گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. نەسرەدین ئیبراهیم گولی
هەڤسۆزی وەكی رەفتارەكێ نەك تنێ د ناڤ مرۆڤان دا، بەلكو د ناڤ دار و گیا و گیانەوەران ژی بوونا خۆ یا هەی. د جیهانا داروباری دا دێ بینین ل جهەكی دارەكا ئاڤی یا هەی گەلەك دویرتر ژ هندەك دارێن دیتر و ژێدەرێن ئاڤێ ل جهەك دێم ئەو دار شینە، هەڤسۆزی د ناڤبەرا داران دا دبیتە ئەگەر ئەڤ دارە د بن عەردی دا رهێن خۆ بگەهیننە ئێك و ئەو دارێن نێزیكی ژێدەرێ ئاڤێ ب رێكا وان رها ئاڤێ بگەهیننە دارا دویرتر. هەروەسا د ناڤ جیهانا گیانەوەران ژی ئەڤ رەفتارە ب ئاشكرایی د ناڤ وان گیانەوەران و نەخاسمە ژی پترتر د ناڤ ئەوێن ژیانەكا جڤاكی هەین ب ئاشكرایی د كاودانێن جۆدا دا دهێتە تێبینیكرن. ئەڤە ژی بۆ هندێ دزڤڕیت، كو د بنەڕەت دا هەمی بۆنەوەر دار و گیایێن زیندی ژ پێكهاتەیێن هەڤبەش هاتینە دروستكرن، لەوما دیتنا دیاردەیەكا وەكی هەڤسۆزیێ د ناڤ وان دا تشتەك سەیر نینە.
پێناسەیێن هەڤسۆزیێ:
وەك تێگەهـ و وشەیا هەڤسۆزیێ (التعاطف یان empathy) بۆ جارا ئێكەم ژ ئالیێ سایكۆلۆژیستێ بەریتانی ئێدوارد تیچنەر (Edward Titchener,1867-1927) ل سالا 1920ێ هاتییە د ناڤ فەرهەنگۆكا زانستێ سایكۆلۆژی دا. زانایێن جۆداجۆدا ب رەنگێن جۆدا ڤی تێگەهی پێناسە دكەن. نیمۆسێ رۆسی هۆسا ددەتە پێناسەكرن: هەڤسۆزی هەستكرنە ژ تاقیكرن و ئەزموونا كەسێن دیتر یان تێگەهشتن ژ رەوشا سایكۆلۆژییا وان كەسانە(1:ب.329). ب باوەرا كۆلمەنی هەڤسۆزی شییانێن تێگەهشتن و چۆنە ناڤ هەست و سۆزێن كەسانێن دیتر یان تاقیكرنا تشتەكی ژ دیتنا كەسەك دیترە(2:ب.248). ب گۆتنەك دیتر هەڤسۆزی ئەوە تو هەست بكەی كا خەلكێ دیتر دەربارەی تشتەكی و ژیانێ چ هەستەك هەیە. ڤەكۆلینێن سایكۆلۆژی نیشان ددەن چاڤلێكرن د قووناغێن جۆدا یێن ژیانێ، ئەزموونێن كەسۆكی و تایبەت، رەگەز، نەخاسمە فاكتەرێن جڤاكی و كولتووری رۆلەك مەزن و سەرەكی د ڤی بابەتیدا دگێڕن (3:ب.313).
