گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
تهحسین ئیبراهیم دۆسكى
پشتى شهڕێ جیهانى یێ ئێكێ دهستههلاتا دهولهتا ئۆسمانییان ل سهر باشۆرێ كوردستانێ نهما و هێزێن ئینگلیزى بهر ب دهڤهرێ ڤه هاتن، ژ بهر كو ئینگلیزان د گهل ههڤپهیمانێن خۆ یێن فرهنسى پلانهكا نوى بۆ دهڤهرێ دانابوو، ئهو ژى لێكڤهكرنا دهڤهرێ بوو ل دویڤ ڕێككهفتنا سایكس پیكۆیى، وان بۆ بجهئینانا ئارمانجا خۆ دهست دا دارێ زۆرێ، ژ ئهنجامێ ڤێ سیاسهتێ ل گهلهك جهان ژ دهڤهرێ بهرهنگارییا وان هاتهكرن، ئێك ژ بهرهنگارێن وان ل باشۆرێ كوردستانێ ب تایبهتى ل دهڤهرا سلێمانییێ شێخ مهحموودێ حهفید بوو، ئهوێ ل سالا 1919 و پێدا ب هندهك بزاڤێن چهكدارى ڕابووى دژى هێزێن ئینگلیزان.
شێخ ئهحمهدێ بارزانى ئهوێ پشتى شههیدبوونا برایێ خۆ شێخ عهبدولسهلامى ل دووماهییا سالا 1914 بوویه شێخێ دهڤهرا بارزان، بهردهوامى دایه ڕێبازا وى یا چاكسازییێ، پشتهڤانییا خۆ بۆ شێخ مهحموودێ حهفید ڕاگههاندن، ب كریار دهستێ هاریكارییێ بۆ وى درێژكر.. ئهڤ ههلویستێ وى بوو جهێ نهرازیبوونا ئینگلیزان ئهوێن ههر ژ هنگى وهره شێخ ئهحمهد وهك نهیار بۆ خۆ هژمارتى.
ل سالێن بیستان دهولهتا عیراقى یا نوى ب كوتهكى و ل ژێر چاڤدێرییا ئینگلیزان هاته ئاڤاكرن و دهمێ ڤێ دهولهتێ ڤیاى دهستههلاتا خۆ ل سهر دهڤهرێ ب زۆرى بسهپینت، كوردان بڤێت نهڤێت بێخنه بن حوكمێ خۆ و ب دروستى پشتى سالا 1931 سهروبهر د ناڤبهرا خهلكێ دهڤهرا بارزان ب سهركێشییا شێخ ئهحمهدى و هێزێن عیراقى دا یێن كو ئینگلیزان پشتهڤانى لێ دكر، تێكچوو، پتر ژ جارهكێ لێكدانێن چهكدارى د ناڤبهرا ههردو لایان دا چێبوون و ئێك ژ وان جاران ئهو بوو یا ل دووماهییا سالا 1931 چێبووى دهمێ هێزێن عیراقى هێڕشی بارزان کری، پشتى شهڕهكێ دژوار هێزێن عیراقى شكهستن و ڤهگهڕیانه جهێن خۆ پشتى زیانهكا مهزن گههشتییێ.
پشتى ڤێ چهندێ و ل ئادارا سالا 1932، دوباره حوكمهتا عیراقێ هێزا خۆ كۆمكر و هێڕشهكا دژوارتر و بهرفرههتر ئینا سهر دهڤهرا بارزان، د ڤان شهڕان فڕۆكهیێن ئینگلیزان ژى پشكدارى كر و هاریكارییهكا مهزن دا هێزێن حوكمهتا عیراقێ بۆ پێشڤهچوونێ.
ل ڤێرێ مه نه ل بهره دیرۆكا ڤان ڕویدانان ڤهگێڕین و بهحسێ وان ب فرههى بكهین(2)؛ ژ بهر كو ئهو نه مژارا ڤێ نڤیسینا مهیه، بهلكى مه دڤێت دهنگڤهدانا ڤان ڕویدانان د سێ گۆتاران دا بهرچاڤ بكهین یین وى دهمى د دو ڕۆژنامهیێن توركى دا هاتینه بهلاڤكرن، كو ڕۆژنامهیا (وقت) و یا (مللیهت) بوو، وهك بهرپهڕەك ژ دیرۆكێ، تشتێ گرنگ د ڤان گۆتاران دا ئهوه سێ وێنهیێن دهگمهن ژى د گهل وان بهلاڤبووینه.
