گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پ.د. سەلاح محەمەد سەلیم مەحموود
ل ڤێ داویێ ڤەكۆلەرێن نڤیسینا دیرۆكا كوردى و ب تایبەتى دیرۆكا هەڤچەرخ، رۆژنامە وەكە ژێدەرەك ژ ژێدەرێن گرنگێن دیرۆكا كوردى بكارئیناینە یان وەكە ناڤ و نیشان، بۆ چەند تێزێن ئەكادیمى دەستنیشان كرینە، ئەڤ ژى بۆ وان پێزانینێن باش یێن ل دۆر كوردان د ڤان رۆژنامان دا دزڤریت. پێزانینێن ل دۆر كوردان نە ب تنێ د ناڤ رۆژنامێن عیراقى دا هەنە، بەلكو د رۆژنامێن عەرەبى و بیانى ژى دا و ب رەنگەكێ بەرفرهە بەحسێ كوردان و دیرۆكا وان کرییە. ئەڤ یەكە ژى بۆ رۆلێ كوردان د رویدانێن گرنگ یێن ل دەڤەرێ پەیدابوون دزڤریت، ل گەل پەیدابوونا بزاڤێن كوردى ل دژى سیاسەتا وان دەولەتێن كوردستان داگیر كرى.
پێشگۆتن:
ب گشتى ئەم ژى ل وێ باوەریێ نە، كو رۆژنامە ژێدەرەكێ گرنگێ دیرۆكا كوردى یە و بینەرەكێ دیارێ رویدانێن دیرۆكى یە، بەلێ هەر رۆژنامەكێ ب چاڤەكى تەماشەیى رویدانان کرییە، ئەڤە ژى ل دویڤ لایەنگرییا رۆژنامێ دیار دبیت، ئانكۆ ئەڤ رۆژنامە؛ رۆژناما دەولەتێ بوو یان یا گرۆپەكێ نێزیكى دەولەتێ بوو، هندەك جارا هەڤدژێن دەولەتێ ژى رۆژنامە هەبوون و وان ژى دەنگ و باسێن گرێدایى كوردان بەلاڤ دکرن و بدیتن و بۆچوونێن خۆ تەماشەى ڤان رۆیدانان کرییە. خالەكا دى یا گرنگ ئەوە، ڤان رۆژناما دەنگ و باسێن گریدایى كوردێن دەولەتێن دى د ناڤ رۆژنامێن عیراقى دا بەلاڤكرینە، بۆ نموونە دەمێ ئەڤ رۆژنامە بەحسێ بزاڤێن كوردى ل عیراقێ دكەن، ب چاڤەكێ خراب و یاسایێ دەركەتى تەماشە دكەن، بەلێ دەما بەحسێ بزاڤێن كوردى ل دەولەتێن هەڤسوى دكەن، ب شۆرەش و بزاڤێن رزگاریخواز وەسف دكەن، نموونا ئاخفتنا مە ژى دەمێ بەحسێ بزاڤا ئاراراتێ دكەن، كو ناڤەرۆكا بابەتێ مەیە.
بزاڤا ئارارات 1931-1927:
بزاڤا ئارارات 1927-1931 گرنگیەكا تایبەت د رێبازا بزاڤا رزگاریخوازا كوردى دا هەیە، ئەڤ چەندە ژی دزڤریت گەلەك خالان، ژ وانا: تێكەلییا بزاڤا سیاسى و لەشكرى ژ بۆ دەسپێكرنا ڤێ بزاڤێ، كو ئەڤ بزاڤە ژ ئەنجامێ كارێ رێكخستنا كۆمەلا خۆیبوون ل گەل كەسانێن لەشكرى، یێن رێڤەبرییا بزاڤا لەشكرى ل چیایێن ئاراراتێ دكر، خالا دویێ ژى پالپشتیا ڤێ بزاڤا نەتەوەیى ژ لایێ كوردێن هەمى پارچێن كوردستانێ ڤە، ب مەرەما سەركەفتنا ڤێ بزاڤا نەتەوەیى دهاتەکرن، خالا ژ هەمیا گرنگ رەنگێ رەفتارا حكوومەتا توركیا و ئەو كارێن نە رەوا یێن ل هەمبەرى ڤێ بزاڤێ ئەنجامدایین، كو بكارێن كۆمكۆژیێ دهێنە ل قەلەم دان.