هەڤسۆزی د بەرپەڕێن دیرۆكی و زانستی دا:
پرۆفیسۆر دكتۆر تەقی ك. ئەسەدی، بسپۆرێ زانستێن دەماری و نەساخی یێن عەقلی و سایكۆلۆژی ل زانكۆیێن ئەمریكا، د پەرتووكا خۆ یا ب ناڤێ ( بایۆلۆژییا مێشكی و رەوشت) دا ئاماژەی ب هندێ ددەت، كو مرۆڤ بوونەوەرەكە ب سروشت و خۆزایی و بایۆلۆژیڤە مەحكومە ب جڤاكیبوونێ (socialization). ئەڤ زانایە ل سەر بنەمایێ بیردۆزا ب ناڤۆدەنگێ بەریتانی (چارلز داروین)ی، یاكو ب وەرچەرخانەك مەزن د دیرۆكا مرۆڤایەتی و زانستی دا دهێتە هژمارتن و د ڤەكۆلینێن خۆ یێن بۆ ماوەی نێزیكی 30 سالان ل جیهانێ ئەنجامداین سەلماند، كو مرۆڤ وەكی هەر بوونەوەرەك دیتر بەرهەمێ پرۆسەیا پێشڤەچۆن-كاملبوونێ یە، كو د ماوەیێ نێزیكی 5 ملیۆن سالان ژ گەشە و گوهۆڕینێن هندەك گیانەوەرێن دیتر یێن سەر عەردی و نێزیكی هندەك گیانەوەرێن وەكی شەمپانزێ و مەیموونانە، كو ب ناڤێ زانستیێ گیبۆن (Gibbon) دهێتە ناسین، گەهشتییە قووناغێن جۆدایێن خۆ و هەتا دووماهیك جار ب ناڤێ مرۆڤێ عاقلمەندێ عاقلمەند و مۆدێرن ئەم وی د قووناغێن دیرۆكی یێن نێزیكی 100 هزار سالان بەری نۆكە دبینین. د ڤی مرۆڤێ مۆدێرندا و ل دویڤ ڤەكۆلینێن زانستی گەشەیا مێشكی و نەخاسمە د بەشێ ئەنیێ و ناڤچاڤان (frontal lobe) بەرچاڤ و دیارە، هندەك نۆرۆن و خانەیێن دەماری ب ناڤێ فۆن ئێكۆنۆمۆ (Von Economo neurons)، كو شیانێن هەڤسۆزیێ ددەنە مرۆڤی، دسەلمینن كو مرۆڤ ب شێوەیەكێ بایۆلۆژی- سروشتی- خۆزایی حەز و مەیلا هەڤسۆزیێ یێ تێدا هەین. لەوما هندی ئەم د ناڤ گیانەوەرێن نێزیكی مرۆڤی وەكی شەمپانزێ، گووریلا و … هتد، دا دویر دكەڤین رێژەیا ڤان نۆرۆنان كێمتر دبن و رەفتارێن جڤاكی یێن وەكی هەڤسۆزییێ ژی د ناڤ وان دا كێمتر دبن.
و زانایەكێ دیتر یێ زانكۆیێن فرەنسا و تایوان ب ناڤێ پرۆفیسۆر دكتۆر حسام نۆزەری، وەك بسپۆرێ زیندەوەرزانیێ وەسا دبینیت دەمێ بەری نێزیكی 100 هزار سالان، كو باب و كالێن مە یێن ئەفریقی ژ كیشوەرێ ئەفریقییا، ئێكەم جهێ مرۆڤ تێدا پەیدا بووین، رێكا گەشتەكا مرۆڤی دایە بەر سینگێ خۆ و ئەو وێرەكی داینە خۆ ژ ئەفریقییا دەربكەڤن و دەمێ ل دووماهیكا گەشتا خۆ گەهشتینە چیایێن زاگرۆس ل رۆژهەلاتا كوردستانێ، سەرباری هەمی مەترسی و نەخۆشییان و ئاستەنگییان شییان بڕێكا هەڤسۆزی و خۆ ل هەڤدۆ كرنە خودان و هاریكاریێ و پێكڤەژیانێ ب سەر هەمی مەترسی و گەفێن ژینگەهی دا زال ببن و ماوەیێ دەهان هزار سالان ل ڤان چیایا بژین و بناغێ كەلتۆر و زمان و شارستانییەتا مرۆڤایەتییێ دەینن و رێكێ بۆ بەردەوامیدان ب ژیانا مرۆڤاتییێ خۆش بكەن، پشتی هنگی بچنە دەڤەرێن دیترێن جیهانێ وەكی ئەورۆپا، ئەمریكا و ئۆسترالییا و … هتد.
ئەڤە دسەلمینیت، كو هەڤسۆزی وەك رەفتارەك جڤاكی مل ب ملێ مرۆڤان، خودان دیرۆكەكا چەند سەد هزار سالییە و بەشەك جۆدانەكرییێ پرۆسێسا سایكۆلۆژییا ب جڤاكیبوونێ یە، یاكو د ناڤ تۆخمێ مرۆڤان دا گەهشتییە بلندترین ئاستێ خۆ، لدویڤ بیردۆزا داروینی دێ یا بەردەوام بیت و هەتاهەتایە ل گەل مرۆڤی و گوهۆڕینێن فیزیۆلۆژیكێن وی دا مینیت.