بهرى ئهم بهحسێ ڤان ههر سێ گۆتاران بكهین، دڤێت ل بیرا خۆ بینینهڤه، كو حوكمهتا توركى ل وى دهمى، وهكى حوكمهتا عیراقێ و ئینگلیزان، ب چاڤێ ترس و نهیارهتییێ بهرێ خۆ ددا بزاڤێن شێخ ئهحمهدێ بارزانى؛ چونكى تورك ب وان پهیوەندییان دئاگههدار بوون یێن د ناڤبهرا شێخ ئهحمهدى و رێبهر و سهركردهییێن ئازادیخوازێن كوردان ل باكۆرێ كوردستانێ ههین، لهو دڤێت ئهم غهریب نهبینین دهمێ ئهڤ ههردو ڕۆژنامه ب چاڤێ كهرب و كینێ بهرێ خۆ بدهنه شێخى، یان ب مەبەست كارى بۆ هندێ بكهن شێخى و بزاڤا وى ب ڕهنگهكێ سهقهت نیشا خهلكى بدهن، ههتا درهو و بێبهختییان ژى ب وى ڕادهن؛ دا ئهو وى د چاڤێن مللهتێ خۆ دا كرێت بكهن.
بۆ زانین ڕۆژنامهیا وهقت (VAKIT) ئێكهمین جار ل سالا 1917 و ل ئستهنبۆلێ دهست ب وهشانا خۆ كربوو، ئهو ئێك ژ ڕۆژنامهیێن گرنگ و ناڤداربوو ل توركیا و گرنگى ددا مژارێن سیاسى و ڕهوشهنبیرى. رۆژنامهیا مللییهت (MILLIYET) ل سالا 1926 ل ئستهنبۆلێ دهست ب وهشانێ كربوو، ئهو ئێك ژ رۆژنامهیێن لیبرالى بوو و پشتهڤانییا هزرا (كهمالییهتێ) دكر، ئهو دئێته هژمارتن ئێك ژ گرنگترین رۆژنامهیێن توركیایێ ل سهردهمێ جمهوورییهتێ، ئهو ل دهمهكێ درێژ ژێدهرەكێ بهرچاڤێ دهنگوباسان بوو ل توركیا.
ل بهارا سالا 1932 دهمێ ههڤڕكى د ناڤبهرا شێخ ئهحمهدێ بارزانى و حوكمهتا عیراقێ دا گههشتییه ئاستێ شهڕ و لێكدانێ، پشتى دو سێ ههیڤهكان ژ شهڕى و دانوستاندنێ، شێخى بڕیار دا خۆ ب دهست حوكمهتا عیراقێ و ئینگلیزان ڤه بهرنهدهت، وى د گهل هژمارهكا ههڤال و پشتهڤانێن خۆ قهستا باكۆرێ كوردستانێ كر و وهك پهنابهرهكێ سیاسى خۆ ب دهست حوكمهتا توركیایێ ڤه بهردا. ڤان ڕویدانان دهنگڤەدانا خۆ د رۆژنامهیا توركى دا ههبوو، وهك نموونه ل سهر ڤێ چهندێ ل ڤێرێ دێ بهحسێ سێ گۆتاران كهین، كو ل وى دهمى هاتبوونه بهلاڤكرن، ناڤێن چو نڤیسهران د گهل ڤان گۆتاران نههاتینه دانان تشتێ هندێ دگههینت، كو ئهو دهربڕینێ ژ رۆژنامهیێ ب خۆ دکەن.
