شاهنشینا هێتیتیان Hittites ل رۆژئاڤا و ژۆریا کوردستانێ

د. عبدالرحمن مزوری

هێتیتی Hittites مللەتەکێ هندو ـ ئەوروپی نە، سەرشەقێن شاهنشینا وان گەهشتینە رۆژئاڤا و ژۆریا کوردستانێ. هنەک ڤەکۆلەران ب بابکالکێن کوردان ل قەلەم داینە، گەلەک پەرتووک و ژێدەر ب زمانێن جودا ـ جودا ل سەر زمان، ئاڤەدانی، شوونوار و هونەرێن وان هاتینە نڤیسین. ئەڤ ڤەکۆلینە دێ تەمەت بەر و منێن خۆ، هنەک قورنەتێن تاری یێن وان رۆهن کەت.

دیتنا شوونواران:

سالا ١٨٧٩ز مێژووڤان و شوونوارناسێ ئنگلیز ئەرشیبالد هنری سایس A. H. Sayce سەرەدانا پەیکەرێن نیۆبی Niobe و سیزوستریز Sesostris ^(٢) لسەر بانیا ئەناتۆلیا Anatolia ل نیڤگراڤا ئاسیا بچووکدا Asia minor، کر. سالا پاشتر ١٨٨٠ز هەر (سایس)ی ڤەکۆلینەک ل جڤاتا شوونوارێن پەرتووکا پیرۆز Holy Bible (تەوراتێ) دا، پێشکێش کر. تێدا دیار کر پەیکەرێن ژ بەر و تەحت و کەڤران ل بانیا ئەناتۆلیا هاتینە بڕین، خەرتاندن، نەخشاندن و نڤیسین، هەمی شوونوارێن هێتیتیانە Hittites، ئەو مللەتێ ژ کەڤن دا ل چیایێن ژۆریا رووبارێن دیجلە و فورات (کوردستانێ) و ل ئاسیا بچووک دژیا (Gurney, 1990, p. 3 – 4).

هنەک ڤەکۆلەران ناڤێ هێتی Hitti وەکو هاتیHatti خواندیە، ب هزرا ڤەکۆلەر ئولیڤەر جورنیOliver R. Gurney هەردو پەیڤ ئێکن. هێتیHitti خواندنا شوونوارناسێن ئنگلیزە، هێتیتیان ناڤێ خۆ ژ باڤ و باپێرێن خۆ یێن کەڤنتر هاتتیان Hattians وەرگرتیە. پشتی هەیامەکا نە گەلەک درێژ، هەردو بوونە ئێک مللەت (Gurney, 1990, p. 5 . Zwahr, 2003, Vol. 9, p. 3031). هنەک ڤەکۆلەر و شوونوارناس ڤان پەیڤان وەکو: حیثی، حیتی، خیتی، هیتی، حاتی، خاتی، هاتی، حەتی، حەتتی … دخونن، هەموو یەکن.

ل سالێن ١٨٨٨ ــ ١٨٩٢ێ تیپەکا شوونوارناسێن ئەلمانی، گەلەک شوونوارێن هێتیتیان ل دەڤەرا زنجیرلی Zinjerli ل ژۆریا سوریێ دیتن. نۆت و شەش پارچەیێن پەیکەر و شوونواران دیتن، گەلەک مۆر و جهێن مۆرلێدایێن هێتیتیان، د ناڤ دا بوون (Gurney, 1990, p. 4. Neve, 1996, p. 60).

جهێ جوگرافیێ شاهنشینا هێتیتیان:

هێتیتیان Hittites شاهنشینا خۆ (Kingdom)  دەسپێکێ ل سەر بانیا ئەناتۆلیا ئاڤاکر. پایتەختا وێ هاتوسا (خاتوشا) Hattusa دکەڤیتە نیڤەکا کڤانێ رووبارێ هالیسێ Halys میدی (Lehmann, ohne datum, p. 42 . زاید، ١٩٦٦، ب٣٥)، ئەوێ ترکان ناڤێ وی گوهاڕتی و کریە قزل ئیرماق!^(٣). رووبارێ‌‌ ‌هالیس ژ چیایێن تەجەرTeger  ل ژێریا رۆژهەلاتێ باژێڕێ سێواسSewas  دزێت. پاشی رووبار باژێڕێ ناڤبری دبڕیت و بەرف ژێریا رۆژئاڤا دچیت، بێژە نیڤ بازنەکێ ل دۆر باژێڕێ هاتوساHattusa  پایتەخت چێدکەت، بەری ل ژۆریا باژێڕکێ بافراBafra  بڕێژیتە زەریا رەشBlack Sea.

