ژ داوى سالێن دهستههلاتدارییا ئۆسمانى ههتا دامهزراندنا حكوومهتا ئیراقێ و ههتا شۆرشا 14 تیرماها 1958ێ دهڤهرا بارزان و خهلكێ وێ ب رێبهرییا مالباتا شێخێن بارزان د سهرهلدان و بزاڤێن بهردهوام دا بوونه ژ بۆ دهستڤهئینانا مافێن رهوایێن وى خهلكى، دهستپێك سهردهمێ شێخ عهبدولسهلامێ بارزانی بوو د ناڤبهرا سالێن 1907 – 1914 د ڤێ قۆناغێ دا شێخ عهبدولسهلامى ب ههڤكارى دگهل شێخ و مهزنێن دهڤهرا بههدینان یهكهمین دیكیۆمێنت تۆماركر، دهمێ د داخوازنامهكێ دا داخوازا چهند مافهكێن نهتهوهیى و خوهجهى ژ دهستههلاتا بلندا ئۆسمانى كرى ل بهراهییا وان ژى زمانى كوردی ببیته زمانێ فەرمی و زمانێ پهروهردهیێ ل دهڤهرێن كوردان و چهند مافهكێن دیتر.(١)
ئهنجامێن ڤێ داخوازنامهیێ هێرشێن دهستههلاتا ئۆسمانى بوون بۆ سهر دهڤهرا بارزان و بهرخوهدانا خهلكێ دهڤهری بوو، پشتى دهمهكى لهشكهرێ ئۆسمانى پڕانییا ئهو دهڤهره سۆت و وێرانكر و شێخ عهبدولسهلامێ سهركردێ بهرخوهدانێ مشهخت بوو دهڤهرێن دى یێن رۆژههلات و باكورێ كوردستانێ و پاشتر ب پیلانا كوردهكێ خوهفروش ل گوندێ (گهنگهچین) هاتهگرتن و رادهستى هێزێن لهشكهریێن توركى كرن و ل رۆژا 14/12/1914ێ ل باژێرێ مووسلێ دگهل سێ ژ ههڤالێن خوه هاتهسێدارهدان.(٢)
پشتى شههیدكرنا شێخ عهبدولسهلامى، شێخ ئهحمهدێ برایێ وى شێخاتییا تهكیا بارزان و مهزناتییا فیدراسیۆنا عهشیرهتێن بارزان گرتهدهست.(٣) سهردهمێ شێخ ئهحمهدى رهوش هاتهگۆهارتن، شهرێ جیهانیێ ئێكێ ب داوی هات، دهستههلاتا ئۆسمانى نهما و دهستههلات كهته دهست هێزێن بریتانى یێن د شهڕی دا سهركهتن ئیناى، حكوومهتا نوو یا ئیراقێ ل ژێر سیبهرا داگیركاریێ هاتهدامهزراندن، ئهفسهرێن ئینگلیزى ل یهكهیێن ئیدارییێن دهڤهرێ دهستههلاتدارێن ئێكانه و بێ ههڤرك بوون. ژ ئهنجامێ ههلویستێن شێخ ئهحمهدى یێن نهتهوهیى، پشتهڤانی و پهیوهندییا وى دگهل بزاڤ و كهسایهتیێن كورد ل ههرجههكێ ههیى و بهرگرییا وى ژ سهروهرییا دهڤهرێن بارزان، دهستههلاتدارێن ئینگلیز ههست ب وێ چهندێ كر: بارزان بوویه مهلبهندهكێ شۆرشگێرى و د شیان دایه د ههردهمهكی دا سهر هلدهت و هێزهكا خوهدى شیانه و خهلهتییه ئهگهر ب چاڤێ سڤكیێ بهرێ خوه بدهنێ، د ههمان دهم دا ئاستێ وێ پهیوهندییا موكم یا د ناڤبهرا شێخ ئهحمهدى و ئهشیرهتێن بارزان زانى و ههر بزاڤهكا كرى بۆ كڕینا هندهك ژ كوڕێن ئهشیرهتێ شكهستن ئینا و نهشیان ب چ رێكهكێ دوبهرهكییهكێ بێخنه د ناڤا وان دا. لهوما بریتانییان بڕیار دان د یهكهمین دهلیڤا بۆ هلدكهڤیت دا دربهكى ل بارزان بدهن و ئهوا وان ب ئاستهنگ بهرامبهرى ئهنجامدانا پلانێن خوه دزانى لادهن و ژ ناڤ ببهن.(٤)