دهمێ هێشتا ههڤڕكى دبهردهوام، بهرى شێخ بڕیارا چوونا بهر ب توركیایێ ڤه بدهت، رۆژنامهیا (وهقت) دو گۆتار سەبارەت ڕویدانێن بارزان بهلاڤكرینه و ب ڤى ڕهنگى:
گۆتارا ئێكێ:
ل ڕۆژا چارشهمبێ 13 نیسانا 1932 هاتبوو بهلاڤكرن، ب ناڤێ: (ئهو چییه ل عیراقێ چێ دبت؟ كریارا لهشكهرى دژى شێخێ بارزان یا بهردهوامه)، تێدا هاتییه: حوكمهتا عیراقێ ب ڕێكا كرنا شهڕێ شێخێ بارزان كارى بۆ دابینكرنا تهناهییێ ل دهڤهرا بارزان دكهت، د ڤێ كریارا لهشكهرى دا ژ لایهكى ڤه هندهك یهكهیێن ناڤخۆیى پشكدارن (مهبهست: یێن پێكهاتى ژ كوردێن عیراقێ یێن پشتهڤان بۆ حوكمهتێ)، ژ لایهكێ دى ڤه فڕۆكهیێن بریتانى پشتهڤانییا وان دكهن. ل دویڤ وان زانینان یێن رۆژنامهڤانییا لهندهنى ڤهگوهاستین هندهك زهلامێن شێخ ئهحمهدێ بارزانى ل حهفتییا بۆرى گولله دانابوونه ئهفسهرهكێ فڕۆكهڤانێ بریتانى و ئهو كوشتبوو، بهرى دهمهكى وان موفهتشێ گشتى یێ لهشكهرێ عیراقى ژى جهنهرال رۆیان رۆبینكۆ بریندار كربوو، جهنهرال رۆبینكۆ ئێكسهر ب فڕۆكهیێ بۆ بهغدایێ هاتبوو ڤهگوهاستن و وى چارهسهرییا خۆ ل وێرێ وهرگرتبوو، جهنهرال رۆیان (61 ساله) و ئهڤه ژ سالا 1930 وهره ئهو موفهتشێ گشتییه یێ لهشكهرێ عیراقى، دئێته زانین بڕینا وى نه یا دژواره.
د گهل ڤێ نڤیسینێ وێنهیهك ژى هاتییه بهلاڤكرن، كو ل سالا 1928 هاتبوو كێشان و تێدا شێخ ئهحمهدێ بارزانى د گهل سهركردهیهكێ لهشكهرێ عیراقى دا دیار دبت، رۆژنامه ددهته زانین، كو وان ئهڤ وێنه ژ رۆژنامهیا تایمز یا لهندهنى وهرگرتییه.
نڤیسینا دویێ:
ل رۆژا شهمبییێ 18 خزیرانا سالا 1932 بهلاڤبوو، ل بن ناڤێ (بهردهوامییا ڕویدانێن خویناوی ل عیراقێ) و بۆ كرێتكرنا ناڤێ شێخ ئهحمهدێ بارزانى و ڕهشكرنا وى ل بهر خواندهڤانان، رۆژنامهیێ د بن ناڤێ گۆتارێ دا (مانشێتێ سهرهكى) و ب خهتهكێ بهرچاڤ نڤیسییه: (شێخ ئهحمهد ئهوێ ژ فهلاتییێ هاتییه د ئیسلامێ دا پاشى جارهكا دى ژ ئیسلامێ دهركهفتى و بوویه فهله ڕەڤى چوو چیایى)!!
ژێدهرێ رۆژنامهیا (وهقت) د ڤێ نڤیسینێ ژى دا ئهو دهنگوباسن یێن پهیامنێرێ رۆژنامهیا (تایمز) یا بریتانى بهلاڤكرین و ئهڤ نڤیسینه چهندهكێ درێژتره، تێدا هاتییه ئهڤه دو ههیڤ و نیڤه شهڕێ لهشكهرێ عیراقێ و فڕۆكهیێن بریتانى د گهل هندهك كوردێن عیراقى ل وێ دهڤهرا چیایى یا ل سهر توخویبێن توركى و عیراقى یێ بهردهوامه.. پاشى رۆژنامه ژ پهیامنێرێ تایمزێ ڤەدگوهێزیت، كو پشتى شكهستنا شێخ مهحموودى ل سالا بۆرى حوكمهتا عیراقێ هزر نهدكر كورد دێ ب بزاڤهكا دى ڕابن، پشتى شێخ مهحموود تهسلیمبووى ئێدى سهروبهرێ تێكچووى ل باشۆرێ كوردستانێ نهما(2)، پشتى هنگى حوكمهتا عیراقێ سهرهدهرى د گهل شێخ ئهحمهدى دا كر.. پاشى ب كهربهكا ئاشكهرا ڤه رۆژنامه بهحسێ شێخى دكهت و كانێ چاوا پشتى سێدارهدانا برایێ وى یێ كۆره (هۆسا د رۆژنامهیێ دا هاتییه!) ل مووسلێ ئهو ل شوینا وى یێ بوویه شێخێ دهڤهرا شێران و بهڕۆژ و مزوورى بالا.