شاهنشینا هێتیتیان مینا ژ خەریتا^(٤) ڤەکۆلەرێ ئەلمان پیتەر نێڤ Peter Neve دیارە، ژ باژێڕێن کوتاهیا، ئیسپارتاIsparta و ئەنتالیا ژ رۆژئاڤا دەسپێدکەت، هەتا دەڤەرا بادینان و سەرەکانیێن رووبارێن دیجلە و فورات ل ژێری و ژۆریا گۆلا وانێ، ل رۆژهەلات. دیسان ژ دەهمەنێن ژێریێن زنجیرا چیایێن پونتسPontis ل ژۆری، هەتا ژێریا گراڤا قوپرس Cyprus و بەندەرێ جەبلە/ جوبلە Gubla و باژێرکێ بو کەمالێ Abo Kamal  سوری، ل ژێری (Neve, 1996, p. 4).

ئەم دکارین رەخنەیەکا سڤک، ل خەریتا هێژا پیتەر نێڤ Neve P. بگرین.

ئێک: دەڤەرێن بادینان، هەکاریا و ژێریا گۆڵا وانێ د خەریتا وی دا تونەنە. ئەم دزانین گوندێن هێتیتیان Hittites ل گشت ڤان دەڤەران هەتا نهۆ ماینە و هەنە و دبەڵاڤن. وەک: هێتیتا مزوری ژێریا ل رۆژهەلاتێ دهۆک، هێتیتا مزوری ژۆریا ل پشت چیایێ لینکی، ‌هێتیتا دەڤەرا بەدلیس ل ژۆریا باژێڕکێ ئەخڵاتێ^(٥)... هتد. ئاشکارە ئەڤ (هێتیتە) گشت ژ پاشمایین هێتیتیانە Hittites  پشتی وەک مللەت، د ناڤ میدیان دا Meds  بوهژین و حەلیاین. مخابن شوونوارێن گوندێن (هێتیتی) یێن کوردستانێ، هەتا نهۆ نەهاتینە ڤەخواندن و شیکارکرن، پشتی ئەو شوونوار، ژ گورزێن بێ رەحمێن پەقاندنێ، شکاندنێ، خرابکرنێ و نەمانێ رزگار بووین.

ئاشکارە ڤەکۆلەر پیتەر نێڤ P. Neve گەلەک شارەزایێ بابەتێن شوونوارایە. لێ د ڤەکۆلینێن خۆ دا ژ تخووبێن هاتوشا ‌Hattusa  پایتەختا هێتیتیانHittites ل سەر بانیا ئەناتۆلیا دوورتر نەچوویە! (Wikipedia ب ئەلمانی). لەوان ئاگەهداریا وی ل سەر گوندێن هێتیتیان ل رۆژئاڤا و ژۆریا کوردستانێ تونەنە.

دو. ژ ناڤ و روودانێن پەرتووکا پیرۆز Holy Bible  (تەوراتێ)، کو تژی ناڤ، روودان و نووچەیێن هێتیتیانە، هەتا زانایەکێ مینا شوونوارناسێ ناڤدێرێ فەرەنسی جاستون ماسپیرو: G. Maspero ل وێ هزرێ یە، هێتیتی بابکالکێن دوورێن کوردانە (Naumann, 1948, p. 37).

نهو هنەک نووچە و روودانێن هێتیتیانHittites  د تەوراتێ دا:

– پاشی ئەبراهام Abraham هەڤژینا خۆ ساراSara  ل شکەفتا ماکپیلا Machpelah دناڤ زەڤیا بەرامبەر (باژێڕێ) حەبرون ‌Hebron^(٦)  دا ل ئاخا کەنعان ڤەشارت. ئەو زەڤی ب شکەفت ڤە، هەردو ئەبراهام ژ هێتیتیان کڕیبوون (Genesis 23 : 19, 20).

-پشتی ئەبراهام چوویە بەر دلۆڤانیا خودێ، هەردو کوڕێن وی ئیسحاق و ئیسماعیل، ئەو ژی (ئانکو ئەبراهام) ل شکەفتا ماکپیلا Machpelah  ل ناڤ زەڤیا ئەفرونێ Ephron کوڕێ زوهارێZohar  هێتیتی The Hittite، ئەوێن ئەبراهامی د ژیانا خۆ دا، ژ هێتیتیان کڕین، ڤەشارت (Genesis 25 : 8 , 9).

– دەمێ ژیێ عیسۆیێ (کوڕێ ئیسحاق و برایێ یاقوب) بوویە چل سالی، جودیت Judith کچا بیریێ Beeri هێتیتی و بەسیمات Basemath کچا ئیلونێ Elon هێتیتی، هەردو مارەکرن (Genesis 26 : 34).