كۆمەلا خۆیبوون، پشتى ل 5 چرییا ئێكێ 1927 هاتییە دامەزراندن، بریارا دەسپێكرنا بزاڤەكا لەشكرى دا بوو، ژ بەر هەبوونا بزاڤەكا لەشكرى ل چیایێن ئاراراتێ ب سەرۆكاتییا ئیبراهیم هەسكۆ تێلى و جهێ ئەڤى چیایى، كو دكەڤیتە سەر سنوورێ سێ دەولەتان، رۆسیا و ئیران و توركیا، دیسا جهەكێ ئاسێ یە و هاریكار بوو بۆ بەردەوامییا بەرگرییێ، لەورا كۆمەلێ بریار دا ئەڤ بزاڤە ل چیایێن ئارارات بیت.(1)
كۆمەلا خۆیبوون بەرهەڤیێن سیاسى و لەشكرى ژى ژ بۆ دەسپێكرنا ڤێ بزاڤێ ل ئارارات كرن، ژ وانا: ئیحسان نورى پاشا كرە سەركردێ لەشكرى گشتییێ ئەڤێ بزاڤێ، ئالایێ كوردستانێ هنارتە دەڤەرا بزاڤێ دا بهێتە هەلاویستن،(2) ئارمێ بزاڤێ ژى هنارتبوو دا شەرڤان ب سینگێ خوە ڤە بكەن.(3) كۆمەلا خۆیبوون ژ ئالێ ئیدارى ڤە، دەڤەرا ئازادكرى رێكخستبوو و قایمەقامەك و رێڤەبەرێ ناحییێ ل دەڤەرێ دەست نیشانكر بوون.(4) دیسا كۆمارەكا كوردى ب ناڤێ كۆمارا كوردئاڤا (گۆندەكێ كوردییە ل نێزیك دەڤەرا د ناڤبەرا دەستهەلادارییا هێزا كوردى و توركی دا) دامەزراند بوو و ئاگرى پایتەختێ كۆمارێ بوو، كۆمەلێ هندەك بسپۆرێن لەشكرى، یێن ئیتالى و ئەمریكى ژ بۆ مەشقكرنێ ب شەرڤانێن كورد و ئاڤاكرنا كۆمەلگەهەكا لەشكرى ل دەڤەرێ داخوازى ئاراراتێ كربوون.(5)
چەند شەرێن گران ل سالێن 1927-1928 د ناڤبەرا هێزا كوردى و توركی دا پەیدا بوون، هێزا كوردى دەڤەرەكا بەرفره گرت، كورد شیان ئاگریێ بچویك و مەزن و دەڤەرێن تۆرباغ و كەلا كاردوك ئەرجیش و باركیرى و چەند دەڤەرێن دى بگرن، هێزا توركی هەولدا ب رێكا هێرشەكێ دەڤەرێ جارەكا دى بگریت، بەلێ تووشى شكەستنەكا مەزن بوو، ل دوماهییا سالا 1927 هێرشەكا دى كرە دەڤەرێ، بەلێ دیسا جارەكا هێرشا ئەوان سەرنەگرت، ل دەسپێكا سالا 1928 هێزەكا توركى ل نێزیك بتلیسى تووشى شكەستنەكا مەزن بوو، ژ بۆ تۆلڤەكرنا ئەڤێ شكەستنێ، فرۆكێن توركى دەڤەرێن چیایى ل ئاگرى تۆپبارانكرن، بەلێ ئەڤێ تۆپبارانكرنێ چ زیان نەبوون، چونكى دەڤەر یا ئاسێ بوو.(6)