پاشى ئهو كۆمهكا بێبهختییان ب شێخێ و عهشیرهتا وى ڕاددهت، بۆ هندێ دا شێخ ئهحمهد و داخوازێن وى د چاڤێن خواندهڤانان دا ڕهش و كرێت بكهن! پێدڤی ناكهت ئهم وان ل ڤێرێ ڤهگێڕین، ب راستى ئهم نزانین كانێ ژێدهرێ وان بێبهختى و درهوان یا رۆژنامهیا بریتانییه یان ژى ئهو ژ زێدهییێن رۆژنامهیا توركینه، گۆتار ئاشكهرا دكهت شێخ ئهحمهد یێ چل سالییه و ئهو ئێك ژ كهسایهتییێن بهرچاڤه ل دهڤهرا خۆ.
پاشى گۆتار دبێژت: پشتى شێخ مهحموودى خۆ تهسلیم كرى، حوكمهتا عیراقێ ڤیا دهستێ خۆ بدانته سهر كوردستانێ ل باشۆرى، بهلێ ژ بهر هندهك تهنگاڤییێن دارایى كریار هاتبوو پاشخستن بۆ ئادارا ئهڤساله، ل 13 ئادارێ هێزێن لهشكهرى ل بالهكییان كۆمبوون و پلان بۆ بندهستكرنا دهڤهرێ دانا، فڕۆكهیێن بریتانى لهشكهرێ عیراقى بر دانا وان جهان، ئاشكهرابوو شێخ ئهحمهد دێ بهرگرییێ كهت، پاشى شێخ ئهحمهدى خۆ ڤهكێشا چیایێ سارى هۆرا و سارى موساكا و ئهو ل وێرێ كهفته دانوستاندنێ د گهل حوكمهتا عیراقێ، بهلێ ئهڤ دانوستاندنه نهگههشتنه چو ئهنجامان، ژ بلى بهردهوامییا كریارا لهشكهرى چو هلبژارتنێن دى نهبوون، پاشى پشتى چو ئهنجام ب كریارا لهشكهرى ژى ڤه نههاتین شێخ ئهحمهدى بڕیار دا جارهكا دى دانوستاندنان بكهت، داخوازا وى ئهو بوو حوكمهت وى نهگرت و بهرداى بهێلت، بهلێ حوكمهتێ ب تنێ سۆز ب هندێ دایێ، كو ئهگهر شێخى خۆ تهسلیم كر ئهو رحهت بژیت و مووچەكێ باش بۆ وى بێتهدان، بهلێ حوكمهت ل دویڤ دلێ خۆ دێ جههكى بۆ وى دهستنیشان كهت دا ئهو لێ بژیت، حوكمهتێ دهمێ 48 دەمژمێران دهلیڤه دا وى، كو ئهو رازى بیت، بهلێ شێخى ئهڤ شهرته رهدكرن و ل 24 گولانێ ئاگربهست ب دووماهى هات.
ل 25 ههیڤا گولانێ شهڕى دهستپێكرهڤه، شێخ و ههڤالێن وى بهر ب چیاى ڤه چوون، جارهكا دى گوندێن وان هاتنه تۆپبارانكرن، ههروهسا ئهو ب خۆ ژى -وهكى هاتییه دیتن- هاتنه تۆپبارانكرن، ب ڤێ چهندێ ئهم هیڤى دكهین كورد بزڤڕنه ڤە گوهدارییێ!