– ل گوڕ تەوراتێ شاهـ سلێمانێ کوڕێ دائود حەفتسەد ژن و سێسەد کەنیزە (جاریە) هەبوون (1 Kings 11 : 3). شاهـ سلێمان/ شلومویێSolomon (کوڕێ دائود) بژلی کچا فیرعەونێ مصرێ، گەلەک ژنێن موئابیMoabi، ئامونیAmmoni، ئێدومی Edomi، سیدونی Sidoni  و هێتیتیHittite مارە کربوون (1 Kings 11 : 1).

سێ. د ژێدەرێن ئەورپی دا خویایە هێتیتی، د سەردەمەکی دا ل فەلەستینێ ژیاینە، ب گوروڤێ هاتنا ناڤێ وان د پەرتووکا پیرۆز (تەوراتێ)دا مینا مە د خالا (دوێ دا) باسکری. بۆ پشتراستکرنێ تنێ دێ ناڤێ (سێ) ژێدەران ئەوێن باسی هێتیتیان ل فەلەستینێ کری، نڤیسم:

أ . گوتارا: هێتیتی ل فەلەستینێ، د کۆڤارا ڤەدیتنا فەلەستینێ دا، هژمارا : ٦٩ ، هاتیەبەلاڤکرن. ئەڤەیە:

_ Forrer, E. O.,1937, The Hittites in Palestine, Palestine Exploration Quarterly, N. 69, p. 100 – 115.

ب . هێتیتی ل فەلەستینێ، د فەرهەنگا کارپێکرنا پەرتووکا پیرۆز دا. ئەڤەیە:

-Haider, A. G., 2005, Praktisches Bible Lexikon, Marix Verlag GmbH, Wiesbaden, Studie über Hethiter in Palästina, p. 509.

جـ . هێتیتی ل فەلەستینێ و ئیمپراتۆریا ‌هێتیتیان. ئەڤەیە:

-Gerhards, M., 2015, Die Hethiter in Palästina und das Hethiter reich, Verlag  Geber. Mann, Berlin.

ئەڤ نموونێن بۆریێن تەوراتێ و ژێدەرێن ئەوروپی، بەڵگە و گوروڤن، کو فەلەستین ژی هەیامەکا درێژ، ل بن دەسهەلاتا شاهنشینا هێتیتیان دا بوو. مخابن فەلەستین ژی د خەریتا هێژا پیتەر نێڤP. Neve   دا، تونە!

زمانێ هێتیتیان:

سالا ١٩١٥ شوونوارناسێ چیکی بێدریش هروزنیBedrich Hrozny  ڤەکۆلینەکا کوور و چڤر ل سەر رێزمانا زمانێ هێتیتیان بەلاڤکر. تێدا ب بەڵگە و گوروڤ دیارکر، زمانێ وان زمانەکێ هندوئەورپی یە (ئەلمان دبێژنێ زمانێن هندوجێرمانیIndo Germanic)، مینا شوونوارناسێ فەرەنسی جاستون ماسپیرو Gaston Maspero، بەری وی، ئانکو بەری (هروزنی) سالا ١٩٠٢ گەهشتیە وێ راستیێ (Irmscher, 1978, p. 236 .  Zwahr, 2003, Vol. 9, p. 3030).

ب هزرا ڤەکۆلەر ئولیڤەر جورنی Oliver R. Gurney زمانێن هێتیتیان Hittites، لووییانLuwians، داریانDarians، پالیانPalians، کاشیانKassites، حوریان/خوریان Hurians، میتانیانMittanies، خالدیان (کالدیان/ کوردیان) Khaldians، فانیان Fanians هەموو هندوئەورپینە و نێزی هەڤن (Bryce, 2023, p. 22.  .Gurney, 1990, p. 103 – 112 . ابو السعود، ٢٠٠٩، ب١٨٥).

ڤەکۆلەرێ ئەلمان سباستیان شتێفنس S. Steffens  هنەک پەیڤێن هێتیتیان وەرگێڕاینە زمانێ ئەلمانی، من ژی ئەو پەیڤ ل گوڕ ئانکویێن ئەلمانی کرنە کوردی، من دیت گەلەک نێزی کوردینە. ئەڤە تنێ (نەهـ – دەهـ) پەیڤەکن:

کوردی	هێتیتی	ئەلمانی
ژێری	shere	Süden
نان	nin	Brot
گێر، کێر	ger	Messer
مەنە، منە	mana	Mine
نی (نوی)	ne	Neu
گو(لک)، گا	gu	Ochse
جی، جیهان (کیهان)	ki	Ort
دەب، دەپ	dub	Tafel
تو	tuk	Dich
ئا (ڤ)	Ä	Wasser
(Steffens, 2024, p. 117 – 127)