ل هاڤینا 1931ێ سهرهلدانا ئێكێ یا بارزان (1931 – 1932) دهستپێكر. ڤێ سهرهلدانێ ب هێرشا سهرلهشكهرێ ئیراقى (العقید برقى) ل 9/12/1931 بۆ سهر بارزان و دۆرپێچكرنا بارزان دهستپێكر، د ڤێ رهوشێ دا شێخ ئهحمهدى و مهلا مستهفایێ برایێ وى و خهلكێ بارزان بڕیارا بهرخوهدانێ ههتا داوى دڵۆپا خوینێ دان. ئهڤ هێرشه ب سهركهتنا بهرخوهدانا بارزانییان ب داوی هات، ههتا بهارا 1932ێ رهنگه تهناهییهكێ دهڤهر ڤهگرت. بهارا سالا نوو لهشكهرێ ئیراقێ ژ بهرۆكێن رهواندزێ، ئاكرێ و ئامێدیێ دهست ب هێرشان بۆ سهر دهڤهرا بارزان كر، ل مهها ئادارێ ههتا داوییا نیسانێ شەڕێن مهزن د ناڤبهرا ههردو ئالییان دا روودان و هێزێن مهلكیێن ئهسمانیێن بریتانى (RAF) پشكدارییهكا بهرچاڤ د شهڕی دا بۆ پشتهڤانییا هێزێن ئیراقێ كر، ژمارهك ژ شهڕڤان و خهلكێ سڤیل شههیدكرن و گوندێن وان سۆتن. ل مهها گولانێ رهنگه دانوستاندنهك د ناڤبهرا ههردو ئالییان دا دهستپێكر، لێ حكوومهتا ئیراقێ یا رژد بوو بێ مهرج شێخ ئهحمهد و سهرهلدایى خوه رادهست بكهن. ئهڤ خوه رادهستكرنه ژى رهنگه خوەكوژییهك بوو، لهوما دهست ب بهرخوهدانێ كرنهڤه، بهرخوهدان د وى سهردهمی دا بهرامبهرى لهشكهرێ بریتانییا، كو دهستههلات ل نیڤا رووبهرێ ئهردى دكر كارهكێ نه باوهركرى بوو، دیاره ئینگلیز ب خوهرادهستكرن و دهستبهردان ژ چهكى و ڤهگهڕیان بۆ سهر گوندان رازی نهدبوون؛ چونکی وان خهلكهكێ بێ ماف و بێ سهروهرى دڤیا، ئهڤ قۆناغه ژ سهرهلدانا بارزان 20/6/1932 ب پهنابرنا شێخ ئهحمهدی و ههڤال و شهڕڤانێن وى بۆ وهلاتێ توركیا ب دووماهى هات.(٥)
حكوومهتا توركیا كو پهیمانا مافێ پهنابهریێ دابوو شێخ ئهحمهدى و ههڤالێن وى، بهرى ههر تشتهكی شێخ ئهحمهد و دو ژ ههڤالێن وى ژ كۆما وان جودا كرن و برنه ئهنقهره و پشتى دهمهكى ل بهارا 1933ێ شێخ ئهحمهد د رێكا جزیرێ و زاخۆ ڕا رادهستى حكوومهتا ئیراقێ كرن و ل زیندانا مووسلێ زیندانی كرن، د ڤى دهمی دا مهلا مستهفا و برایێن وى و هندهك ژ ههڤالێن وان ل دهڤهرا شهمدینان بوون، دهمێ ب رادهستكرنا شێخ ئهحمهدى حهسیاین دهملدهست ژ خاكا توركیا دهركهتن و زڤڕینهڤه وهلاتى و رازی نهبوون ل گوندان روینن ههتا ل مهها تهباخا 1933ێ حكوومهتێ رێ داى شێخ ئهحمهد بزڤریتهڤه بارزان.(٦) پشتى دهمهكێ كورت جارهكا دى ب مهانهیێن جودا جودا شێخ ئهحمهد و برایێن وى ئینانهڤه مووسلێ. ل داوییا 1936ێ شێخ ئهحمهد و برایێن وى و خێزانێن وان سرگۆن كرنه بهغدا و ژ وێرێ بۆ ناصریێ و ل سالا 1939ێ ژ ناصریێ بۆ كفرى و پردێ(ئالتۆن كۆپرى) و ژ وێرێ بۆ سلێمانیێ.