د گهل ڤێ نڤیسینێ وێنهیێ هندهك لهشكهرێن بریتانى ههنه دهمێ وان ل عیراقێ شهڕ دكر.
گۆتارا سێیێ:
ل 7 ههیڤا تهباخا سالا 1932 د رۆژنامهیا (مللییهت) دا بهلاڤبوویه، ل بن ناڤێ (شێخێ بارزان یێ دئێته تهراقیا) و د بن دا نڤیسییه: شێخ ئهحمهد و ههڤالێن خۆ نوكه یێ ل وانێ، د ناڤ ههڤالێن وى دا ئهو سهركردهیێن عهشیرهتان ژى ههنه یێن وى پتر باوهرى پێ ههى.
پشتى هنگى رۆژنامهیێ دهنگوباسهكێ كورت ب ڤى رهنگى بهلاڤكرییه: شێخێ بارزان شێخ ئهحمهدى خۆ وهك پهنابهر ب دهست سهركردهییا مهڤه بهردایه، ئهو یێ هاتییه ژ چهككرن و بهر ب وانێ ڤه یێ هاتییه ئینان، د گهل خزمهتكارێن وى و سهركردهیێن د گهل وى دا ژ مهزنێن هندهك عهشیرهتان یێن د كریارێن لهشكهرى دا هاریكارییا وى كرى، باوهرییا وى گهلهك پێ دئێت. ئهو بارزانییێن چهكێ خۆ داناى و وهك پهنابهر خۆ ب دهست حوكمهتا مهڤه بهرداى هێشتا یێ ل سهر توخویبان، پشتى ئهو بۆ وانێ دئێنه ڤهگوهاستن ئهو د گهل شێخ ئهحمهدى دا دێ بهر ب ترابزوونێ ڤه هێن، ژ وێرێ دێ ئێنه ئستهنبۆلێ، پاشى دێ چنه تراقیا و یا بهرهزر ئهوه ئهو وهك پهنابهر بمیننه ل ئهدرنه.
د گهل ڤێ گۆتارا كورت دو وێنه ژى یێن هاتینه بهلاڤكرن ئێك ژ وان وێنهیێ شێخ ئهحمهدییه د گهل هژمارهكا ههڤال و كهس و كارێن وى یێن نێزیك، یێن وى باوهرى پێ ههى -وهكى رۆژنامه دبێژت- و رۆژنامه ناڤێن وان كهسێن د وێنهیى دا ههین ب ڤى رهنگى ڤهدگێڕت: ((ژ لایێ راستێ بۆ یێ چهپێ: خزمهتكارێ شێخى عهلى ئهفهندى، برایێ شێخى مهلا مستهفا، ئیبراهیم، محهمهد سدیق، حاجى تاها ئهفهندى، ئهوێ ل نیڤێ و نیشانا (X) ل سهر هاتییه دانان شێخێ بارزان شێخ ئهحمهده، كوڕێ وى یێ بچویك ئهوێ د كۆشا وى دا مهلا مستهفایه، كوڕێ وى یێ مهزن یێ ل لایێ وى یێ چهپێ مهلا خالده، ئهوێ ل بهرامبهر محهمهد سدیقى)) ب ڤى رهنگى رۆژنامه وان كهسان ددهته نیاسین.
ژ بلى ڤى وێنهیى رۆژنامهیێ وێنهیهكێ دى ژى بهلاڤكرییه نێزیكى سیهـ كهسان تێدانه و ئهو ئهون یێن، كو د گهل شێخ ئهحمهدى دا چووینه توركیا.
پەراوێز:
(١) ههچییێ بڤێت سهروبهرێ دهڤهرێ ل وى دهمى ب رهنگهكێ بەرفرههتر بزانت دشێت ل پەرتووکا سهرۆك مهسعوود بارزانى بزڤڕت ئهوا ب ناڤێ (بارزانى و شؤڕهشا رزگاریخوازا كوردى) بهرگێ ئێكێ.
(2) ههر چهنده دبت ئهڤ پهیڤه یا پهیامنێرێ تایمزێ بت، بهلێ یا غهریب ئهوه رۆژنامهیهكا توركى ل سالێن سیهان ڤێ پهیڤێ ب كار بینت!