ل سەردەمێ شاهێ هێتیتیان شوپیلولیومایێ ئێکێ Suppiluliuma 1 (١٣٥٠ -١٣٢٢ ب.ز) سێ دەولەتێن نفش هندوئەورپی فەروەری ل رۆژئاڤایێ کیشوەرێ ئاسیا (قارة آسیا) دگێڕا. هێتیتیان ل بانیا ئەناتۆلیا و پشکەکا کوردستانێ، فیرعەونیا Pharaohs ل مصرا ئەڤرۆ، کاردونیاشKardoniash ل ناڤەراستا عیراقێ و بابل، میتانیان Mittanies  ل ژۆریا سوریێ (کو ب هزرا هێتیتیان) هەر حوری/خوری Hurrians   بوون (صالح، ١٩٦٧، جـ١ ب١٨٨، ٤٨٢). ل گوڕ بەڵگەنامەیێن تل العمارنة Tell el – Amarna  کو دکەڤیتە مصرێ، پێوەندیێن هەرسێ دەولەتان د گەلێک دا گەلەک د خوش بوون. خەلات و دیاری د نێڤبەرا وان دا د هاتنەگوهاڕتن، د گەلێک دا د کاغەز گوهوڕینا دا وەکو برا بوون. ب ژنئینان، خواستنان و هەلکەفتان پێوەندیێن دبلوماسی د نێڤبەرا خۆ دا، قاهیم و موکوم دکرن (Bryce, 2023, p. 269.. Gurney, 1990, p. 62 ).

دسەردەمێ شاهێ هێتیتی خاتوشیلیشێ ئێکێ دا Hattusilis 1، دەوروبەرێ ١٦٥٠ ــ ١٦٢٠ ب.ز، بڕیار هاتەدان گۆتنێن شاهی، وەزیران و پسمیران ب خەتێ هێتیتیێ میخی (بزماری) Hittite Cuneiform Script بێنە نڤیسین. ئانکو ئەڤ خەتە، د سالێن دوهزارێ دا ب.ز، بوو خەتێ فەرمیێ شاهنشینا هێتیتیان (Gurney, 1990, p. 141).

پەرستنا رۆژێ:

پەرستگەها باژێڕێ پیرۆزێ ئارینناArinna  دکەڤیتە نێزی هاتوشا/خاتوشا Hattusa پایتەختێ هێتیتیان ل سەر بانیا ئەناتۆلیا. ب هزرا ڤەکۆلەرا ئەلمان ئانێتا تزڤار A. Zwahr ئەو پەرستگەها تایبەتییا خوداوەندێ رۆژێ بوو، شاهژنا گەشا ئەرد و ئەسمانان بوو، شاهی د جەنگ و تەنگاڤیان دا هەوارا خۆ دگەهاندێ (Zwahr, 2003, Vol. 9, p. 3030. Gurney, 1990, p. 112 ) . وەسا دیارە هێتیتیان گەلەک خوداوەند دنیاسین یان دپەرستن، ب هزرا وان: خوداوەندێ (رۆژێ) ل سیپارSippar (سومەر)، یێ (هەیڤێ) ل کوزینKouzin  (یونان)، (عیشتار) ل نەینەواNinawa  (عیراق)، (نانایا) ل لازپا Lazpa (لێسبوس، یونان)، و (مەردوخ) ل بابلBabylon (عیراق)، دژین. (جورني، ١٩٩٧، ب١٩١).

شاهـ لابارناسLabarnas و دانانا بنگەهێ شاهنشینێ:

شاهێن نوو یێن هێتیتیان حەز دکەن رەهێن خۆ بگەهیننه شاهێ خۆ یێ ناڤدێر و کەڤنار لابارناسن، کو د نێڤبەرا ١٦٨٠ – ١٦٥٠ ب.ز فەروەری گێڕایە. دوور نیە مێژووا شاهنشینا هێتیتیان ژ وی دەسپێبکەت (Klinger, 2012, p. 36. . علي، ٢٠٠٢، جـ١ ب١٧). جێگرەکێ نێزی لابارناسیLabarnas  ئەڤە نڤیسیه: لابارناس د بەرێ دا شاه بوو، برا، کوڕ، خزم و مرۆڤێن وی دئێکگرتی بوون. وەڵاتێ وی یێ بچووک و هندک بوو، جهـ  و بەرۆکا رێیا وی کەتبایێ، دگرت و لسەر ئاخا وەڵاتێ خۆ زێدە دکر، هەتا تخووبێن خۆ گەهاندنە سەر کنارێن رۆبار و دەریایان. دەمێ ژ شەڕان وەستیای، تێر بووی و زڤڕییە مال، کوڕ و برا و کەسوکارێن وی هەر ئێک چوو سەر کورسیکا رێڤەبرنا دەڤەرەکا جودا یا وەڵاتێ وی. چوونە دەڤەرێن هوبیسناHubisna ، توانواTuwanuwa ، نیناساNinasa ، لانانداLananda ، زالاراZalara ، لوسیناLusina  … فەروەری گێڕان و باژێڕێن مەزن ل سەر خۆ پشک کرن و بەڵاڤ کرن (Gurney, 1990, p. 17. Cornelius, 1973, p. 37.).