بەرامبەرى ئەڤان سەركەفتنان، حكوومەتا توركى لێبوورینەكا گشتى راگەهاند، گەلەك ژ كەسایەتییێن كورد خوە تەسلیم كرن، بەلێ شەر هەر بەردەوام بوو، ب تایبەت ل بایەزیدى، ژ بۆ رازیكرنا كوردان، كۆ دەست ژ چەكى بەردەن، حكوومەتا توركى بریار دا دانوستاندنا ل گەل سەركردایەتییا بزاڤێ بكەت، بەلێ ئەڤ دانوستاندن بێ ئەنجام ب دوماهى هاتن، ئەو ژى ژ بەر مەجێن گران، یێن حكوومەتا توركیا.(7) لەورا گەرەكا دى یا شەرى ل دەسپێكا سالا 1930 د ناڤبەرا لەشكرێ كوردى و هێزا حكوومەتێ دا دەسپێكر، لەشكرێ كوردى ل گەلەك شەران سەركەفتییە و ل هندەك چەپەران بۆ جهێن ئاسێ و دەڤەرێن چیایى ڤەكێشاییە، بۆ نموونە ل نیسانا سالا 1930 هێزا حكوومەتێ تووشى شكەستنەكا مەزن بوویە و چەكەكێ باش كەتییە د دەستێ كوردان دا ، بەلێ ل خزیرانا سالا 1930 هێزا حكوومەتێ كورد نەچاركرن خوە ڤەكێشنە دەڤەرێن چیایى، پشتى تووشى هێرشەكا مەزن بووین، هێزا حكوومەتا توركى ل دەڤەرێن كەتینە ژێر دەستهەلاتا وان،كارێن كوژتنێ بەرامبەرى كوردان كرینە، ل گەلیێ زیلان پتر ژ (1500) كورد كوژتینە، ل دەڤەرا ئەرجیش ژى (200) گوند خرابكرینە، تەرش و كەوالێ دەڤەرێ ژى دەستەسەرکرییە.(8)
ژ بەر تۆندییا هێرشا هێزا حكوومەتێ ل سەر ئارارات، ئیحسان نورى پاشایى داخواز ژ كۆمەلا خۆیبوون كر، كۆ هاریكارییێ پێشكێشى بزاڤێ بكەن، لەورا هێزەكا كوردى ژ سوریێ و عیراقێ سنوور دەرباز كرن، ل چوار چەپەران هێزا كوردى گەهشتە دەڤەرێن مێردین و مدیاتێ، بەلێ ئەڤ هێزە هەر زوى هاتە پاشڤەبرن.(9)
ل چریا ئێكێ سالا 1930 حكوومەتا توركى هێزەكا مەزن هنارتە دەڤەرێ و پشتى شەرەكێ نە وەكهەڤ، هیزا كوردى خوە ڤەكێشا دەڤەرا كیرى (د ناڤبەرا ئاراراتێ بچویك و مەزن دایە) و بهاریكارییا هێزا لەشكرییا حكوومەتا ئیرانێ، لەشكرێ توركان شیا بزاڤێ بەربەلاڤ بكەن و ئیحسان نورى ل گەل چەند هەڤالێن خوە چوونە د ناڤ ئاخا ئیرانێ دا، بەلێ بەرگرییا ئیبراهیم پاشایى تا زفستانا وێ سالێ ما بوو، بەلێ ل دوماهییێ ئەو ژى هاتە كوشتن.(10)
