنگ و باسێن كارگێری و هندەك جاران ژی رویدانیێن کۆشتن و گرتنا كەسێن كوردی ژی بەلاڤكرینە، هەتا گەلەك جاران دەست نیشانكرن و ڤەگۆهازتنا قائمەقام و رێڤەبەرێن ناحیێن كوردی ژی بەلاڤكرینە، ژ رویدانیێن سەیر، كو د رۆژنامێ دا هاتی: بڕیارا مەلكی ل كانوونا ئێكێ یا سالا 1927ێ بۆ سێدارەدانا (نهعمۆ كوڕێ شاهۆیی) دەركەتییە، ئەو ژی ژ بەر كۆشتنا (پیرسۆن)ێ هاریكارێ حاكمێ سیاسی ل زاخۆ سالا 1919ێ(56)، ئانكو پشتی (8) سالان هاتییە سێدارەدان، ئەڤه ژی نیشانا كارتێكرنا بریتانییا بوو ل سەر دادگەها وی سەردەمی یا عیراقێ.
ڤەكرنا قوتابخانا ل دەڤەرێن كوردی ژی د ڤێ رۆژنامێ دا هاتییە، بۆ نموونە ل دهۆكێ ئێك هاتییە ڤەكرن، پشتی لیژنەكا قەزایێ بەرهەڤی بۆ ئاڤاكرنا قوتابخانێ كرین(57). یا كچان ژی ل سالا 1926ێ هاتییە ڤەكرن(58).
رۆژنامێ هندەك جاران ناڤێن ئەندامێن كورد بۆ جڤاتا نوینەرێن عیراقی بەلاڤدكرن، بۆ نموونە یێن هەولێرێ بۆ سالا 1924ێ بەلاڤكرینە(59).
دیسا رۆژنامێ بەلاڤۆكەک ب ناڤێ (گەنجێن كورد) بەلاڤکرییە، كۆ ڤێ بەلاڤۆكێ بەحسێ گرنگییا پەیوەندیێن كورد و عەرەبان کرییە، بەلێ بابەتێ وێ ل سەر هندەك كەسان بوو، كۆ بەلاڤۆكێ وەك وەزیر داینە نیاسین و ب ناڤێ كوردان ئاخفتییە، ئەو گەنج دژی ڤێ یەكێ بوون، دیارکرییە كەسێ ماف نینە ل سەر حسابا كوردان داخۆیانيان بدەت(60). هەرچەندە ڤێ بەلاڤۆكێ چ ناڤ نەئیناینە دا ئەم بزانین كا مەبەستا ڤان گەنجان چییە؟
گرتنا كەسێن سیاسیێن كورد و لێگەریان ل مال و نڤیسینگەهێن وان د رۆژنامێ دا هاتبوو، وەكی ل سالا 1931ێ حكومەتا عیراقێ تۆفیق بەگ موتەسەرفێ بەرێ یێ سلێمانیێ گرتییە و لێگەرینا نڤیسینگەها د. شوكری محهمەد سەگبان(61) کرییە و هندەك بەلاڤۆك دیتينە(62). وەسا دیارە د. شوكری وی سەردەمی سەرۆكێ لقێ بەغدا یێ كۆمەلا خۆیبوونێ بوو، بەلێ پشتی دەمەكی دبیتە ئێك ژ پالپشتێن هزرا كەمالیيان.
رۆژنامێ ئاماژە ب هندەك بابەتێن دی یێن دەڤەرێن كوردی كرینە، بەلێ ئەڤان بابەتان دەربڕین ژ بۆچوون و هزرا دەولەتێ دكر، ل گەل وێ یەكێ، ئەڤ دەنگ و باسە كارێن دەولەتێ یین فەرمی بوون و بۆ دەڤەرێ دهاتنە ئەنجام دان.
ژێدەر:
(1)م.د.رحیم خلف كاضم الشرع الافكار السیاسیە فی صحیفە الاستقلال، مجلە دراسات فی التاریخ و الاثار، ملحق العدد (84)، كانون الثانی، 2023، ص ص 153-155.
(2) رفائیل بطي، الصحافة في العراق، (المملكە المتحدە، 2021)،ص54.