ئاشکارە دەزگەهێن مەزن و گرنگێن دەولەتێ ب دەستێن کەسوکار و مرۆڤێن شاهی بوون. دەزگەهێن بلند و هەژی وەک: سەرۆکێ زێرەڤانێن شاهی، وەزیڕێ شەڕان و ئاشتیێ، سەرۆکێ دیوانا وەزیران، سەرۆکێ خزینا دراڤی، سەرۆکێ هەلگرێن سۆلجانان، بەرپرسێ لێنانگەهان، گشت کەسوکارێن شاهی بوون (. Cornelius, 1973, p. 103جورني، ١٩٩٧، ب٩٣).

شاهێ هێتیتیان Hittits ل هاتوسا/ خاتوشا پایتەختێ خۆ، نە خوداوەند بوو مینا شاهێن مصرێ، نە ژی نونەرێ خوداوەندان بوو مینا شاهێن میزوپوتامیا.. پێتر مینا شاهەکێ جێرمانیێ/ئەلمانیێ چاخێن ناڤەراست بوو، نە مینا شاهەکێ دکتاتورێ چاڤبرسیێ رۆژهەلاتی بوو (. Brockhaus, 1997, Vol. 8, p. 94 – 95  محمد، ١٩٦٥، ب٧٢).

کان و چەکێن شەڕی:

هێتیتیان شەهرەزایی د دەرئینان و پاقژکرنا هنەک کانان دا هەبوو. مسCopper  و برونزBronze  بۆ چێکرنا چەکێن شەڕی و ئامانێن خوارنێ بکاردئینان. ئاسن بۆ چێکرنا شیر و مەتاڵان، دەپێن نڤیسینێ، پەیکەرێن خوداوەند و جانەوەرێن پیرۆز د پەرستگەهان دا بکاردئینان (Gurney, 1990, p. 67. Kunst, 2002, p. 40 – 41 ).

هێتیتیان عەرەبانێن شەڕی یێن ل سەر دو خڕخالان کو هەسپان دکێشان، د شەڕان دا بکاردئینان. عەرەبانە هەبوون (سێ) شەڕڤان هەلدگرتن. ئێکی هەسپ دهاژۆت یان دهاژۆتن، یێ دووێ دژی دوژمنی هێرش دکرن، یێ سێ بەڕەڤانی ژ شەڕڤانان، هەسپان و عەرەبانێ دکر. چەکێن شەڕکەران، شیر و مەتاڵ بوون، ڕم بوون، تیر و کڤان و قەلغان بوون (عصفور، ١٩٦٢، ب١٧٨. جورني، ١٩٩٧، ب١٤٣).

دبەڵگنامەیەکا باژێڕێ بوغازکویBoghazköy  دا، دەڤەرێن قادش Qadesh ئاڤڕێژا رووبارێ عاصی ل ژێریا سوریێ، و ئامورو Amuru ل ژۆریا فەلەستینا ئەڤرۆ، هەردو کەتنە بن دەسهەلاتا هێتیتیان، پشتی شاهـ مواتالیسێ Muwatallis  ‌‌هێتیتی (١٢٩٥ ــ ١٢٨٢ ب.ز) د شەڕێ (قادش) دا سالا ١٢٨٦ ب.ز، ب سەر لەشکەرێ مصرێ، ب قومانداریا سیتیێ ئێکێ داSeti 1 (١٢٩٠ -١٢٧٩ ب.ز) سەرکەفتی (Zwahr, 3003, Vol. 9, p. 3029.  Bryce, 2023, p. 160.  . زاید، ١٩٦٦، ب٥٠٦).

هنەک شاهژنێن هێتیتیان دەورێن مەزن و بلند، د رێڤەبرن و سیاسەتا دەولەتێ دا، دگێڕان. بۆ نموونە خانم (پودوخیپا) پودوهیپا Puduhippa  کابانیا شاهـ خاتوشیلیشێ سێ Hattusilis 3     (١٢٦٧ -١٢٣٧ ب.ز) دەورەکێ هێژا و گرنگ، د پەیمانا ئاشتیا دنێڤبەرا شاهێ هەڤژینێ وێ و فیرعەونێ مصرێ رەمسیسێ دووێ دا Ramses 2  گێڕا. ئەڤ دەورە، بوو ئەگەرێ مۆرکرنا پەیمانا ئاشتیا ناڤبری، ژلایێ هەردو شاهان ڤە   .(Lehmann, ohne datum, p. 221. Bryce, 2023, p. 153 -154).