وەكى هەر جار و پشتى سەركەفتنا توركیا ل بەرامبەرى هێزا كوردی، حكوومەتا توركى دەست ب گەلەك رەنگێن سیاسەتێ ل دژى كوردان كرن، وەكى: سیاسەتا ڤەگوهازتنا كوردان، كو ژمارەكا مەزن ژ مالباتێن كورد بۆ دەڤەرێن باكوورییا توركیا هاتنە دویركرن. سیاسەتا حەلاندنا كوردان د ناڤ جڤاكێ توركیا دا، حكوومەتێ پرۆگرامەكێ درێژ بۆ ئەڤێ مەبەستێ دارێژت، ل قوتابخانا ئەڤ پرۆگرامە دەسپێكر، پاشان كورد ژ دەزگەهێن كارگیرى دویركرن.(11)
رۆژناما ( الاستقلال)(12) و بزاڤا ئاراراتێ 1931-1927:
رۆژناما (الاستقلال) ئەگەرێن بزاڤا كوردى، بێ كو ناڤێ بزاڤێ بینیت ل ژمارە ( 1475) بەلاڤكرینە، ناڤ و نیشانێن بابەتى ب ڤى رەنگى نڤیسییە (ئالۆزى ل توركیا: ئاگرێ شۆرەشا كوردى سەرهلدا)، ل دەسپێكا بابەتى ئەگەرێن بزاڤێ بەرچاڤ كرینە و رۆژنامە دبێژیت: كریزێن ئابۆرى ل توركیا رۆژ ب رۆژ زێدە دبن، ئەنجامێن رێكارێن حكوومەتێن بەرۆڤاژى دیار دبن، خەلكێ توركیا ب رێكا نەدانا باجێ دەربرین ژ نەرزایبوونێ کرییە، كوردان ژى مژیلبوونا كەمالیان ب ڤان كاودانان ب دەرفەت زانییە و ئاگرێ نەرازیبوونێ هەلکرییە، ژ وانا ئیبراهیم پاشا (دبیت مەبەستا رۆژنامێ ئیبراهیم هەسكۆ تێلى بیت، چنكە چ سەركدردێن دی یێن كوردى ل توركیا ب ڤی ناڤى ل ڤى دەمى نەبوون)، سەركردێ كوردان چەكدار كۆمكرینە و بەرەف دەڤەرێن نێزیكێ سۆریێ چوویە. دیسا د بابەتى دا هاتییە: حكوومەتێ ل مۆش و ساسونێ و گەلەك دەڤەرێن دى هێزا لەشكرى بەلاڤکرییە، هەرچەندە كوردان نەرازیبوون دیارکرییە، بەلێ حكوومەتێ چەك ژ كوردان وەرگرتییە.(13)
رۆژنامێ بابەتەكێ دى ب ناڤێ (شۆرەش دێ ل توركیا رویدەت) بەلاڤ دكەت و دیار دكەت: ئیبراهیم باشا ل گەل هندەك ژ چەكدارێن عەشیرا خۆ بەرەف گۆندێن نێزیك سنورێ سۆریا چوویە، لەشكرێ توركیا ژى هێزا خۆ ل دەردورێن دەڤەرا ئۆرفە كۆمکرییە و چەك ل سەر ئاكنجیێن دەڤەرێ بەلاڤکرییە و هندەك لەشكر بۆ پاراستنا دەڤەرێ تەرخانكرینە، ل موش و وساسون و دەڤەرێن دەوروبەر ژى لەشكر كۆمکرییە، ئامیرێن وەكى بلندگۆێن مزگەفتا ئامادەكرینە ژ بۆ ئاگەهداریكرنا خەلكى.(14)
ژ ڤى بابەتى دیار دبیت، لەشكرێ توركیا بەرهەڤیێن لەشكرى ژ بۆ بەرسینگرتنا ڤێ بزاڤێ كرینە، دیسا رۆژنامێ ئەڤ بزاڤە ب شۆرەش دایە نیاسین، ل وى دەمێ بەحسێ بزاڤا كوردى ل عیراقێ دكر ب رویدان ددانە نیاسین.