(3) م.م. عباس اسماعیل جمیل، اثر العامل الاقتصادی و الاجتماعي في مشكلة المصل 1920-1926، دراسة تحلیلیة، مجلة آداب الفراهیدي، المجلد (11)، العدد (39)، 2019، ص ص 256-257.
(4) د.نواف فلاح الحمیدي العبیسان، موقف عصبة الامم من مشكلة الموصل (1924-1926)، مجلة كلیة الاداب، جامعة القاهرة، المجلد (84)، العدد (1) ینایر 2024، ص ص 14-20.
(5) بنێرە، جریدة الاستقلال، العدد 343، 28 كانون الثاني 1924، ص 1؛344، 29 كانون الثاني 1924، ص1.
(6) الاستقلال، العدد 479، 26 تشرین الاول 1924، ص 2.
(7) الاستقلال، العدد 485، 31 تشرین الاول 1924، ص 3.
(8) الاستقلال، العدد ،505،25 تشرین الثاني، 1924ص 3.
(9) الاستقلال، العدد 546، 27 كانون الثانی 1925،ص 3؛ العدد 547،28 كانون الثانی 1925، ص 3؛العدد 549، 30 كانون الثانی، 1925، ص 3.
(10) الاستقلال، العدد ، 554، 5 شباط 1925،ص 2، سەبارەت ژیانا هبة الله مفتی، بنێرە، د. محمد علی الصویركی، معجم اعلام الكرد، (السلیمانیە، 2005)، ص ص 19199.
(11) سەبارەت ڤێ یادداشتنامێ بنێرە، الاستقلال، العدد 556، 8 شباط 1925، ص 3.
(12) الاستقلال، العدد 563، 16 شباط 1925،ص 1.
(13) الاستقلال، العدد 563،16 شباط 1925 ص 2.
(14) الاستقلال، العدد 572، 26 شباط 1925ص 2.
(15) الاستقلال، العدد 576، 3 مارت 1925،ص 2؛ سەبارەت ژیانا هبة الله مفتی بنێرە،د. الصویركی، المصدر السابق، ص752.
(16) الاستقلال، العدد 584، 12 مارت 1925،ص 2.
(17) كورتییا راپۆرتا دویماهیا لیژنێ ل الاستقلال، العدد 639،2 ایلول 1925،ص 1.
(18) الاستقلال، العدد 656، 22 ایلول 1925، ص 1.
(19) د. ولید حمدي، الكرد و كردستان في الوثائق البریطانیة، دراسە تاریخیە وثائقیە، (لندن، 1991)، ، ص 195.
(20) عبد الرحمن ادریس صالح البیاتی، الشیخ محمود الحفید» البرزنجی» و النفوذ البریطانی فی كردستان العراق حتی عام 1925، (السلیمانیە، 2007)، ص ص224-227.
(21) المصدر نفسه، ص ص235-254.
(22) صابر، المصدر السابق، ص 246-248؛ سدیق سالح، حكومەتی كوردستان 1918-1924، (سلێمانی،2006)، ص ص 116، 142-145.
(23) الاستقلال، العدد 132،31 مایس 1923، ص 1.
(24) الاستقلال، العدد 142، 1 حزیران 1923،ص 3.
(25) الاستقلال، العدد 147،7 حزیران 1923، ص 4.
(26) سروە اسعد صابر، كوردستان من بدایة الحرب الحالمیة الاولی الی نهایة مشكلة الموصل 1914-1926، دراسە سیاسیة وثائقیة، (اربیل، 2001)،ص 249-250؛ .عبد الرحمن ادریس صالح البیاتی، سیاسە بریطانیا تجاە كرد العراق 1914-1932، (السلیمانیە، 2010)، ص ص 293-295.
(27) صابر، المصدر السابق، ص 249-250؛ البیاتی، سیاسە بریطانیا…، ص ص 293-295.
(28) الاستقلال، العدد 439، 8 ایلول، 1924،ل 2.
(29) الاستقلال، العدد 445،15 ایلول، 1924، ل 2.
(30) الاستقلال، العدد 448، 18 ایلول، 1924ص 2؛ الاستقلال، العدد 455، 15 ایلول، 1924، ل 2.
(31) بنێرە ص 2.
(32) الاستقلال، العدد 1065،27 مایس، 1927، ص 1.
(33) الاستقلال، العدد 1086، 24 حزیران، 1927، ص 2.