سایكۆلۆژییا هەڤسۆزیێ:
سایكۆلۆژیایێ وەك زانستەك نوی، كو ڤەكۆلینا رەفتارێن مرۆڤی دكەت، د ماوەیێ خۆ یێ كۆرت دا هیچ تشتەك و رەفتار و لایەنەكێ ژیانا مرۆڤی (بگرە گیانەوەران ژی) نەهێلایە كو ڤەكۆلین ل سەر نەكری، ژ ڤێ چەندێ خزمەتەكا مەزن یا گەهاندییە مرۆڤایەتیێ و مرۆڤایەتی گەلەك ژ دەستكەفت و پێشكەفتنێن بیاڤێن جۆداجۆدایێن خۆ قەرداری ڤی زانستییە.
ئێك ژ وان لایەنێن سایكۆلۆژیایێ ڤەكۆلینێن زانستی و باوەرپێكری تێدا كرین؛ هەڤسۆزییە. هەكەر ئەم ب شێوەیەكێ گشتی و ب چاڤەكێ بلەز ب ناڤەرۆك و تێگەهێن بیردۆزێن سایكۆلۆژی دا بخشینین دێ ب ئاشكرا شوین تپلێن ئاماژەپێدان ب رەفتارا هەڤسۆزیێ تێدا بینین. ئاماژەپێدان ب ڤان تیۆرا ب سەدان پەرتووك دڤێن و نە دشییانا ڤێ گۆتارێ دایە، لێ هەكەر ئەم ل گەل خۆ راستگۆ بین، هەمی ئەڤ بیردۆزێن ب ناڤودەنگێن كو زانایێن وەكی فرۆید، ماسلۆ، یۆنگ، رۆجێرز، هۆرنای، ئەدلێر، فرانكل، فرۆم، ئێریكسۆن، ئەلیس، و … هتد، پێشكێشكرین ب رەنگەك ژ رەنگان دسەلمینن، كو هەڤسۆزی وەك رەفتارەك جڤاكی پشكەكا ڤەنەقەتیایە ژ قووناغ و پرۆسێسێن سایكۆلۆژی یێن وەكی ب جڤاكیبوون، پەروەردە و فێركرن، چارەسەری یێن دەروونی و رێنماییكرنێ، كو ڤان بیردۆزا تەكەزی ل سەر كری و ب گرنگ و پێدڤی دایە زانین، ژ پێخەمەت پێشبینیكرنا داهاتوویا تاكێن جڤاكێ و سەرئێخستنا وی د ژیانێ دا و مسۆگەركرنا دەرووندرووستییا وی، ل دووماهیكێ ژی بەختەوەرییا وی وەك ئارمانجا سەرەكییا هەمی زانستان و ژ هەمیا ژی پترتر سایكۆلۆژیایێ ب هەمی لقێن خۆڤە. لەوما ژی دبینین قوتابخانە و رێبازێن جۆدایێن سایكۆلۆژی ب راستەوخۆ و یان نەراستەوخۆ ل دۆر ڤی رەفتاری بیروباوەر و بیردۆزا پێشكێش دكەن و ب خالەك گرنگ د ژیانا تاكی و جڤاكی ددەنە زانین.
كورد و هەڤسۆزی:
جەنابێ سەرۆك مەسعود بارزانی د پەرتووكا خۆ (بۆ مێژوو) دا، ل بەرپەڕێ 20 ئاماژە دایە ب پرۆسا دابەشكرنا كوردستانێ ل شەڕێ چالدێرانێ ل سالا 1514ێ، خالەك گرنگ دایە دیاركرن ئەو ژی ئەوە، كو هەر دو ئیمپراتۆریەتێن ئۆسمانی و سەفەوی نەشییاینە مللەتێ كورد ژ ناڤ ببەن، پشتی ڤێ دابەشبوونێ ژی مللەتێ كورد بۆ ماوەیەك دویر و درێژ زمان و كەلتۆرێ خۆ یێ رەسەن پاراست و ب ڕێكا چەندین شۆڕش و سەرهلدانان و رەتكرنا هەر جۆرە زۆڵم و زۆردارییەكێ شییا ناسنامەیا خۆ یا تایبەت بپارێزیت، ئەڤێ چەندێ ب ئێك ژ تایبەتمەندی یێن سایكۆلۆژی یێن تاكێ د ماوەیێ چەندین سەدەیان ددەتە زانین.