رۆژنامێ ئاماژە ب كۆمبوونا دامەزراندنا خۆیبوون (ل 5 چریا ئێكێ 1927) و بەرهەڤیێن بزاڤا ئاراراتێ كربوو، گرنگییا بابەتى د هندێ دایە، هەڤكارییا كورد و ئەرمەنان بۆ كارەكێ هەڤپشك، ل دویڤ گۆتنا رۆژنامێ هەرچەندە رێككەفتن نە هاتییە كرن، بەلێ ئەڤ ئاماژا كارێ هەڤپشكا د ناڤبەرا كورد و ئەرمەنان دا، ئەڤ بابەتە ب ناڤێ (كۆنگرێ كورد و ئەرمەنان ل بەیرۆتێ) بەلاڤکرییە، د بابەتى دا هاتییە: بەرى دەست ب شۆرەشا كوردى بهێتە كرن، پێدڤییە كورد و ئەرمەن كۆمببن و راپۆرتەكێ بۆ كونگرێ گەلان ئامادە بكەن و داخوازا مافێن كورد و ئەرمەنان بهێتە كرن، ل دویڤ نڤیسینا بابەتى ئەڤ كۆمبوونا ل پاریس هاتییە گرێدان و نوینەرێن كوردان شەریڤ پاشا و دكتور شكرى محمەد بەگ و نوینەرێن ئەرمەنان روبین پاشا و نوبار پاشا ل گەل هندەك كەسایەتێن دى، یێن كورد و ئەرمەن ئامادەببوون، د ڤێ كۆمبوونێ دا، ل سەر ئێككرێزییا كورد و ئەرمانا ژ بۆ بجهئینانا سەربخۆیا هەردو مللەتان رێككەفتینە، دەستنیشكرنا دو دەڤەرێن سەربخۆیا، یێن ئەرمەنان ل گەل چێكرنا لیژنێ ژ هەردو مللەتان ژ بۆ نڤیسنا وێ راپۆرتا بۆ كۆنگرێ گەلان دهێتە هنارتن، ل دویماهیێ هەردو لایەن رێككەفتینە، كو كۆنگرەكێ گشتى بۆ شرۆڤەكرنا بابەتێن لاوەكى بهێتە بەستن.
وەسا دیارە ژ بابەتى، كو كۆمبوونەك ل بەیرۆتێ هاتییە گرێدان و ناڤێ چەند كەسێن كورد یێن دى ژى ئامادەببوون، وەكى جەلادەت و كامیران بەردخان و مەممدوح سەلیم و حاجو ئاغا و برایێ شێخ سەعید پیرانى شێخ مەهدى و عەلى رزا نوینەرى كوردێن عیراقێ، بەریتانیا ژ لایێ خۆ ڤە، دەرفەت نە دابوو كەسێن كورد ژ كوردستانا عیراقێ ئامادەیى ڤێ كۆمبوونێ ببن، ل گەل چەند كەسێن ئەرمەن، ژ وانا واهان پاشا ئامادەیى ڤێ كۆمبوونێ ببوون، بەلێ وەسا دیار بوو، كۆ هندەك ژ كەسێن كورد ژ وانا شێخ مەهدى و عەلى رزایى دڤیا سەركردایەتیا كۆنگرى بۆ عەلى رزایى بیت، بەلێ ئەرمەن و هندەك كەسێن دی دڤیا بۆ وان پاشایى بیت، ژ بەر ڤێ ئەڤ كۆمبوونە بێ ئەنجام ب دویماهى هاتبوو، جهێ ئاماژەیێ، ئەڤ دەنگ و باسە ژ رۆژناما (فتى العرب) وەرگرتبوو.(15)
رۆژناما (الاستقلال) چاڤپێكەتنەكا رۆژناما (النداء) یا بەیرۆتى ل گەل نوینەرێ پەرلەمانێ توركیا ئیحسان جەواد پاشا ڤەگۆهازتییە، پرسیار ژێ دهێتە كر: ئەرێ شۆرەشەكا دی یا كوردى دێ ل توركیا رویدەت، ئەو بەرسڤێ دەت و دبێژیت: دەستهەلادارییا توركى یا لەشكرى بەرهەڤیێن باش بۆ دووبارنەبوونا ڤان كاران ل سەر سنۆرێ عیراقێ كرینە، هەكە كورد هزرا بزاڤێ بكەن، دێ تۆشى هێزەكا توند بن.(16)
ژ ئاخفتنا نوینەرێ ناڤهاتى دو خال دیار دبن، ئێك: پالپشتییا كوردێن عیراقێ بۆ بزاڤێ، كو گەلەك جارا، توركیا گازندە گەهاندینە حكوومەتا عیراقێ، بۆ سنوورى ل گەل توركیا ب مەبەستا رێكگرتن ژ ڤێ پالپشتیێ بگرن. دو: ئەو كارێن حكوومەتا توركیا گرتینە بەر بۆ دووبارە نەبوونا ڤان بزاڤان و وەسا دیار بوو ژى لەشكرێ توركیا كارێن خراب بەرامبەرى ڤێ بزاڤێ بكارئینابوون.