(34) الاستقلال، العدد 1098،18 تموز 1927، ل 2.
(35) ولید حمدی، المصدر السابق، 231؛د.غانم محمد الحفو و د. عبد الفتاح علي البوتاني، الكورد و الاحداث الوطنیة في العراق فی العهد الملكی 1921-1958، (اربیل، 2005)، ص 44.
(36) البوتاني، دراسات و مباحث…، ص ص 213-214.
(37) الاستقلال، العدد 1543، 18 شباط، 1931،ل 2.
(38) الاستقلال، العدد 1565، 18 اذار، 1931، ل 2.
(39) بنێرە ،ص 1.
(40) بنێرە الاستقلال، العدد 1590، 16 نیسان، 1931ص 2؛ الاستقلال، العدد 1611،14 ایار، 1931،ص 2.
(41) بنێرە، الاستقلال، العدد 1614،18 ایار، 1931، ص 2.
(42) بنێرە،ص 2.
(43) بنێرە،ص 2.
(44) سەبارت ئەگەرێن ڤێ بزاڤێ بنێرە، كاویس قفطان، الانتفاضات البارزانیة، (اربیل، 2003)، ص ص 40-62؛ البیاتی، سیاسة بریطانیا …، ص 387.
(45) عزیز حسن البارزاني، الحركة القومیة الكوردیة التحرریة في كوردستان العراق 1939-1945، (اربیل، 2002)، ص ص 36-37.
(46) عبد الرزاق الحسني، تاریخ الوزارات العراقیة، (بغداد، 1988)، ط 7،ج 3، ص 187.
(47) الاستقلال، العدد، 1616، 20 ایار، 1931، ص 2.
(48) عبد الرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیە، (بغداد، 1988)، ط 7،ج 3، ص 187.
(49) مسعود البارزاني، البارزاني والحركة التحرریة الكردیة، انتفاضة بارزان الاولی 1931-1932، ( كردستان، 1986)، ص ص 31-47؛ البیاتی، سیاسە بریطانیا …، ، ص ص 395-
(50) الاستقلال، العدد، 1901.
(51) مسعود البارزانی، البارزانی و الحركە التحرریە الكردیە، انتفاطە بارزان الاولی 1931-1932، ( كردستان، 1986)، ص ص 31-47؛ البیاتی، سیاسە بریطانیا …، ، ص ص 395.
(52) الاستقلال، العدد، 1917، 15 حزیران، 1933، ص2.
(53) بنێرە، ص 2.
(54) الاستقلال، العدد ، 1951، 26تموز 1933،ص 2.
(55) الاستقلال، العدد، 1777، 27 حزیران 1932،ص 2.
(56) الاستقلال، العدد 1234، 16 كانون الاول 1927؛ ل دۆر رویدانا كۆشتنا پیرسوونی بنێرە پەرتوكا مە، دیرۆكا كوردان یا هەڤچەرخ ب دیتنەكا زانستی ، دهۆك،2022، ل 94.
(57) الاستقلال، العدد 181، 17 تموز 1923.
(58) الاستقلال، العدد 839 ، 1ایلول 1926.
(59) الاستقلال، العدد 374، مارت 1924، ل 3.
(60) الاستقلال، العدد 1259 ، 15 كانون الثانی 1928.
(61) د.شوكری محمەد سەگبان (1881-1960)، ژ گوندەكێ ئامەدێ یە، و دەرچوویێ پزیشكییا لەشكرییە، د چەندین كۆمەلێن كوردی ل بەری و پشتی شەرێ جیهانیێ ئێكێ وەك ئەندام ناڤێ وی هاتییە، سەرۆكێ لقێ بەغدا یێ كۆمەلا خۆیبوونێ بوو، بەلێ پشتی سالا 1933ێ پەرتووكەك ب زمانێ فرەنسی ل دۆر پرسا كوردی بەلاڤکرییە و بەرگری ژ هزرا كەمالیێ کرییە، لەورا هندەك نڤیسەرا ب ( خیانەتكار) ناڤێ وی ئینایە، بنێرە: ئیسماعیل كویلداش، جومعیەتی تەعالی كوردستان، وەرگێران زریان رۆژهەلاتی، ( سلیمانی، 2011)، ل ل 30-34.
(62) الاستقلال، العدد 1605 ، 7 ایار 1931.