بنهجهبوونا بارزانییان ل سلێمانیێ قۆناغهكا نوو بوو د ژیانا وان دا و رهوشا وان ل سلێمانیێ باشتر لێهات و د ڤێ قۆناغێ دا دهلیڤه بۆ مهلا مستهفایێ بارزانى ههلكهت ل 12 تیرمهها 1943ێ ب هاریكارییا رێكخستنێن كۆمهلا (هیوا) و كهسێن وهلاتپارێز ژ سلێمانیێ دگهل دو ههڤالێن خوه ژ سلێمانیێ دهركهتن و ب رێكا رۆژههلاتێ كوردستانێ گههشتنه دهڤهرا بارزان و ل ڤێرێ قۆناغا شۆرشا بارزان یا 1943 – 1945 دهستپێكر.(٧) ئهڤ قۆناغه ژى ل 11/10/1945ێ ب شكهستنا شۆرشێ و مشهختبوونا سهركرده و شهڕڤان و خێزانێن وان بۆ رۆژههلاتێ كوردستانێ و پشكدارییا وان د دامهزراندن و بهرگری ژ كۆمارا كوردستانێ (مهاباد – 1946) دا ب داوى هات.(٨) ئهڤ قۆناغه گهلهك ژ وێ چهندێ مهزنتره ب كورته نڤیسینهكێ ئاماژه ب روودانێن وێ بكهین و چهندین پهرتووك و ڤهكۆلین دهربارهى ڤێ قۆناغێ هاتینهنڤیسین، پهرتووكا مه یا ڤێ جارێ (بارزان وه نهێنییهكانى) یهك ژ ڤان پهرتووكانه.
بارزان وه نهێنییهكانى
مه گۆت: ژ قۆناغێن داویێ یێن دهستههلاتدارییا ئۆسمانى ههتا دامهزراندنا حكومهتا عیراقێ و ههتا شۆرشا 14 تیرمەها 1958ێ دهڤهرا بارزان و خهلكێ وێ ب رێبهرییا مالباتا شێخێن بارزان د سهرهلدان و بزاڤێن بهردهوام دا بوونه. بهلێ ئهگهر گهڕیانهكێ د ناڤا پهرتووكخانهیان دا بكەین، دێ بینین د ناڤبهرا 1914 – 1958ێ دا گهلهك ب كێمى ل دۆر ڤێ قۆناغێ هاتییه نڤیسین، ئهڤه ژى گرێدایى رهوشا سیاسییا وى سهردهمییه. ژ پهرتووكێن د وێ قۆناغێ دا هاتینه نڤیسین و چاپكرن:
– العقید الركن عبدالعزیز العقیلى، (حركات بارزان الأولى 1933)، مطبعة الشباب، بغداد – 1955.
– عبدالمنعم الغلامى، الضحایا الثلاث، مطبعة الهدف، الموصل – 1955. بهشهك ژ ڤێ پهرتووكێ بۆ روودانێن سهردهمێ شێخ عهبدولسهلامێ بارزانى هاتییه تهرخانكرن.
– صدیق الدملوجی، امارة البهدینان الكردیة او امارة العمادیة، الموصل – 1952. بهشهك ژێ بۆ روودانێن سهردهمێ شێخ عهبدولسهلامێ بارزانى هاتییه تهرخانكرن.
– محمد البریفكانى، حقائق التأریخیة عن القضیة البارزانیة، 1953.
– معروف جیاووك، ماساة بارزان المظلومة، بغداد – 1954.
پشتى بهرپابوونا شۆرشا 14 تیرمهها 1958ێ و زڤرینهڤا بارزانى ژ ئێکەتییا سۆڤیهتییا جاران، دهلیڤهك هاریكار هاتهپێش بۆ گرنگیدانێ ب دیرۆكا سهرهلدان و بزاڤێن بارزان ل دهستپێكا ڤێ قۆناغێ و دو پهرتووك د ڤى واری دا هاتنه چاپكرن، کو ئەو ژی (چوونى بارزانیانى قارهمان بۆ سۆڤیهت) و (بارزان وه نهێنییهكانى) بوون.