هەر شاهژن پودوهیپا Puduhippa پشتی هەڤژینێ وێ مری، دەورەکێ هەژی و مەزن دیت، هەتا شیای کوڕێ خۆ تودخالیاشێ چارێTudhalias 4 ل شوونا بابێ وی، بکەتە شاهـ (Sürenhagen, 1981, Vol. 8, p. 93 – 103.  Bryce, 2023, p. 102 -103.  ابو السعود، ٢٠١٠، ب١٢٨).

-هونەر و پەیکەر تراشین:

بژلی هونەرێ تەقنێ، قافکی، مسی و ئاسنی، هێتیتیان هونەرێ پەیکەر تراشینێ، نکراندنێ و نەخشکێشانێ ل سەر بەران، تەحتان وکەڤران ژی گەلەک پێش ئێخستینە.

ل دەڤەرا ئالاجا هویوک Alaca Höyük^(٧) پەیکەرێن جانەوەرێن ژ زیڤی و برونزی، ئامان و کوپێن زێڕی، مشە هاتینەدیتن. هنەک ژ وان مینا (رۆژێ) ب پەڕن ل ئەسمانی دفڕن، هنەک وەکو ئاسک و شڤرانە، کو رۆژ، ئاسک و شڤر هەرسێ ل جەم وان د پیرۆز بوون (Bryce, 2023, p. 48, 250. Gurney, 1990, p.163.). دیسان پەیکەرێن هەسپان، شێران، مرۆڤان و پەڕندان ژ بەرێن بازی یێن رەش تراشینە و چێکرینە (Naumann, 1948, p. 50 – 53).  بژلی چێکرنا گەلەک رەنگێن مۆران و ستەمپان (خەتمان) کو هنەک میناکان ژێ د ڤێ ڤەکۆلینێ دا، بەلاڤ دکەین.

هنەک ڤەکۆلەر ل وێ هزرێنە، پەیکەرێ شێرێ بابل کو ژ کەڤرێ بازلتێ رەش هاتیەتراشین، نهۆ ل باخچەیەکێ باژێڕێ بابل (الحلة) ل عیراقێ، هاتیەدانان، ژ چێکرنا هونەرمەندێن هێتیتیانە، ل سەردەمێ شاهـ مورشلیشێ ئێکێداMurrsilis 1 (١٦٢٠ ــ ١٥٩٠ ب.ز)، سالا ١٥٩٥ ب.ز هاتیەتراشین و چێکرن؛ چونکی د ڤێ سالێ دا (مورشلیشێ ناڤبری) باژێڕێ بابل داگیرکر، و پشتی دەمەکێ کێم ڤەزڤڕی جهێ خۆ، پشتی بهیستی شۆڕشەک ل (هاتوشا) پایتەخت، دژی وی رابوویە (Klinger, 2012, p. 41 – 42). ل گوڕ ژێدەران سالا ١٥٩٠ ب.ز شاهـ مورشلیشێ ئێکێ هاتیەکوشتن (Zwahr, 2003. Vol. 9, p. 2029.  . ابو السعود، ٢٠٠٩، ب١٢٧).

دبێژم بوچونەکا بەرئەقلە، شێرێ بابلBabylon  ژچێکرنا هونەرمەندێن  هێتیتیانHittites  بیت، ژبەر:

١. پەیکەرێن گایێن ژ بەرێن بازلتی هاتینەتراشین، ل دەڤەر و باژێرێن هێتیتیان پڕن و دمشەنە. هنەک شێران سەرێن مرۆڤان بۆ هاتینەچێکرن، هنەکێن دن ژ لایێن قەبارەی ڤە مەزن و بچووکن، یان بەرێن بازلتی یێن رەشن یان بەرێن ڤۆلکانی یێن پیگماتیتنPegmatite ، یان راوەستانا شێران ل سەرپیان بێ خودان و بێ سوار، هنەک شێر ب چەنگ و پەڕن، هنەکان ژی مرۆڤ ئێخستینە بن دەست و پێن خۆ.. ئەڤێن داویێ گەلەک مینا شێرێ بابلن (Naumann. 1948. P. 35, Pic. 27. Kunst, 2002, p. 58).

٢. پەیکەرەکێ شێرەکێ هێتیتیان مینا شێرێ بابل، مرۆڤ ل بن دەست و پێن شێری یە. ل سەر بەرگێ پەرتووکا: الحیثیون یا ڤەکۆلەرێ ئنگلیز ئولیڤەر جورنی Oliver R. Gurney ، چاپا عەرەبی، هاتیەبەلاڤکرن. ئەم ژی جارەکا دن وی میناکی، د گەل ڤێ گوتارێ دا بەلاڤ دکەین.