رۆژنامێ بەردەوام دەنگ و باسێن ڤێ شۆرەشێ یێن بەلاڤكرین و دیار کرییە: ل تیرمەها سالا بورى كریارێن لەشكرى د ناڤبەرا كورد و لەشكرى توركى دا د بەردەوام بوون، ل 15 ڤێ مەهێ (ئادارێ) 300 چەكدارێن كورد سنورێ توركیا ژ ئیرانێ دەرباس کرییە و هێرشى لەشكرێ توركى کرییە و سەروبەر ل دەڤەرێ ئالۆز بوویە، لەورا حكوومەتا توركیا هێزەكا مەزن ب سەرۆكاتیا صالح بەگى رەوانەیى دەڤەرێ کرییە، كارێ ڤێ هێزێ تەپەسەركرنا ڤێ بزاڤێ یە. دیسا دەنگ و باسێ گرتنا كۆرێ شێخ سەعیدێ پیرانى (شێخ صلاح الدین)ى بەلاڤركرییە، كو ژ بەر پشكدارییا وى د شۆرەشا دویماهیێ ل توركیا پەیدابووى دا، دیسا ئێك ژ دامەزرێنەرێن كۆمەلا نهێنییا كوردى بوو، ژ بەر ڤێ یەكێ ئەو چەند هەڤالێن وى هاتنە دادگەهكرن و ئەو ب ( 10) سال و شەش مەهان هاتییە زیندانكرن.(17)
ئەنجام:
ژ پێداچوونا ڤى بابەتى چەند خال دیار دبن:
1-هەرچەند بابەت ل سەر بزاڤا ئاراراتێ دكێم بوون، بەلێ پێزانینێن باش ل دۆر بەرهەڤیێن بزاڤێ ژ لایێ كوردان دیار كرینە، رۆلێ ئەرمەنان د بەرهەڤیێن بزاڤێ دا دیار كرینە، ل گەل ناڤێن پشكدارێن كۆمبوونان ژی دانە دیار كرن.
2-ژێدەری پێزانینین ل دۆر بزاڤێ ژ رۆژنامێن دى وەرگرتینە، ئانكو ئەڤ رۆژنامە نە ژێدەرێ ئێكێ بوو، بەلكۆ پێزانین ژ ژێدەرەكێ دى وەرگرتینە، بەلێ ئاماژە ب ژێدەرێ خۆ کرییە، ئەڤە ژى خالەكا باشە.
3-رۆژنامێ ئەڤ بزاڤە ب شۆرەش دایە نیاسین، دبیت ئەو ژى كەتبیتە ژێر كارتێكرنا ژێدەرێ دەنگ و باس ژێ وەرگرتین.
4-ڤێ رۆژنامێ ب تنێ دەنگ و باس ڤەگۆهاستینە و چ شرۆڤەكرن نە داینە بابەتى.