پهرتووكا (بارزان وه نهێنییهكانى)
پهرتووكا مه دڤێت ڤێ جارێ بیرا خوه لێ بینینهڤه پهرتووكا (بارزان وه نهێنییهكانى)یه. ڤێ پهرتووكێ ل 19/2/1969ێ جهێ خوه د ناڤ پەرتووکێن من دا گرتییه، ژییێ وێ د پهرتووكخانهیا من دا دبیته 56 سال، د وان كاودانێن سهخت و دژوارێن ناڤبهرا 1969 – 1991ێ دا پهرتووك هاتییه پاراستن، حنێرا پاراستنا وێ ژى بۆ شێره دایكا من دزڤڕیتهڤه؛ چونکی د گهلهك كاودانان دا سهرا پهرتووكهكا ب وى رهنگى مرۆڤ تووشى گرانترین شێوازێن سزادانێ دبوون. پهرتووك 154 بهرپهره، سالا 1959ێ ل چاپخانهى مهعارف – بهغدا هاتییه چاپكرن، ل سهر بهرگێ پهرتووكێ هاتییه نڤیسین (نووسینى معروف قهرهداغى). ل بهرپهرێ 3 ژ پهرتووكێ زانیاریێن پتر دهربارهى پهرتووكێ بهرچاڤكرینه: پهرتووك كریه دیارى بۆ دۆستانى راستى پهروهر.. د رێزا ژێر دا دیاركریه: نووسینى دكتور اسماعیل اردلان به فارسى، له بڵاوكراوهكانى رۆژنامهى كوهستان.. چاپى تهران مانگى (1) اسفند سالى 1325 هـ.ش، وهرگێڕ: معروف قهرهداغى 15/9/1958ێ.
نها ههژییه ئاماژه ب چهند خالهكان بكهین: سهر بهرگێ پهرتووكێ هاتییه نڤیسین: نووسینى معروف قهرهداغى، بهلێ معروف قهرهداغى ب خوه د بهرپهرێ سێیێ دا ئاماژه پێكرییه پهرتووك ب فارسى ژ ئالیێ دكتور اسماعیل ئهردهلان ڤە هاتییه نڤیسین و د رۆژنامهیا كوهستان سالا 1325 هـ.ش (دبیته 1946ز) دا هاتییه بهلاڤكرن. عهلائهدین سجادى د پێشهكییا 3 بهرپهری دا یا ل 10/6/1959ێ بۆ پهرتووكێ نڤیسی دیار دكهت: پهرتووك ب فارسى هاتییه نڤیسین و پشتى بهرپابوونا كۆمارا عیراقێ ل تیرمهها 1958 و ل بهر رۆناهییا وێ گۆڕانكاریێ: دۆستێكى دلسۆزى وهك (كاك شێخ مارفى قهرهداغى) له بهر رۆناكى ئهم گزنگه دا چاكى مهردانهى لێ بهلادا كرد و به جۆرێكى رهوان له ئاوى ساف رهوانتر بۆ تێگهیاندنى نهتهوهى خوشهویستى كورد له قارهمانیهتى بهرزانیهكان وهریگێرانه سهر زمانى كوردى.(٩) ل ڤێرێ چ گومان نامینیت، كو پهرتووك وهرگێڕانه ژ فارسى و د بنیات دا ژ نڤیسینا دكتور (اسماعیل ئهردهلان)ه، بهلێ وهك سجادى د پێشهكییا خوه دا د پهسنا قهرهداغی دا دبێژیت: «به كوششی پیاوانهى گهلێ شتى ترى نوێ واى بۆ زیاده ئاگادارى لهم رووهوه دهست خست كه ئهو شتانه له فارسیهكانا نهبون». پشتى ڤان پهیڤان ب چهند رێزهكان سجادى د پهسنا وهرگێڕانا قهرهداغى دا دبێژیت: «له خوێندنهوهى بوم دهركهوت كه نرخى كوردیهكهى له بارهى هونینهوهى ههموو كارهساتى مهیداندارى بارزانیهكانا – بێجگه له نرخى زمانه كوردیهكه – گهلێ بهرزتر له هى فارسیهكەیە، چونكه ئهو مهعلومات ئاگاداریانهى له كوردیهكه دا كۆكراونهتەوه گهلێ گهلێ زیاترن له بهشى فارسیهكهى.(١٠)
(بارزان وه نهینییهكانى) ژ 154 بهرپهڕێن قهبارهیێ 21×14سم پێكهاتییه، سالا 1959 ل بهغدا هاتییه چاپكرن، د بهرپهرێ 3 دا ل گهل ناساندنا بنیاتێ رهسهنێ پهرتووكا فارسى هاتییه نڤیسین: وهرگێڕ معروف قهرهداغى 15/9/1958، ئانكو دو ههیڤان پشتى شۆرشا 14 تیرمهها 1958 و بیست رۆژهكان بهرى زڤڕینهڤا بارزانى ژ ئێكهتییا سۆڤیهتى. ههروهسا د كورته پهیڤهكێ دا، كو وهك پێشهكییا نڤیسهرییه؛ ههمان دیرۆكا 15/9/1958ێ دوباره بوویهڤه، ل ڤێرێ دیار نینه مهبهستا معروف قهرهداغى ژ دیرۆكا 15/9/1958ێ چییه؟ وێ رۆژێ دهست ب وهرگێڕانێ كرییه یان…؟ ل داوییا پهسهندا عهلائهدین سجادى د بهرپەڕێن 4 – 6دا بۆ پهرتووكێ نڤیسی هاتییه 10/6/1959ێ، د ڤێ پهسهندێ دا هاتییه كو سجادى ئهڤ پهرتووكه خواندییه و ههلسهنگاندییه پاشتر پهسهند بۆ نڤیسییه. ههروهسا د بهرپهرێن داویێ یێن پهرتووكێ دا، كو مینا پاشبهندهكێیه نڤیسییه: ل رۆژا 7/11/1958ێ ل ئوتێلا (سهمیرامیس) یا بهغدا ب مهرهما بخێرهاتنهڤێ سهرا بارزانى دایه و ئهڤ پەرتووکە پێشكێشى بارزانى كرییه: «پاش ئهوهى عهرزم كرد كتێبێكى وام هێناوهته خزمهتتان، شایهد پهسهندتان فهرموو وه بریارتان دا له سهرى تا له چاپ بدرێ.»(١١) ل ڤێرێ دیار دبیت ئهڤ پهرتووكا ب وهرگێڕان و نڤیسین ڤه ل 7/11/1958ێ یا ئاماده بووی بۆ چاپكرنێ، ههرچهنده وهك ژ هندهك پهراوێزێن پهرتووكێ دیاره پشتى 7/11/1958 هندهك پهراوێز لێ هاتینه زێدهكرن. ههروهسا ژ پهسهندا عهلائهدین سجادى دیار دبیت ل 10/6/1959 پهرتووك یا ئاماده بووی بۆ چاپێ. ب كورتى ئهز دبینم پشتى 14 تیرمهها 1958ێ قهرهداغى دهست ب وهرگێڕان و نڤیسینا پهرتووكێ كریە و ل مهها خزیرانا 1959ێ پهرتووكا ئاماده رادهستى عهلائهدین سجادى هاتییهكرن و ل دووماهییا 1959ێ ژ چاپێ دهركهتییە.
ههروهك قهرهداغى دیاركرى دهقێ فارسیێ (بارزان وه نهینییهكانى) د رۆژنامهیا (كوهستان) یا فارسى یا تههرانێ مهها ئسفەند 1325هـ.ش دا هاتییهبهلاڤكرن. ل ڤێرێ پێویسته رۆژنامهیێ بدهینه نیاسین:
كوهستان یان)نامهء هفتگى كوهستان(وهك ل مانشێتێ وێ یێ سهرەكى دهاتهنڤیسین، رۆژنامهیهك ههفتییانه یا فارسى زمان بوو، هندهك جاران دهقێن كوردی ژ فۆلكلۆرى و ههلبهستان ژى ههمبێز دكرن، خودان ئیمتیاز و رێڤهبهرێ بهرپرسێ وێ دكتور ئیسماعیل ئهردهلان بوو، ل تههرانێ دهاته بهلاڤكرن، هژمارا 1ێ ل رۆژا دوشهمبی 7 اسفند 1323 هـ.ش (26 شباتا 1945) و هژمارا داویێ 84 ل 12 اسفند 1325 هـ.ش(2 ئادارا 1947) هاتینه بهلاڤكرن، رۆژنامهكا كوردان و پتر د بهرژهوهندییا كوردان بوو، وهك د درووشمێ سهر بهرپهرێ ئێكێ دا ب خهتێ گر نڤیسى (بهیچ حزب، دسته یا جمعیتى بستگى ندارد) ئانكو: گرێداى چ حزب یان رێكخستن یان كۆمهلهیهكێ نینه. وهك رۆژنامهیهكا كوردان داكوكى ل وێ چهندێ دكر: كورد ل ئیرانێ نه جوداهى خوازن بهلێ هندهكان دڤێت بۆ مهرهمێن خراب مفاى ژ داخوازێن كوردان سهخمهرات مافێن وان یێن رهوا وهربگرن. رۆژنامهیێ دڤیا باوهرییهكێ ل نك رایا گشتى دروستكهت، كو ب چاڤێ دادپهروهریێ سهرهدهریێ دگهل كوردان بكهن… ب كورتى د رێبازا رۆژنامهیێ دا كورد وهك وهلاتیێن ئیرانى نه، بهلێ ههژى مافێن خوهیێن رهوانه.(١٢)
قۆناغا ناڤبهرا شباتا 1945 – ئادارا 1947 كو سهردهمێ لاوازییا دهستههلاتا شاهى و كۆنترۆلا لهشكهرێن بیانى بوو ل سهر پڕانییا خاكا ئیرانێ و دامهزراندن و شكهستنا كۆمارێن كوردستانێ (مهاباد 1946) ئازهربایجانێ بوو. دهركهتنا رۆژنامهیێ د ڤێ قۆناغێ دا مفا وهرگرتنا خودانێ رۆژنامهیێ بوو ژ ڤێ دهلیڤهیێ، كو خزمهتهكێ بۆ گهلێ خوه بكهت و بهرگریێ ژ هندهك ژ مافێن وى بكهت، كوردان و دۆزا وان و جڤاكێ كوردى پتر ب خهلكێ دی بدهته نیاسین، ئهڤه ژى نیشانا شارهزایى و سهربۆر و وهلاتپارێزییا خودانێ رۆژنامهیێ دكتور ئیسماعیل ئهردهلان بوو، كو پێویسته ب كورتى وى ژى بدهینه نیاسین.