لیستا شاهێن هێتیتیان:

ئەڤ لیستە ژ (سێ) ژێدەران هاتیە وەرگرتن و هەڤبەرکرن:

1. Gurney, Oliver R., The Hittites.
2. Bryce, Trevor, Warriors of Anatolia.
3. Klinger, Jörg, Die Hethiter.

بو زانینێ هەمی سالێن لیستێ، سالێن بەری زایینی نە!

– ئەنیتاس ؟

– تودخالیاشێ ئێکێ ؟

–  ساروماس ؟

– لابارناسێ ئێکێ ١٦٨٠ – ١٦٥٠.

– خاتوشیلیشێ ئێکێ ١٦٥٠ – ١٦٢٠.

– مورشیلیشێ ئێکێ ١٦٢٠ – ١٥٩٠.

– خانتیلیشێ ئێکێ ١٥٩٠ – ١٥٦٠.

– زیدانتاسێ ئێکێ ١٥٦٠ – ١٥٥٠.

– ئاموناسێ ئێکێ ١٥٥٠ -١٥٣٠.

– خوزیاسێ ئێکێ ١٥٣٠ – ١٥٢٥.

– تیلیپینوس ١٥٢٥ – ١٥٠٠.

– ئالوئامناس

-خانتیلیشی دووێ

– زیدانتاسێ دووێ

– خوزیاسێ دووێ

(هەرسێ ژێدەران، سەردەمێن هەرچار

شاهێن بۆری ١٥٠٠ -١٤٠٠ ب. ز، نڤیسینە).

– تودخالیاشێ ئێکێ ١٤٢٠ – ١٤٠٠.

– خاتوشیلیشێ دووێ ١٤٠٠ – ١٣٩٠.

– ئارنووانداسێ ئێکێ ١٣٧٠ – ١٣٥٥.

– تودخالیاشێ دووێ ١٣٩٠ – ١٣٧٠.

– شوبیلولیوماشێ ئێکێ ١٣٤٤ – ١٣٢٢.

(١٣٥٥ -١٣٢١، Klinger, p. 125)

– ئارنووانداسێ دووێ ١٣٢٢ – ١٣٢١.

– مورشلیشێ دووێ ١٣٢١ – ١٢٩٥.

– موواتالیش ١٢٩٥ – ١٢٧١.

(Klinger, p. 125. 1295 _ 1275)

-ئورخی تیشوب (مورشلیشێ سێ)

(١٢٧١ – ١٢٦٤)

– خاتوشێلیشێ سێ ١٢٦٤ – ١٢٣٩.

– تودخالیاشێ چارێ ١٢٣٩ – ١٢٠٩.

– ئارنووانداسێ سێ ١٢٠٩ – ١٢٠٥.

  (Bryce, p. 269. 1209 – 1200)

-شوبیلولیوماشێ دووێ ١٢٠٥ – ١٢٠٠.

  (Bryce, p. 269. 1207 – 1200)

ژێدەر وسەرەکانی

أ. ژێدەرێن عەرەبی:

١. أبو السعود، صلاح، ٢٠٠٩، تاریخ وحضارة ارض الرافدین، منشورات مکتبة النافذة، القاهرة.

٢. جورني، و. ر.، ١٩٩٧، الحیثیون، ترجمة: محمد عبدالقادر محمد، منشورات الهیئة المصریة العامة للکتاب، القاهرة.

٣. زاید، عبدالحمید، ١٩٦٦، الشرق الخالد ــ مقدمة في تاریخ وحضارة الشرق الادنی القدیم، منشورات دار النهضة العربیة، القاهرة

٤. صالح، عبدالعزیز، ١٩٦٧، الشرق الادنی القدیم، منشورات مکتبة الزمان، القاهرة، جـ١.

٥. عصفور، محمد ابو المحاسن، ١٩٦٢، الشرق الادنی قبل عصورە التاریخیة، مطبعة المصري، القاهرة.

٦. علي، رمضان عبدە، ٢٠٠٢، تاریخ الشرق الادنی القدیم وحضارتە، دار نهضة الشرق للطبع والنشر، القاهرة، جـ١.

٧. محمد، محمد عبدالقادر، ١٩٦٥، تاریخ الشرق القدیم، منشورات مکتبة القاهرة الکبری، القاهرة.