د ڤەكۆلینەكا زانستی دا، نڤیسەرێ ڤێ گۆتارێ و هندەك هەڤالێن وی ل زانكۆیا زاخۆ ل سالا 2019ێ، ئەنجامان دەرئێخست كو قوتابیێن زانكۆیا ناڤبری هەڤسۆزییەكا دیرۆكی بەرامبەری وێ سەرەدەرییا نەمرۆڤایانە یا كو ل دەستپێكا چەرخێ بیستێ بەریتانیا ل گەل خەلكێ باشوورێ كوردستانێ كربوو، هەبوو و ئەڤە نیشان و خالەكا ئەرێنی یە د سایكۆلۆژیایا كەساتییا تاكێ كوردی بەرامبەر ب دۆزا مللەتێ خۆ د ئێك ژ قووناغێن دژوارێن دیرۆكا خۆ.
هەلویستێن هەڤشێوەی ڤێ هەڤسۆزییێ ب ئاشكرایی و رۆهنی د رویدانێن جۆداجۆدایێن سیاسی، لەشكری و جڤاكی ل هەر پارچەیا كوردستانێ دهێنە دیتن.
د رۆژێن ئەنجامدانا رێفراندۆما سەربخۆییا باشوورێ كوردستانێ دا، كو ب پێداگرییا جەنابێ سەرۆك بارزانی و ئێكدەنگییا پڕانییا لایەنێن سیاسی ل كوردستانێ بڕێڤەچوو، ب ئێك ژ شاكارێن سیاسی یێن كوردا د قووناغا هەڤچەرخ و مۆدێرن دا دهێتە هژمارتن، ئەم دیدەڤانی باشترین و مەزنترین بەلگە و پیڤەرێ گەشەیا هەڤسۆزییا مللەتێ كورد بیوو، كو كوردێن هەمی پارچەیێن كوردستانێ ب گۆڕ و تێهنەك مەزن ل گەل ئەنجامدانا وێدا بوون و پشتەڤانییا سەركەفتنا وێ كر. ب مخابنیڤە خیانەتێ نەهێلا ئەم بەرێ وێ یێ شرین تام بكەین و ئەڤ شۆڕشا سیاسی و دیمۆكراسی هەر د هێلیڤانكێ دا هاتە فەتساندن و بەرێ وێ دا ئاقارەكێ، كو چارەنڤیسا وێ نەدیارە و دربەك مەزن ب كوردستانا باشوور كەفت. هەكەر مێرخاسییا پێشمەرگەیێ قەهرەمان نەبایە ل داستانێن پردێ و سحێلا؛ كەپ و لێڤێن نەحەزان شكاندین، دبیت هەر تشتەك و هەتاكو ئەنفال و جینۆسایدەك هەڤشێوەی ئەنفالێن سەردەمێ رژێما بەعسا فاشیستی و سەدامێ گۆڕبگۆڕ ب سەرێ كوردان بهاتبایە دووبارەكرن. لێ هەر چەوا بیت پرۆسێسا رێفراندۆمێ نیشان دا مللەتێ كورد هێشتا یێ د خەما هەڤدۆ دا و دلێ وان بۆ هەڤدۆ دقۆتیت و خەمێن هەر تاكەكی و هەر پارچەیەكێ ژ پارچێن كوردستانێ ب خەما خۆ دزانن. ئەوا پترتر ڤێ چەندێ پشتڕاست دكەت ئەوە یاكو ل كۆبانا رۆژئاڤایێ كوردستانێ چێبوویی، دەمێ ل سەر دەستێن تاریكپەرستێن خۆرافات پەرستێن داعشێ ڤە هاتییە دۆرپێچكرن و هێزێن پێشمەرگەی ژ هەرێما كوردستانێ د هەوارا وان چووین و نەهێلاین شۆڤینی یێن داعشێ وی باژێڕێ خۆڕاگر داگیر بكەن، پڕانییا خەلكێ هەر پارچەیێن كوردستانێ لاڤە بۆ ڤی باژێڕی دكرن و هیڤییا سەركەفتن و ئازاداییا وێ دخواستن. ئەڤە ژی بەلگەیەك زیندی و هەڤچەرخە بۆ هندێ، كو بسەلمینیت دلێ تاكێ مللەتێ كورد هێشتا خۆ بۆ هەر كوردەكی ل پارچەیەكا كوردستانێ دقۆتیت و ناخوازیت كێمترین زیان و ژان بگەهیتێ. ئەڤە هەمان ئەو هەست و رەفتارە یا سایكۆلۆژیایا مۆدێرن وێ ب ناڤێ هەڤسۆزی ددەتە ناسكرن و ب بەشەك ژ وان