دكتور ئیسماعیل ئهردهلان 1910 – 1988 كوڕێ محهمهد خانێ ئهردهلانه ژ مالباتا میرێن ئهردهلانه، ل باژێرێ سنه هاتییه سهر دنیایێ و قۆناغا خواندنێ ل سنه و تههرانێ ب داوی ئیناینه، د ناڤبهرا 1932 – 1938ب مهرهما تمامكرنا خواندنا خوه یا دكتورایێ دچیته فرهنسا و ل كۆلیژا (ئارڤێر( پشكا ڤیتهرنهرى دخوینیت، باوهرنامهیا بلند د زانستێن دامپزیشكى(ڤیتهرنهرى) ل ژێر ناڤێ (Lemounton en Iran) دهستڤه دئینیت. ل وهزارهتا چاندنێ یا ئیرانێ و وهزارهتێن دى كار كریه، چهند سالان مامۆستایێ كۆلیژا ڤیتهرنهرى و پاشتر ژى راگرێ وێ كۆلیژێ بوو، ههتا خانهنشینیێ د ڤى واری دا كار كرییه. د ناڤبهرا سالێن 1945 – 1946 سهردهمێ دامهزراندنا كۆمارێ كوردستانێ ب رێكا رۆژنامهیا (كوهستان) بزاڤا وێ چهندێ كرییه لێكدانێن لهشكهرى روونهدهن و د وێ باوهرێ دا بوو پرسگرێكا كوردستانێ نه ب رێكێن لهشكهرى، بهلكى ب دانوستاندنێ دهێته چارهكرن. ههر ب وى رهنگى ژى سالا 1979ێ ل دهمێ روودانێن رۆژههلاتێ كوردستانێ دگهل هندهك كهسایهتی و رهوشهنبیرێن خوهدى سهنگ، كار بۆ وێ چهندێ كرییه ئاریشەیا كوردستانێ ب ئاشتیانە بهێته چارهسهر كرن و بۆ ڤێ مهرهمێ وهك شاندێ دهولهتا كاتى یا ئیرانێ سهرهدانا مهابادێ كرییه، بهلێ بزاڤا وان سهرنهگرتییه. د سالێن داویێ دا ژ ژیێ خوه، سهنتهرێ مالباتا ئهردهلان دامهزراندییه و بزاڤ كرینه كارێ كۆمكرن و تویژاندن و بهلاڤكرنا شوونهوار و دیكیۆمێنتێن گرێداى مالباتا ئهردهلانییان بكهت.(١٣)
كهسێ دووێ یێ پتر مژارا مه ژێ دگریت مهعروف قهرهداغى یه، کو د ئێک دهم دا نڤیسهر و وهرگێڕێ پهرتووكا (بارزان وه نهینییهكانى)یه.
مهعروف قهرهداغى د پێشهكیێ دا خوه دایهنیاسین: سالا 1909 هاتییه سهر دنیایێ، دهمێ چاپكرنا پهرتووكێ ل كهركووكێ دژیا و كارێ دهمژمێران (سهعەتچى) دكر، ل مزگهفتان خواندییه، ههتا پێنجێ سهرهتایى ل دبستانێن فهرمى خواندییه.(١٤)
ژێدهركێ دی ب ڤى رهنگى دایهنیاسین:
– الشیخ معروف الساعاتى القرداغى 1909 – 1982
– شێخ مهعروف كوڕێ شێخ عارف كوڕێ عهبدولرهحمان كوڕێ شێخ مستهفایێ مهردۆخیێ قهرهداغى، ل گوندێ (شیوى قازى) دهڤهرا قهرهداغ هاتییه سهر دنیایێ، زانستێن دینى ل مزگهفتان خواندینه، زێدهبارى كوردى زمانێن عهرهبى و فارسى و تێرا خوه توركى دزانین، 25 سالێن ژیێ خوه ل ههلهبجه و 18 سالان ل كهركووكێ ژیایه، كارێ دهمژمێران كرییه و لهوما ب (الساعاتی) هاتییه ناڤكرن، ل سالا 1960ێ ل سلێمانیێ ئاكنجى بوویه، ل وێرێ هاتییهگرتن و زیندانیكرن، پشتى هاتییه ئازادكرن. ب ههژارى ل بهغدا ژیایه و دهست ب كار و رێنجبهرییا خوه كرییه.