پهراوێز و ژێدەر:
(1) نژیار نعمان باجلوری، الحركە القومیە الكوردیە التحرریە فی كوردستان تركیا 1927-1931، (اربیل، 2007)، ، ص ص105-107.
(2) لوسیان رامبو، الكرد و الحق ، ترجمە وقدم له ووضع حواشیه عزیز عبد الأحد نباتی (اربیل، 1998)، ص ص49-50.
(3)الجنرال إحسان نوری باشا، انتفاضە ئاگرى 1926-1930، (مذکرات)، ترجمە صلاح برواری، (بیروت، 1990)، ص ص 53-54.
(4) ئیبراهیم هەسكى كربوو والییێ ئاراراتێ، وتەیموور ئاغا كربوو قایمەقام ل دەڤەرا كورخانومەلا حەسەن ئەفەندى ژى رێڤەبەرێ ناحییا بۆتێ بوو، وئیبراهیم ئاغا رێڤەبەرێ ناحییا ئەرونێ بوو، و موسا بركلى ئاغا رێڤەبەرێ ناحیا كواخانێ بوو، بنێرە، زنار سلوبی، فی سبیل كردستان(مذكرات)،ترجمە ر.علی،(بیروت،1987)، ص 148.
(5) عبد الستار گاهر شریف، الجمعیات والمنضمات والاحزاب الكردیە فی نصف قرن 1908-1958،(بغداد،1989)، ، ص 65.
(6) سەبارەت ڤان روودانێن شەرى، بنێرە، باجلوری، المصدر السابق، ص ص124-145.
(7) جلیلی جلیل، واخرون:الحركە الكردیە فی العصر الحدیث، ترجمە د.عبدی حاجی،(بیروت،1992)، ، ص ص 199-200.
(8) م.س. لازاریف و اخرون، تاریخ كوردستان، ترجمە د.عبدى حاجی، (اربیل، 2006)،، ص 227.
(9)سلوبی، المصدر السابق، ص 152؛ محمد ملا أحمد، جمعیە خویبون و العلاقات الكردیە – الارمنیە، (اربیل، 2000)، ص ص65-67.
(10) كونێ رەش، جمعیە خویبون 1927 ووقائع ثورە آرارات 1930، (اربیل،2000)، ص 50.
(11) بنێرە، باجلوری، المصدر السابق، ص ص 162-164.
(12) رۆژناما ( الاستقلال) یا عیراقى ل 28 ئیلونا سالا 1920 ژ ئالێ (عبد الغفور البدری) ل باژێرێ بەغدا هاتییە بەلاڤكرن، مەبەست و ئارمانجا وێ سەربخۆیا عیراقێ ژ دەستهەلادارییا بریتانیا بوویە، ژبلى بەرپرس و خودانێ ئیمتیازا رۆژنامێ دیسا رێڤەبەر و نڤیسەرێن وى كەسێن ئازادیخوازێن عیراقى و هەەڤدوست و هەڤخەباتێن مەلك (فیصل) ى و بنەمالا هاشمى بوون. بابەتێن گرێدایى پرسا عیراقێ و بەرهەڤییا عیراقیان بۆ سەربخۆیێ ژ لایێ رۆژنامێ ڤە هاتینە پالپشتیكرن. بنێرە، م. د.محمد ایاد ابراهیم، احداث العراق و العالم عام 1920 فی ضوء جریدە الاستقلال العراقیە، مجلە المستنصریە للعلوم الانسانیە ، العدد2023، المجلد 1-1، عدد خاص، 2023، ص 717.
(13) جریدە الاستقلال، العدد 1475،8 ایار 1930، ص 1 .
(14) الاستقلال، العدد 1487 ،26ایار 1930، ص1.
(15) الاستقلال 1528، 1 شباگ 1931، ص1.
(16) الاستقلال 1541،16 شباگ 1931، ص1.
(17) الاستقلال 1573، 27 اژارا 1931، ص3.