رەفتارێن ئاسایی و دەرووندروست ددەتە هژمارتن، كو پێدڤییە ل نك هەر تاكەكێ ئاسایی و دەرووندروست و ساخلەم هەبت وەك پیڤەرەكێ ساخلەمییا دەروونی و جڤاكییا وی كەسی، نەبوونا وێ ل دەڤ هەر كەسەكی هێمایێ پرسیارێ دئێخیتە سەر كەساتی و دەرووندرووستییا وی كەسی. هەروەسا ئەڤ سالۆخەت و رەفتارە، ئانكو هەڤسۆزی، وەكی مە بەری نۆكە ژی ئاماژە پێدای ل سەر ئاستێ جڤاكی ژی پێدڤیاتییەكا گرنگە بۆ پاراستنا ئێكڕێزییا جڤاكەكێ و كەلتۆر و فەرهەنگ و زمان و ل دووماهییێ مانا وی و بەردەوامیدان ب ژیانێ، چونكی هەروەكی مە بەری نوكە ژی ئاماژە پێدای و ل دویڤ تیۆرا داروینی (theory of Evolution)، د ململانێ و شەڕێن بۆ ژیانێ و مانێ، یێ كو بۆ وی مللەت و تاك و جڤاكییە یێن باشتر دشێن ب سەر ئاستەنگی و ئاریشا دا زال بن و وەكی دبێژن (باشترین و بهێزترین) بن. ئێك ژ ئەلەمێنت و تۆخم و فاكتەرێن ڤێ باشترین و بهێزترین بوونێ ژی هەڤسۆزی و ئێكدەنگی و ئێكگرتنە، كو دبیت وێ جڤاكێ و وی مللەتی ژ گەفێن ژینگەها وی یا نەیار و نەحەز و زۆردار و دیكتاتۆران بپارێزیت. ئەوا كو مللەتێ كورد شیای د ماوەیێ سەدان سالێن چۆیی دا بخێر وێ خۆ لبەر دڕندانەترین و هۆڤانەترین دژمنێن خۆ بگریت و وەك گەلەك ژ وان نەتەوەیێن د دیرۆكێ دا بووینە قۆربانییێ نەهەڤسۆزیێ و د نوكە دا تنێ ناڤەكێ بۆ مایی، ژ ناڤ نەچیت. ئەڤە ژی بەشەكە یان قووناغەكە ژ قووناغێن گەشەیا سایكۆلۆژی و سیاسی ل نك تاكێ كوردی، كو خالەكا دیتر ئیرەیی و غیرەی ب وێ دبەن و چاڤێن وان پێ ناڕابن.
ڤان رۆژا نووچەیەكێ سەرنجا من بۆ خۆ راكێشا، ئەو بوو، كو خەلكێ ئیماراتێ ژ پێخەمەت داهاتوویا خۆ و زارۆكێن خۆ عەردی ل هندەك جهـ و وەلاتان و ژ وان ژی دەڤەرا سینایا مسرێ دكڕن و وەبەرهینانا كشتوكالێ تێدا دكەن، ل دەمەكی كو ل وەلاتێ مە، كوردستانێ، ئەم خودانێ زەنگینترین دەڤەرێن كشتوكالی و كانزایانە، كو دشێت بۆ نفشێ داهاتووی ببیتە مەزنترین ژێدەرێ ژیانێ و ب ڕێكا وەبەرهینان تێدا ئەم دێ ژیانا وان ژی مسۆگەر كەین، پێنگاڤەكێ بۆ بهێزتركرنا هەڤسۆزییا كوردان بهاڤێژن و نەخاسمە د قووناغەكا هەستیار وەكی یا ئەڤرۆ دا كو دەڤەر ب كۆمەكا گوهۆڕینێن سیاسی، ئابووری و لەشكری دا دەرباز دبیت و دبیت خەلكەكێ نەحەز هەبیت دەستدرێژییێ بكەتە سەر ئاخ و سەروەت و سامانێ مللەتێ مە وەكی گەلەك جاران ئەنفال و كێمیابارانكرن و كۆمكۆژییا ل دژی مە بكار بینیت. ئەڤ هەمی مەترسییە دخوازن كو مللەتێ مە ئاستێ هەڤسۆزییا خۆ یا سایكۆلۆژی هێشتان زێدەتر و بلندتر بكەت، ل شوینا كاركرن بۆ هندەك بەرژەوەندیێن بچویك؛ كار بۆ بەرژەوەندیێن مەزنتر و نەتەوەیی بكەت، نەخاسمە د ڤێ جیهانا و دەڤەرا تژی قەیران دا.