– ژ بهرههمێن وى:
1- بارزان وه نهێنیهكانى.
2- فهرههنگى كشتوكاڵ، بهرگێ ئێكێ 1972 بهرگێ دووێ 1973.
– بهرههمێن نه چاپكرى
1- فهرههنگى قهرهداغى ب شێوهزارێن كوردى و زمانێن عهرهبى و فارسى.
2- مێژووا شۆرشا كوردى ههتا 1970.
3- نهژاد شناسى، ئیحسان نورى پاشا وهرگێڕان ژ فارسى.(١٥)
4- لهگهڵ پێشینان چیرۆك و گۆتنێن مهزنان یێن كوردى.(١٦)
پهرتووكا (بارزان وه نهینیهكانى) نڤیسین و بهلاڤكرن، نڤیسین و وهرگێڕان
نها ل دویڤ یهكهمین ژێدهرێ پهرتووك تێدا هاتییه بهلاڤكرن، كو رۆژنامهیا (كوهستان)ا فارسى زمانا تههرانێ یه، (بارزان وه نهێنیهكانى) بهرههمێ قهلهمێ (دكتور ئیسماعیل ئهردهلان)ه، ب 13 خهلهكان د هژمارێن (67، 68، 69، 70، 71، 72، 73، 74، 75، 76، 77، 78 و 79) د ناڤبهرا 6 آبان ماه 1325 – 30 دى ماه 1325 ئانكو(28/10/1946 – 20/1/1947) هاتییه بهلاڤكرن، د خهلهكا 13 یا مهها كانوونا دووێ 1947 دا هاتییه بهلاڤكرن: پهرتووكا (اسرار بارزان) كو د چهند خهلهكان دا د ڤێ رۆژنامهیێ دا هاتییه بهلاڤكرن ههتا دو حهفتیێن دى وهك پهرتووك دێ كهڤیته بهردهستێن كهسێن پهیوهندیدار.(١٧) ئهو پهرتووك ل چاپخانهیا (مظاهرى) ههمان چاپخانهیا ئهو هژمارا رۆژنامهیێ لێ چاپبووى هاتییه چاپكرن. ب مخابنی ڤه ئهو پهرتووك نهكهتییه بهر دهستێن مه و ب تنێ د رێكا ههڤالهكی را بهرگێ وێ بۆ مه هاتییه هنارتن.
ئهڤ قۆناغه مههێن داویێ ژ تهمهنێ كۆمارا كوردستانێ (مهاباد) ههتا شكهستنا كۆمارێ و مشهختبوونا هێزێن بارزانییان و خێزانێن وان ژ دهڤهرا مهابادێ بهرهف سنوورێن ناڤبهرا رۆژههلات و باشوورێ كوردستانێ ڤهدگریت، كو ب قۆناغهكا ههستیار و گرنگ د دیرۆكا كوردستانێ دا دهێنه دهسنیشانكرن.
ههژییه بێژین ههمان ئهڤ پهرتووكا فارسى ل سالا (1383 هـ.ش – 2004ز) د پهرتووكا (اوضاع سیاسى اجتماعى تاریخى ایل بارزان) دا هاتییه بهلاڤكرن و بهرپەڕێن 53 – 108 پهرتووكێ ڤهگرتییه، تنێ ئاماژە پێكرییه، كو (اسرار بارزان) نڤیسینا دكتور ئیسماعیل ئهردهلان – 1325 هـ.ش.(١٨)
ل ڤیرێ پرسیارهك دهێته پێش كو دبیته گرێكهكا د دیرۆكا وێ قۆناغێ دا گهلۆ دكتور ئیسماعیل ئهردهلان ئهو زانیارى و دیكیۆمێنتێن د پهرتووكا (اسرار بارزان) دا ژ كیڤه ئیناینه؟ كى ژێدهرێ زانیاریێن وى بوویه؟ ب مخابنی ڤه نه د 13 خهلهكێن د رۆژنامهیا (كوهستان) دا و نه د پهرتووكا (اوضاع سیاسى اجتماعى تاریخى ایل بارزان) دا و نه ژى د وهرگێڕانا معروف قهرهداغى دا بهرسڤهك بۆ ڤێ پرسیارێ، نینە. لێ ب تنێ دوور نابینم زانیارى و دیكیۆمێنت ژ سهركرده یان ئهفسهرهك یان رهوشهنبیرهكێ بزاڤا بارزان 1943 – 1945 كو ژ داوییا 1945 – داوییا 1946 ل رۆژههلاتێ كوردستانێ بوون، گههشتبنه ئهردهلانى!