ب. ژێدەرێن ئەورپی:

8. Bittel, Kurt, 1976, Die Hethiter, C. H. Beck Verlags – Buchhandlung, München, Germany.
9. Brockhaus, F., A., 1997, dtv Lexikon, Deutscher Taschenbuch Verlag. GmbH u. Co., München, Germany.
10. Bryce, Trevor, 2023, Warriors of Anatolia – A Concise History of the Hittites, Bloomsbury Academic, London.
11. Cornelius, Friedrich, 1973, Geschichte der Hethiter, Wissenschaftliche Buch gesellschaft (WBG), Darmstadt, Germany.
12. Grant, Michael u. Hazel, John, 1983, Lexikon der antiken Mythen und Gestalten, aus dem Englischen von: Holger Fliessbach, dtv Verlag GmbH u. Co., München.
13. Garstang, John, 1929, The Hittite Empire, Constable and Company LTD, London.
14. Gurney, Oliver R., 1990, The Hittites, Penguin Books Ltd., London.
15. Irmscher, Johannes, 1978, Lexikon der Antike, VEB Bibliographisches Institut, Leipzig, Germany.
16. Klinger, Jörg, 2012, Die Hethiter, C. H. Beck Verlag, München, Germany.
17. Kunst – u. Ausstellunghalle der Bundesrepublik Deutschland GmbH. 2002, Die Hethiter und Ihr Reich, Konrad Theiss Verlag GmbH., Stuttgart.
18. Lehmann, Johannes, ohne datum, Die Hethiter – Volk der tausend Götter, C. Bertelsmann Verlag, München, Germany.
19. Naumann, Rudolf, 1948, Die Hethiter, Verlag Geber – Mann, Berlin, Germany.
20. Neve, Peter, 1996, Hattusa – Stadt der Götter und Tempel, Verlag Philipp von Zabern, Mains am Rhein, Germany.
21. Rakham, Harris (Editor), 1938, Pliny Natural History, Harvard University Press, USA.
22. Steffens, Sebastian, 2024, Hethitische Sprache und Keilschriften, Herstellung Amazon Distribution GmbH, Varel, Niedersachsen, Germany.
23. Sürenhagen, Dietrich, 1981, Zwei Gebete Hattusilis und Puduhippa, Alt Orientalische Forschungen, Band. 8, p. 83 – 168, Berlin.
24. The Holy Bible, 1984, New International Version, Copyright by Biblica. Inc. Colorado Springs Co. USA.
25. Weber, Otto, 1920, Die Kunst der Hethiter, Verlag Ernst Wasmuth A. G., Berlin.
26. Zwahr, Annette, 2003, Brockhaus Universal Lexikon, F. A. Brockhaus GmbH, Leipzig, Germany, Band: 9.

پەراوێز:

١) شاهنشین: یان شانشین، مەملەکەت،  Kingdom.

٢) نیوبیNiobe  : د چیڤانۆکێن گریکی دا کچا شاهـ تانتالوسTantalus  ودائونێDione  یە. بەرمالیا ئامفیونAmphion  بوو. دیا حەفت کوڕ و کچێن جوان بوو. هۆزانڤانێ گریکی هومیروسHomerus  د داستانا ئەلیادە داIlyada  باسی وێ دکە، پەیکەرەکێ وێ ل بانیا ئەناتۆلیا هاتیەدیتن (Grant u. Hazel, 1983, p. 294).

سیزوستریسSesostris  : دبێژن شاهێ مصرێ سینوسرتێ سێ یە Sesostris 3  . پەیکەرێن وی ل ئاسیا بچووک ماینە (Rakham, 1983, p. 43).

٣) قزل ئیرماق: ئانکو رووبارێ سۆر. ئاماژەیە بۆ خوونا سۆرا بێگونەهێن خونڕێژێن مینا چەنگیزخانی، هۆلاکۆی و طەلعەت پاشای د مێژوویێ دا رێتی!

٤) خەریتە: ژپەیڤا یونانی (گریکی) خارتە Kharte  هاتیە. د ئەلمانی داkarte ، د فەرەنسی دا   Carte، د لاتینی دا Charta ، د هولەندی دا Kaart … هتد. (خەریطێ) چ رەهێن عەرەبی نینن، ژ خەریتا یونانی هاتیە وەرگرتن. خەریتە ژ نەخشە و نەقشە.. راستر و زانستیترە. نەقشە و نەخشە (نقش ینقش) خەریتە نینن! خێرەک (د نەقشێ دا) هەبا، دا خودانێن وێ ب خۆ بکارئینن.  ع.م

٥) ژ زاردەڤێ نڤیسەرێ هێژا ئەبو زەر بالی، رۆژا ئێک شەمبی ١٤/٨/ ٢٠١١ ل بەرلین. ع.م

٦) نهۆ دبێژنێ خەلیل.

٧) ئالاجا هویوک Alaca Höyük :  بەری باژێڕێ هاتوشا‌Hattusa ، پایتەختێ کەڤنارێ هێتیتیان بوو. ل سەر بانیا ئەناتۆلیا، ب ٢٠٠ کم دکەڤیتە رۆژهەلاتێ ئەنقەرە، جهەکێ لەشکەریێ قاهیم و ئاسێ بوو (Klinger, 2012, p. 11, 13).