دهێتە گۆتن جۆهی د پرۆسەیا پەروەردە و فێركرنێ دا خودان وژدان و هشیارییەكا نەتەوەیی (national consciousness) هەمی و دیرۆكینە و هەمی روویدانێن تراژێدی یێن دیرۆكا خۆ دۆكیۆمێنت كرین و دكەنە سالنامە و بۆ نفشێن داهاتووی ڤەدگۆهێزن و بەردەوام بیرا وان دهینن. پێدڤییە ئەم ژی مفای ژ ڤێ چەندێ و ئەزموونێ وەربگرین، نە ژ پێخەمەت دژایەتیكرنا گەل و نەتەوەیێن دیتر، بەلكو ژ پێخەمەت خزمەتكرنا خودێ خۆ و مللەتێن ئاشتیخوازێن دیتر و نەخاسمە یێن ل دەوروبەری مە دژین و حەز ژ ئازادییێ دكەن و رێزێ ل مە دگرن و دخوازن ب ئاشتی و ئارامی و تەناهییێ ل گەل مە بژین و پێدڤییە مللەتێ مە و هەمی مللەت هێز و وزەیا خۆ ل بەختەوەری و مانا مرۆڤایەتیێ دا بمەزێخن، نەك بۆ شەڕ و كۆشتن و تالان و فەرهۆت و ئەنفال و جینۆسایدا كەسێن دیتر. ئەم پێدڤی ب هندێ نە، وەك تێگەهێن مۆدێرن دبێژنی خۆ وەكی مللەتەكێ ئێكپارچە ببینین، نەك یێ پارچەپارچەكری و ڤەقەتیایی و دویر ژ بنەمایێ هەڤسۆزییا سایكۆلۆژی و جڤاكی. ئەم د ڤێ قووناغا دیرۆكی دا پترتر ژ هەر دەمەكی پێدڤی ب ڤێ رەفتارا چارەنڤیسسازین. ئەوێن بەروڤاژی ڤێ پێلێ مەلەڤانییا دكەن، ژبلی زیانێ چ ناگەهیننە مللەتێ خۆ، دێ د داهاتووی دا پەشیمانی ڤێ دفنبلندیێ بن و بەر نەفرەتێن نفشێن داهاتووی كەڤن و هەتاهەتا ریسوا بن و ناڤێن وان ب كرێتی و خرابی د بەرپەڕێن دیرۆكێ دا دهێنە تۆماركرن. چارەنڤیسا مللەتێ كورد و تەڤایا مللەتان د هەڤسۆزییێ دایە، داكو بزانین و بەرێ خۆ بدەینێ كا د پرۆسێسا گوهۆڕینێن ژینگەهی و بایۆلۆژیی یێن مرۆڤی دا، كو تەواوكەرێ پەیدابوونا ڤی گەردوونی د نێزیكی 14 ملیار سالێن بۆری و پەیدابوونا ژیانێ د بەری 8 ملیار سالان و گوهۆرێنێن بەری پێنج ملیۆن سالان یێن مرۆڤی بخۆ، وەك داروین و زانایێن فیزیكێ و كۆانتۆمی، ئاماژەی پێددەن، كا دێ بەهرا مرۆڤایەتی چ بیت و چ ب سەرێ وی ئێت؟!
پەراوێز:
- Colman, M. A. (2009): Oxford Dictionary of Psychology, 3rd ed. Oxford university press, USA.
- Немов Р. С. (2007). Психология: словарь-справочник: в 2ч.-М. : изд-во ВЛАДОС-ПРЕСС,с.2.-312с.
- Crandell, Thomas l., et al. (2008). Human development, 9ed. McGraw-hill, NY. USA.