یا گرنگه ئاماژهكێ ب پهرتووكا (بارزان وه نهینیهكانى) وهك نڤیسین و وهرگێڕان بكهین، كو ل سهر بهرگى هاتییه نووسینى معروف قهرهداغى و د بهرپهرێ سێیێ دا هاتییه: نووسینى دكتور ئیسماعیل ئهردهلان به فارسى، وهرگێڕ معروف قهرهداغى. ب پێداچوونا چاپا وهرگێڕانا كوردى و بهراوردا وێ دگهل خهلهكێن (كوهستان) دیار دبیت ژ بهرپهرێ 18- 104ێ یێ پهرتووكێ، وهرگێڕانا دهقێ فارسییه یێ د (كوهستان) دا هاتییه بهلاڤكرن دگهل چهندین پهراوێزان، كو ژ ئالیێ وهرگێڕى لێ هاتینه زێدهكرن. بهرپهرێن دى یێن پهرتووكێ 3 – 17 و 105 – 153ژ نڤیسینا معروف قهرهداغى نه.(١٩) د ئهنجام دا ئهز دكارم بێژم قهرهداغى وهرگێڕه و د ههمان دهم دا نڤیسهره.
ژێدهر و پهراوێز:
١) مسعود البارزانی، البارزانى و الحركة التحرریة الكردیة، (كردستان – 1986)، بپ 19.
٢) زبیر بلال اسماعیل، ثورات بارزان 1907 – 19135، (اربیل – 1998)ـ ص 69.
٣) مسعود البارزانی، ژێدهرێ بهرێ، بپ 21.
٤) ههمان ژێدهر، بپ 25.
٥) ههمان ژێدهر، بپ 41 – 42
٦) ههمان ژێدهر، بپ 49
٧) ههمان ژێدهر، بپ 53 – 55.
٨) معروف جیاوك، مأساة بارزان المظلومة، (بغداد – 1954)، ص191.
٩) علاءالدین سجادى، پێشهكى: بارزان وه نهێنیهكانى، بپ 5.
١٠) ههمان ژێدهر، بپ 5
١١) معروف قهرهداغى، ژێدهرێ بهرێ، بپ151.
١٢) بۆ زانیاریێن پتر دهربارهى رۆژنامهیێ بنێره: نامهء هفتگى كوهستان، شماره 1 – 84، به كوشش صدیق صالح و رفیق صالح، مقدمهء د. عبدالله مردوخ، (سلێمانى – 2010).
١٣) ژێدهرێ چوویى، بپ 9؛ سیپان على محمد، رۆژنامهیا ههفتینامهیا كوهستان خواندنهك ل دۆر رۆلێ وێ یێ سیاسی و رهوشهنبیرى، نامهیا ماستهرێ نهبهلاڤبووى، 2024
١٤) معروف قهرهداغى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 11.
١٥) دیاره مهرهم ژێ پهرتووكا (تاریخ ریشه نژاد كرد)ه كو حهمه كهریم عارف ل ژێر ناڤی (مێژووى ڕهگ و ڕهچهڵهكى كورد) وهرگێڕایه سهر زمانێ كوردى، چاپا سێ 2008.ههروهسا وریا قانع ژێر ناڤێ (مێژووى ڕیشهى نهژادى كورد) وهرگێڕایه سهر زمانێ كوردى، ههولێر – 2003.
١٦) جمال بابان، اعلام الكرد- الجزء الاول، (اربیل – 2012)، ص 582 – 583.
١٧) كۆهستان، شماره 79، (30 دى ماه،1325)، ص 7.
١٨) محمد على سلطانى، اوضاع سیاسى اجتماعى تاریخى ایل بارزان، تهران 1383.
١٩) معروف قهرهداغى، ژێدهرێ بهرێ.
گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین