خواندن و چێژوه‌رگرتن.. تێگەهـ و هۆکار و پێدڤییاتی

ئیسماعیل بادى

خواندن پێدڤییەكا رۆژانەیە د ژیانا هەر كەسەكی دا، بەلێ‌ مخابن د ناڤ جڤاكێ‌ مە یێ‌ كوردەواری دا، هەتا نوكە نەبوویە كەلتۆرەك، كو ڤێ‌ پێدڤیاتییێ‌ بجهـ بینن و چەوان هەر رۆژ دڤێت چەند دانێن خوارنێ‌ بخۆین، هند ژی بخوینین..! چنكو دبێژن خواندن بۆ گەلەكان؛ نەخاسمە كەسێن نەخۆش دەرمانەكێ‌ بێ‌ زیانە و د ناڤا ڤەكولینێ‌ دا مە ئاماژە دایە گرنگییا ڤێ‌ خالێ‌ دەما بەحسێ‌ پەرتووكخانان دكەین. هەروەسا دەمێ‌ مرۆڤ بەردەوام بخوینیت، ل دووماهییێ‌ نەچار دبیت وان پەرتووكێن حەز ژێ‌ دكەت و دخوینیت د جهەكی دا بپارێزیت، داكو جارەكادی دەما پێدڤی دبیتێ‌ ب ساناهی بێنە دەست، ژبەر هندێ‌ دێ‌ پێدڤی ب پەرتووكخانەیەكا بچویك بین د مال دا ڤەكەین و د پاشەرۆژێ دا دێ‌ هند بینی بوو پەرتووكخانەیەكا مەزن، چنكو دبێژن: پەرتووكخانەیەكا مەزن ژ پەرتووكەكێ‌ دەست پێ‌ دكەت.

– خواندن، چەمك و پێناسە:

هەر د كەڤن دا و هەتا نوكە كۆمەكا پێناسەیان بۆ خواندنێ‌ و پێداچوونێ‌ (المطالعة) هاتینە نڤیسین، هندەك ژ وان د نێزیكی ئێكن و هەر ڤەكۆلەرەك و نڤیسەرەكی ل پەی بۆچوونا خۆ شرۆڤەك دایێ‌، ئه‌ڤه‌ هندەك ژ وان پێناسەیان:

– پیتەر شیفەرد دبێژیت: خواندن وەرگێرانا كۆمەكا جەڤەنگانە،  هەڤبەندییا د ناڤبەرا وان دا هەی و دگرێداینە ب هندەك هێما و پێزانینێن دەستنیشانكریڤە، هەروەسا كریارەكا پەیوەندیكرنێ‌ یە پێدڤی ب زنجیرەیەكا شەهرەزایانە، ئانكو خواندن كریارا هزركرنەكا تەمامە؛ نەكو تەنێ‌ راهێنانەكا لڤینا چاڤانە(1).

– ئەلبێرتۆ مانگویل دبێژیت: خواندن ئەو چالاكییا داهێنەرانەیە ئەوا هەر كەسەكی ژ هەمی روییانڤە دكەتە دو كەس. ئەزێ‌ ل وێ‌ باوەرێ،‌ كو د جەوهەرێ‌ خۆ دا ئەم گیانەوەرێن خواندەڤاینە و هونەرێ‌ خواندنێ‌ د واتایا خۆ یا بەرفرەهـ دا بۆ پەیڤێ‌، ئەم نفشێ‌ خۆ پێ‌ دنیاسین، مە دڤێت ئەم هەمی تشتان بزانین و ل دویڤ دگەریێین، ئەم ژیانا خۆ و ژیانا كەسێن دیتر ژی دخوینین(2).

– دانیال بیناك – زانایەكێ‌ تایبەتمەندە د بوارێ‌ خواندنێ‌ دا- دبێژیت: «هەر خواندنەك كریارەكا بەرگریكرنێ‌ یە، بەلێ‌ بەرگری ژ چ؟ بەرگری ژ هەمی ئاریشەیان ئەوێن ل هەڤبەری مە پەیدا دبن، وەك یێن: ئابۆری، پیشەیی، دەروونی، هەست و سۆزان، كێشەیێن خێزانی و یێن سروشتی، لەورا خواندنا دروست مرۆڤی ژ هەر تشتی رزگار دكەت هەتا ژ دەروونێ‌ خۆ بخۆ ژی»(3).

– شاعرێ‌ ناڤدارێ‌ داغستانێ‌، ڕەسوول هەمزەتۆڤ ل دۆر گرنگییا پەرتووكان دبێژیت: مرۆڤ پێدڤی ب پەرتووكانە هەتا خۆ ب نیاسیت، هەروەسا پێدڤی ب پەرتووكانە هەتا خەلكی ب نیاسیت. پاشی دبێژیت: مللەتێ‌ بێ‌ پەرتووك وەكو وی زەلامییە ئەوێ‌ چاڤێن وی دگرێدایی دونیایێ‌ نابینیت، وەكو زەلامییە بێ‌ خودیكە ڕوییێ‌ خۆ پێ‌ نابینیت(4).

– عزیز التمیمي تایبەتمەند د بوارێ‌ خواندنێ‌ دا دبێژیت: خواندن د تێكستەكێ‌ نڤیسی دا بەری هزركرن و لێڕامان بیت، كریارەكا ڤەدیتنانە، ئانكو ژ هەر خواندنەكێ‌ مرۆڤ چەند تشتێن نوی فێر دبیت(5).

د پێناسەكا دیتر دا هاتییە، كو كەسێ‌ دخوینیت و كار پێنەكەت؛ وەكو وی جوتیاری یه‌ یێ‌ زەڤییا خۆ دكێلیت و تۆڤی نەهاڤێتێ‌. چونكی پەرتووكا باش دلسۆزترین دۆستێ‌ مرۆڤی یە، هەروەسا رۆمانڤیسێ‌ ناڤدار (ڤیكتۆر هۆگۆ) دبێژیت: «پێدڤییە دەرگەهێن زانینێ‌ بۆ هەمیان بهێنە ڤەكرن، ل كیرێ‌ باغەك هەبیت، ل كیرێ‌ مرۆڤ لێ‌ بژیت، دڤێت پەرتۆك ژی لێ‌ هەبن»(6).

– تێگەهێ‌ خواندنێ‌:

خواندن ئانكو بەرجەستەكرنا واتایا لێگەریان و ب سەرهەلبوونێ‌ یە، خواندن وەكو كریارەكا هزری و ب دەستڤەئینان و بەرهەمئینانا مێشكی، دهێتە نیاسین، كو كۆمەكا دەمانە بۆ سەروبەرێ‌ دیتن و ب سەرهەلبوونا دەستپێكی یا پێزانینایە، خواندن وەك كریارەكا ئامیرەیی بۆ تۆماركرنا كۆمەكا دیتنێن هزری یێن كارتێكرنا تێكستی كار دكەت(7).

خواندن كریارەكا مێشكی یە و خواندەڤان سەرەدەریێ‌ ل گەل ژینگەها خواندنێ‌ دكەت، داكو ئەو تشتێ‌ دخوینیت تێبگەهیت و بكار بینیت بۆ شرۆڤەكرنا وان رویدان و پێشهاتێن دكەڤنە بەر سینگێ‌ وی و مفای ژێ‌ وەربگریت د هەلویستێن ژێكجودا دا، ل ڤێرە ئەم دشێین چەند رەهەندێن تێگەهێ‌ نوی یێ‌ خواندنێ‌ دەستنیشان بكەین، ئەوژی:

1- نیاسینا پیتا و پەیڤا و پێكڤە گرێدانا ڕستە و هەڤۆكان و پێ‌ ئاخفتن.

2- تێگەهشتن و وەرگرتنا وی بابەتێ‌ دهێتە خواندن.

3- رەخنەگرتن ل سەر وی بابەتێ‌ هاتییە خواندن(8).

4- شیانا هلگرتنا وان پێزانینان د بیردانكێ‌ دا بۆ دەمێن خواندەڤان پێدڤی دبیتێ‌.

5- گەهاندن، ئانكو بكار ئینانا وان پێزانینان یێن ژ خواندنێ‌ هاتینە بدەستڤەئینان بۆ شیكاركرن و شرۆڤەكرنا ئارێشەیان ل دەمێن پێدڤی(9).

– مێژوویا خواندنێ‌:

گرنگییا نڤیسینێ‌ ئەوە ئاخفتن ژ جیهانا گوهلێبوونێ‌ ڤەگوهاستە جیهانا هەستی یا نوی ئەو ژی جیهانا دیتنێ‌ یە، كو بۆ ئەگەرێ‌ گوهۆڕینەكا مەزن د بیاڤێ‌ كریارا هزركرن و ئاخفتن و گونجاندنا مرۆڤی دا، ژ هێما زاردەڤی – سروشتی- هاتە ڤەگوهاستن ب رێیا نڤیسینێ‌ بۆ هێمایێ‌ هەستپێكەر. ڤەرێژا ڤێ‌ چەندێ‌ كارتێكرن ل سەر كویراتییا سەرەدەری و تێگەهشتنێ‌ د ناڤبەرا مرۆڤان دا كر. گرنگییا مێژووا نڤیسینێ‌ ب رەنگەک بەربەلاڤ دزڤڕیتەڤە بۆ هزارا ئێكێ‌ بەری زایینێ‌.

دهێتە ڤەگوهاستن، كو مێژوونڤیس (هیرۆدوت)(10) بەحسێ‌ رویدانەكێ‌ دكەت د ناڤبەرا شاهێ‌ فارسی (داریوس)ی و هێرشا لەشكرێ‌ وی بۆ سەر وەلاتێ‌ ئەسقوسیان، ژ بەركو خەلكێ‌ وی وەلاتی خواندن و نڤیسین نەدزانین، ئەڤجا وان پشتبەستن ل سەر سروشتی كر و ب تێگەها خۆ هندەك هێما وەك باڵندەك و مشكەك و بەقەك و پێنج ستێر كێشان بۆ شاهێ‌ فارسان فرێكرن. ناڤبری ژی ب رێیا شه‌هرەزا و خێڤزانكێن خۆ دا زانین، كو مەرەما ئەسقوسیان جەنگە، ئانكو نامەیا وان دبێیت: «ئەگەر هوین وەكی باڵندا ل ئەسمانی بەرزە نەبن، یان وەكو مشكان د ناڤ عەردی دا بەرزە نەبن، یان ژی وەكی بەقان خۆ د بن ئاڤێ‌ دا نەڤەشێرن، مرن چاڤەرێی وە دكەت»(11).

هێما و وێنەیان ڕەهەندەكێ‌ مەزن و دویر وەرگرت ل سەرۆكانییا سیستەمێ‌ وەلاتێ‌ د ناڤبەرا دو رویباران (میزۆپۆتامیا) دا، ل پەی بۆچوونا ڤەكولەر (ستیفن رۆجەر فیشەر) هەر وەكو ژێ‌ هاتییە ڤەگوهاستن، ددەتە زانین، كو هزرا كێشانا وێنەیان دزڤڕیتە بەری 6000 هەتا 5700 سالان دا و زوی ل  رۆژئاڤایێ‌ نیلی و دوڵا رۆژهەلاتێ‌ ئیرانێ‌ هەتا گەهشتییە وەلاتێ‌ سەند بەلاڤبوو، زمان و پێدڤی یێن جڤاكی یێن ژێكجودا هندەك دەربڕینێن وێنەكری دخواستن، وێنەكرنێ‌ (وەكو نڤیسین) ل هەمی جهان بەرچاڤكر، كو ئامرازەكە دەست ژێ‌ ناهێتە بەردان داكو بگەهنە پێزانینان و ژ بەرزەبوونێ‌ بهێنە پاراستن(12). هەتا نهۆ کەڤنترین بەلگەیێن نڤیسارێن وێنە بۆ بەری ١٢ هزار سالان بەری زایینێ ڤەدگەڕن، ئەو ژی ئەو ڤەکۆلانێن ئەرکولۆژی ێین رهایێ (حەرانێ) نە.

– مفایێن خواندنێ‌:

كریارا پەیداكرنا شەهرەزاییێ‌ ل نك مرۆڤان ل چەرخێ‌ پێزانینان، ژ سەردەمێ‌ بەرێ‌ گەلەك جودایە، ئەو ژی د چەند تشتێن سەرەكی دا: دێ‌ چەوا زانین، نەكو ئەم چ دزانین، د بەرێ‌ دا گەلەك ژ زانا و ڤەكۆلەرێن زانستێن جڤاكی، ل دۆر مفا و سودێ‌ خواندنێ‌ چەند خالەك بەرچاڤ كرینە، وەك:

1- خواندن ل گەل نڤیسینێ‌، كلیلكێن زانستێ‌ نە.

2- ب رێكا خواندنێ‌ مرۆڤ ب سەر راستیان هەلدبیت و خۆ ب باشترین شێوازێن زانینێ‌ چەكدار دكەت.

3- خواندن ژ رێكێن گەلەك بهێزە بۆ ب دەستڤەئینانا پێشكەفتن و وەرارێ‌ د هەمی بواران دا.

4- خواندن مرۆڤی ب سەر ڕابردوویێ‌ مللەتان هەلدكەت، داكو وانە و مفایان ژ پەیام و سەربۆڕێن وان وەربگریت.

5- خواندن ئەگەرێ‌ وەرگرتنا رەوشت و نەریتێن باشە، ئاویزەكە بۆ ڕامالین و نەهێلانا داب و نەریت و تیتالێن پاشڤەرۆ و نەگونجای دگەل رەوشا سەردەمانە.

6- خواندن ئەگەرێ‌ زانینا مرۆڤی یە ژ بۆ ڤاڤارتنا زانست و هونەران.

7- خواندن رێكەكە بۆ وەرگرتنا چێژ و خۆشیێ‌ و خۆ ژبیركرنێ‌ ژ ئاریشە و گرفتاریێن رۆژانە و دەربازكرنا دەمێن ڤالاتیا مرۆڤی.

ئەڤجا ئەگەر خواندنێ‌ ئەڤ خالێن گرنگێن ل سەری و گەلەكێن دیتر ژی هەبن، بۆچی ئەم ناخوینین؟ چما ئەم خواندنێ‌ ناكەین ئارمانج و خالەكا سەرەكی بیت د ژیانا مە هەمیان دا؟ پێدڤییە هەر كەسەك ژ مە پرسیارێ‌ ژ خۆ بكەت: ئەرێ‌ رۆژێ‌ ئەم چەند رێزان دخوینیت وەكو رەوشەنبیرییەكا گشتی ژبلی وێ‌ خواندنا رۆژانە یا مە كار پێ‌ هەی؟!!(13).

– هۆكارێن خواندنێ‌:

  1. خواندنا ژێگرتنێ‌ (الانتقائیة): ئەڤ هۆكارە دبیتە ئەگەرێ‌ ژێگرتنا وان پەرتووكان ئەوێن خواندەڤان حەز ژێ‌ دكەت، چنكو هندەك خواندەڤان هەنە تنێ‌ جۆرەكێ‌ پەرتووكان دخوینن چ زانستی، ئایینی، ئەدەبیات، یان ژی رۆژنامە و گۆڤار.
  2. خواندنا شرۆڤەكاری (التحلیلیة): مەرەم ژ ڤی هۆكاری ئەوە دەمێ‌ بابەتێ‌ هەلبژارتی خواندەڤان دخوینیت، ئەوە داكو ل دووماهیێ‌ شرۆڤەكێ‌ بدەتە سەر بابەتی، چنكو هندەك جۆرێن بابەتان هەنە پێدڤی شرۆڤەكرن و زێدەتر ل دویڤچوونێ نه‌‌ وەكو بەرهەمێن ئەدەبێ‌ كلاسیكان و بابەتێن ئایینی و گەلەك جۆرێن دیتر.
  3. خواندنا پرسیاركرنێ‌: ئەو خواندنە یا گەلەك پرسیاران ل نك خواندەڤانی پەیدا دكەت ب تایبەت ژ خواندنا تێكستێن هزری و رەوشەنبیری و ئەدەبی، پتر كو بەرسڤ بهێنە دەست، چنكو خواندن خواندەڤانی پال ددەتە هزركرن و لێڕامان و لێگەریان و ڤەكۆلینا مەعریفی، خواندنا پرسیاركرنێ‌ ئەو خواندنە یا نڤیسەر و خواندەڤان پێدڤی د بنێ‌ دا، كو پتر مێشكی وی بكەفتە كاری و ل بەرسڤێن پرسیاران بگەریێت(14).

– شێوازێن خواندنێ‌:

1- خواندنا د دل دا (بێ‌ دەنگ): خواندنا د دل دا، ئەو خواندنە بۆ دەروونێ‌ كەسێ‌ خواندەڤان ئارامیێ‌ پەیدا دكەتن و یا ب ئابۆرە بۆ دەمی و زویتر خواندن ب دووماهی دهێت و باشتر مرۆڤ بابەتی تێدگەهیت و د بیردانكا خۆ دا وەردگریت(15).

2-  خواندنا ب دەنگێ‌ بلند: ئەو خواندنە ب دەنگەكێ‌ بلند دهێتە خواندن، كو كەسێن دیتر گوهـ لێ ببن. پێدڤی ب وەستیانێ‌ هەیە، دڤێت چاڤ و ئەزمان و لێڤ و هندەك تشتێن دیتر بكار بینیت، مفایێ‌ وێ‌ بۆ زارۆكان باشە، داكو فێری ئاخفتن و پێشكێشكرنەكا باش ببن(16).

3- خواندنا بلەز: خواندنا بلەز ئەوە، كو خواندەڤان ل گەل خواندنێ‌ وەكو وێنەكرنێ‌ پەیڤ و رستەیان ل هزرا خۆ بینیت و هویربین و بلەز بخوینیت، داكو بمینتە ل سەر هزرا وی و گەلەك دەمێ‌ خۆ ب دووبارەكرنا خواندنێ‌ ڤە نەبەت، ئەڤە دبیتە ئەگەرێ‌ كێمتر وەستیان و ئێشانێن دەملدەست و یێن سەری و گەهێن ستۆیی(17).

– جۆرێن خواندنێ‌:

1- خواندنا ب تنێ‌: ئەو جۆرێ‌ خواندنێ‌ یە خواندەڤان ب تنێ‌ دخوینیت بێی كەسەك یان دەنگەك نەخۆشی و نەئارامیێ‌ بۆ پەیدا بكەت.

2- خواندنا ب كۆم: د ڤی جۆره‌ی دا خواندەڤان ل گەل كۆمەكا كەسان پێكڤە دخوینن و هندەك بابەت ل دەمێ‌ خواندنێ‌ پێدڤی ب پرسیاركرن و شرۆڤەكرنێ‌ نە، ب ڤی رەنگی خواندەڤان دشێن هاریكارییا ئێكدو بكەن.

3-  خواندنا فێركرنێ‌: خواندنا گرێدایە ب بابەت و پرۆگرامێن خواندنێ‌ ڤە، پتر كەسێن قوتابی ب ڤی جۆرێ‌ خواندنێ‌ ڤە دگرێداینە، كو رۆژانە ل سەر كریارا خواندنێ‌ دبەردەوامن.

4- خواندنا خۆ رەوشەنبیركرنێ‌: ئەڤ جۆرێ‌ خواندنێ‌، هاریكارە بۆ خواندەڤانی كو خۆ پێ‌ بگەهینیت و خۆ رەوشەنبیر بكەت د بیاڤێن هزری و جڤاكی و ئەدەبی و ئەو بابەتێن دخوینیت د ژیانا خۆ دا مفای ژێ‌ وەربگریت.

5- خواندنا دەمبووراندنێ‌: ئەو جۆرێ‌ خواندنێ‌ یه‌ دەمێ‌ خواندەڤانی دڤێت دەمێ‌ خۆ ببوورینیت و تنێ‌ هندەك جارا پێدڤی دبیتە ڤی جۆرێ‌ خواندنێ‌ وەك دەمی گەڕیانەكێ‌ ب هۆكارێن ڤەگوهاستنێ‌ رادبیت یان د چاڤەرێكرنەكێ‌ ل خالێن راوەستیانێ‌ و گەراجان یان ژی ل نڤیسینگەهـ و كلینیكێن نوژداران(18).

– گرنگییا خواندنێ‌:

ل دور گرنگییا خواندنێ‌، هۆزانڤان (فلوبیر)(19) دبێژتە هەڤالا خۆ (لویز كولی): «بخوینە داكو بژی..!!». ئەڤ گۆتنە ببوو جهێ‌ دان و ستاندنێ‌ د ناڤبەرا چەند كەسان دا، ئێك ژ وان دگۆتە هەڤالێن خۆ: (فلوبیر)ی ڕاست دگۆت..!، خواندن ئەركەكە پێدڤییە ئەم هەمی بخوینین دا بژین، كو ئەڤ كریارا خواندنێ‌، مە ژ گیانەوەران ، ژ كەسێن خەشیم و نەزان جودا دكەت (20).

ب دیتنەكا دی، خواندن كلیلا زانینێ‌ یە، گرۆڤێ‌ ژ هەمیان پێشچاڤتر ئەوە دەما خودایێ‌ مەزن فەرمان كرییە سەر پێغەمبەرێ‌ خۆ (س) كو [بخوینیت] هەر وەك د سۆرەتا (العلق) دا هاتییە خوارێ‌: [اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴿١﴾ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ﴿٢﴾ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ﴿٣﴾ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ﴿٤﴾ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ﴿٥﴾(21).  هەر ل سەر ڤێ‌ چەندێ‌، پێغەمبەری (س) وی ژی فەرمان كرییە، كو داخوازكرنا زانینێ‌ فەرزە ل سەر هەر موسلمانەكی(22).

 (سامۆیل جونسۆن/1884) دبێژیت: «باراپتر ژ دەمێ‌ نڤیسەری ب خواندنێ‌ ڤە دچیت، داكو بنڤیسیت، نڤیسەر نیڤا پەرتووكخانا خۆ تێكڤە ددەت هەتا بشێت پەرتووكەكێ‌ بنڤیسیت»(23). خواندن باشترین رێكە بۆ ب دەستڤەئینانا زانینێ‌، ئەو دشێت مرۆڤی ئێكسەر بگەهینتە هەمی بیاڤێن پێزانینان ل دور مرۆڤایەتیێ‌،  خواندن دێ‌ مینیت گرنگترین ئامرازێ‌ پەیوەندیێ‌ ب مێشك و هزرێن كەسانێن دیتر ڤە، زێدەباری كارتێكرنا وێ‌ یا كاریگەر ل پێكئینانا كەسایەتییا مرۆڤی د هەمی رەهەندێن ژێكجودا دا(24).

گرنگییا خواندنێ‌ د وێ‌ چەندێ‌ دایە، كو خواندەڤان دشێن ئاستێ‌ خۆ یێ رەوشەنبیری بلند بكەت و كەسینییا خۆ پێك بینیت و باوەری ب خۆ هەبیت، وەكو گرنگی و پویتەدان ب خواندنێ‌، وەلاتێ‌ رۆسیا ل جەنگا جیهانی یا دویێ‌ دەرگەهێ‌ گەلەك دام و دەزگەهان گرت، بەلێ‌ دەرگەهێ‌ پەرتووكخانا ل لینینگرادێ‌ هێلا ڤەكری، كو دژوارترین رۆژێن شەڕی بوون سەخمەراتی هندێ‌ داكو خەلك ژ خواندنێ‌ بێبەهر نەبیت(25).

– ئەگەرێن نەخواندنێ‌:

د بەرێ‌ دا هەڤبەری ڤى سه‌رده‌مى رێژەیا خواندەڤانان گەلەك پتر بوویە و ئەو پەرتووك و رۆژنامە و گۆڤارێن بەرێ‌ بەلاڤ دبوون، پتر تێهنا خواندەڤانی دشكاند ل هەڤبەری نوكە، كو رێژەیا دەركەفتنا چاپەمەنییا و چاپكرنا پەرتووكان گەلەك پترترە ژ بەرێ‌، بەلێ‌ نەشیاینە خواندەڤانی تێر بكەن و بەرێ‌ وی بدەنە خواندنێ‌.

نەخواندن د هەر جڤاكەكی دا چەند ئەگەر ژێرا پەیدا دبن، ل دویڤ وی جڤاكی دمینیت كا رێژەیا رەوشەنبیران و ئاستێ‌ ئابۆری د چ ئاست دایە، هەروەسا هاندانا خواندنێ‌ نەخاسمە ل قووناغێن خواندنا فێركرنێ‌ هەتا چ ڕادە دهێتە كرن و پەرتووك و ژێدەرێن خواندەڤان حەز ژێ‌ دكەت چەند ل بەر دەست هەنە.

  1. قەیرانا ئابۆری ب هەمی پێشهاتێن خۆڤە یێن كاریگەر ل سەر ژیانا خەلكی، دبیتە رێگر، كو خواندەڤان زوی نەشێت پەرتووكان بكڕیت، نەخاسمە تەخا ناڤنجی و یێن ئاستێ‌ ژیارا وان لاواز، كو پترییا دەلیڤەیان ئەو پتر پەرتووكان دكڕن و دخوینن.
  2. كێمی و نەبوونا پەرتووكخانێن گشتی ل پترییا باژێران و ئەوێن هەین ژی هەمی جۆرێن پەرتووكان لێ‌ ب دەست ناكەڤن. دیسان جهێ‌ بێهنڤەدان و خۆشیێ‌ ل وان جهان نینن، كو خواندەڤانی هانبدەن پتر قەست بكەتە وان پەرتووكخانان، ژبلی نەبوونا تەكنۆلۆژیا نوی ژ كۆپیكرن و ئەنتەرنێت و تشتێن دیتر.
  3. كاركرنا بەردەوام و رۆژانە هەتا دەمێن درەنگ و ڤەگەڕیان بۆ مالێ‌ ب شەڤ، ژ ماندیبوونێ‌ نەشێن بخوینن و وەستیانا وان دبیتە ئەگەرێ‌ زوی نڤستنێ،‌ كو هەتا نەشێن رۆژنامە و گۆڤاران بخوینن.
  4. گەلەك جاران هندەك ژێدەر ژ پەرتووكخانان دهێنە ڤەكێشان، كو ل گەل سیستەمێ‌ حوكمی ناگونجن، یان ژی نە ل دویڤ رەوشت و تیتالێن وی جڤاكی نە، ئەڤە ب تایبەت ل چەرخێ‌ بووری دهاتە ئەنجامدان. هەروەسا ئەڤ چەندە دبوو ئەگەر، كو ئەو جۆرە پەرتووك ژ هەمی پەرتووكخانا بهێنە ڤەكێشان و قەدەغەكرن هەتا ل پەرتووكخانێن ئەهلی ژی.
  5. هندەك دەزگەهـ و جهێن چاپ و بەلاڤكرنێ‌ هندەك پەرتووكێن ئاست نزم یان ژی یێن ئاراستەكری و تاییفی و تێكدانا راستیێن بەرچاڤ زێدەباری چاپكرنا هندەك پەرتووكێن كەڤن ئەو ژی پشتی دەستكاری و گوهۆڕین تێدا دهێتەكرن.
  6. بلندبوونا نرخ و بهایێ‌ پەرتووكان ب تایبەت ئەڤێن ژ دەرڤەی وەلاتی دهێن بەرامبەر دولاری، دیسان كێمییا ئینانا دانەیێن وان، كو زوی ب دەست ناكەڤن و چەند دانە دكێم بن، بهایێ وان گرانتر لێ‌ دهێت.
  7. نەبوونا ئێمناهیێ‌ ژ ئەگەرێ كاودانێن سیاسی و نەبوونا ئارامیێ‌ ل هندەك جهێن ئاكنجیكرنێ‌ و كێمییا هەبوونا پەرتووكخانان، ژبلی نەبوونا پێدڤیێن گەهاندنێ‌ بۆ پەرتووكخانێن دویر.
  8. كێمبوونا یانە و رێكخراو و سەنتەرێن ئەدەبی و رەوشەنبیری و نەبوونا سمینار و خرڤەبوونێن رەوشەنبیری و هەڤدیتنێن ب كۆم بۆ لێكگوهارتنا هزر و بۆچوونان.
  9. نزمبوونا ئاستێ‌ خواندنێ‌ و هەر ل قووناغێن بنەڕەتی قوتابی ناهێنە هاندان بۆ خواندنێ‌، كو كەسینی و حەزا وی بهێتە بەرهەڤكرن دا ببیتە خواندەڤانەكێ‌ باش و بەردەوام(26).
  10. هەبوونا هۆیێن راگەهاندنێ‌ یێن جۆراوجۆر یێن دیتن و گوهلێبوونێ‌ وەك: رادیو، تێلەفزیۆن، زێدەباری توڕا ئەنترنێتێ‌، بووینە ئەگەرێ‌ كێمبوونا خواندەڤانێ‌ پەرتووكان، بێی كو زەحمەتەكێ‌ ل لێگەریانا پەرتووكان ڤە ببەت.
  11. هندەك ل خواندنێ‌ دنێڕن، كو وەك ئارەزوویەكێ‌ یە و نە ژ كارێن فەرە، ئەگەرێ‌ ڤێ‌ ژی دزڤڕیت كو د ژینگەها تاكە كەس تێدا مەزن بوویە فێری خواندنێ‌ و لێگەریانا پێزانینان نەكرییە.
  12. تێنەگەهشتنا هندەك جۆرە بابەتان، كو پێدڤی ب هزركرن و لێڕامانێ‌ نە، هەر ل دەستپێكێ‌ بەرێ‌ خواندەڤانی ژ خواندنێ‌ دویر دئێخن و نەڤیانەك ژێرا پەیدا دبیت.
  13. ژ بیر كرن، هندەك وێ‌ بەهانێ‌ دگرن، كو هەر تشتێ‌ خواندی زوی ژ بیر دكەت، لەورا دەست ژ خواندنێ‌ بەرددەن. ئەڤە ژی هزرەكا شاشە، چونكی ئەو تشتێ‌ مرۆڤ دخوینیت، ل دەمێ‌ پێدڤی دبیتێ‌ و دان و ستاندن ل سەر وی بابەتی، دبیت ئێكسەر بهێتە سەر هزرا مرۆڤی، دیسان رێیا خۆ رەوشەنبیركرنێ‌ یا دروست بەردەوام پێدڤی ب خواندن و زێدەكرنا وێ‌ یە.
  14. هندەك ل وێ‌ باوەرێ‌ نە، كو خواندن و لێگەریان ل ژێدەران بۆ دەمەكێ‌ وەك نوكە، نەكارەكێ‌ فەرە چونكی ل ڤێ‌ پێشكەڤتنا تەكنۆلۆژی ب ساناهی و د جهـ دا هەمی تشت دهێنە دەست(27).
  15. لاوازییا وەرگێرانێ‌ و نەبوونا ژێدەرێن پێدڤی ب زمانێ‌ كوردی ب تایبەت د ب دیالێكتا كرمانجییا ژوورى دا ل گەلەك بیاڤێن رەوشەنبیری.
  16. هەبوونا گەلەك رێنڤیسا و ئەلفابێیان (وەك: پیتێن ئارامى (عەرەبی)، پیتێن لاتینی، پیتێن سلاڤی (رۆسی) زێدەباری هەبوونا هندەك پیتێن دیتر، كو پەرتووكێن ئایینی پێ‌ هاتینە نڤیسین وەك پەرتووكێن ئایینێ‌ (ئێزدییان) و ده‌ڤۆكان د زمانێ‌ كوردی دا و نەبوونا زمانەكی ستاندارد، كو هەمی كورد پێ بنڤیسن و بخوینن ل هەر جهێ‌ لێ‌ هەبن.

– پێدڤییە بخوینین:

  أ – مشەكرنا پەرتووكان:

 ژ بۆ كو كریارا خواندنێ‌ ل هەر جهەكی یا بەردەوام بیت و خواندەڤان ژ خواندنا بابەتێن هەمەجۆر بێبار نەبیت، پێدڤییە ل هەر جهەكی پەرتووك و چاپەمەنی بهێنە مشەكرن و ب ساناهی بكەڤنە دەستێ‌ خواندەڤانی، ژ بەر كو هەمی كەسان شیانێن لێگەریانێ‌ و دویڤچوونێ‌ نینن.

ب – پەیداكرنا دەمەكی بۆ خواندنێ‌:

گرنگترین هۆكارێن حەز ژێكرنا خواندنێ‌ و مفا ژێ‌ وەرگرتن ئەوە خواندەڤان دەمەكێ‌ دەستنیشانكری بۆ دانیت، وەكو پلانەك د هەر مەهەكێ‌ دا یان د سالەكێ‌ دا چەند پەرتووكان بخوینیت، چ جۆرە پەرتووك بن، دەمێ‌ خواندنێ‌ كەنگی گونجایترە بۆ خواندنێ‌ و بیردانكێ‌، داكو ئەو تشتێ‌ دهێتە خواندن؛ مفا ژێ‌ بهێتە وەرگرتن و نە تنێ‌ دەمبووراندن بیت(28).

ج – پەیداكرنا ژینگەهەكێ‌ بۆ خواندنێ‌

  جهێ‌ خواندن لێ‌ دهێتەكرن و ئەنجامدان، دڤێت جهەكێ‌ ئارام و دویر ژ قەرەبالغێ بیت، چ د مال دا یان ژی جهێن گشتی وەكو پەرتووكخانان، هەروەسا دەرڤە د ناڤ سروشتی دا، ئەوژی باشترین جهە بۆ خواندنێ‌، كو دمینتە ل سەر هزر و بیردانكا كەسێ‌ دخوینیت، هەروەسا روناهی و جهێ‌ روینشتنێ‌ كارتێكرنەكا مەزن هەیە بۆ كەسێ‌ خواندەڤان.

– هاندانا مرۆڤان بەر ب خواندنێ‌:

ئاشكرایە كو دەستكەفتیێن شارستانی و باژێرڤانی ب حوبرێ‌ پێنڤیسان هاتینە دارێژتن و ب رێكا پێنڤیسان زانین و زانست و بەرهەم ڤەرێژا عەقل و هزرا مرۆڤێن بەهرەدار و داهێنەر هاتینە ڤەگوهاستن و مرۆڤی نەدكاری داهێنانی ب ئافرینیت و باژێرڤانیێ‌ ئاڤا بكەت هەكە بەرهەم و پاشمایێ‌ بەری خۆ نەخواند با، چونكی باژێرڤانی ژ ئەنجامێ‌ كۆمبوون و كەفتنە سەر رێكا رۆژانەیا زانین و زانست و ب دەستڤەئینانێن مرۆڤایەتیێ‌ نە.

ب درێژاهییا دیرۆكی ئەگەر خواندن نەبا، باژێرڤانی و دیموكراسی نەدبوون، ئەگەر خواندن نەبا، تەكنۆلۆژی یا ئەڤرۆ نە دگەهشتە ڤی ئاستێ‌ نوكە، خواندن بەرفرەهترین دەرگەهێن زانست و زانینێ‌ یە، چونكی زانست و زانین هێزا رەوشەنبیرییێ‌ ددەتە مرۆڤی، لەورا ئەم باوەر دكەین كەس نینە نەخاسمە كەسێن خودان شیان بزاڤێ‌ نەكەن بۆ خۆ جهـ و پلەیەكێ‌ ژ رەوشەنبیریێ‌ پەیدا نەكەن، بەلێ‌ مخابن هەر كەسێ‌ ئەڤرۆ ب هویری ل كەتوارێ‌ جڤاكێ‌ كوردستانێ‌ بنێریت، دێ‌ دیاردەیەكا مەترسیدار بینیت، ئەوژی دیاردەیا پویته‌نەدانێ‌ یە ب خواندنا پەرتووكان. بێگۆمان خواندن نیشانا باژێرڤانی و پێشكەفتنێ‌ یە، سیمایەكێ‌ بەرچاڤە بۆ هەر جڤاكەكێ‌ هەڤچەرخ(29).

د ڤەكۆلینەكا نوی دا ل ئەمریكا هاتە دیاركرن، كو خواندن و نڤیسین یان رابوون ب چالاكییێن مێشكی ئەوێن مەژی هانددەن كار بكەت و پێدڤی ب هزركرن و شرۆڤەكرنێ‌ دبیت، ئەڤە دبیتە پاراستن ل سەر بیردانكێ‌، كو زوی تشت نەهێتە ژبیركرن نەخاسمە ل دەڤ كەسێن دانعەمر(30). ڤەكۆلەران د وێ‌ ڤەكولینێ‌ دا پرۆڤە ل سەر (294) كەسان ئەنجام دا بۆ هەلسەنگاندنا بیردانكێ‌ و رێیا هزركرنێ‌ ل نك وان، پرسیار ژ وان كەسان هاتەكرن، كا كێ‌ چالاكییەك ئەنجام دایە بەرامبەر كەسێن چ چالاكی ئەنجام نەداین، ڤەرێژا وێ‌ دیار بوو، كو یێن چالاكی ئەنجام نەداین 48% ژ سەدێ‌ بیردانكا وان ، هەڤبەری ئەوێن چالاكی ئەنجام داین، بۆ پاشڤە زڤڕییە (31).

هۆكارێن دبنە ئەگەرێن هاندانا خواندنێ‌:

گەلەك هۆكارێن سەرەكی هەنە، كو پتریا جڤاكی ببنە كەسێن خواندەڤان و شەهرازا و خودان پێزانین، ئەوژی هەكە ئەڤ هۆكارە ب دروستی بكەڤنە كاری و شیانێن گوهۆڕینا جڤاكان هەبن، وەك:

أ‌- خێزان (مال):

ژینگەهێ‌ و چاڤلێكرنێ‌ رۆلەكێ‌ گرنگ هەیە د خواندنێ‌ دا، هەكە بەرێخۆ بدەینە وان خێزانێن، كو خواندن د مالا وان دا كریارەكا رۆژانە بیت و پەرتووكخانەكا بچویك لێ‌ هەبیت، زارۆكێن وان ژی چاڤ لێدكەن و دخوینن، دیسان دان و ستاندنێن رۆژانە د ناڤبەرا خێزانێ‌ كارتێكرنێ‌ ل ئەندامێن خێزانێ‌ دكەت، كو بەر ب خواندنێ‌ بچن و چاڤ ل ئێكودو بكەن(32).

ب‌- قوتابخانە:

 قوتابخانێ‌ رۆلەكێ‌ سەرەكی هەیە د پێگەهاندنا قوتابیان دا، كو بەر ب خواندنێ‌ بچن، ئەوژی مامۆستایێن زیرەك و شه‌هرەزا ب رێكێن جودا بەرێ‌ قوتابی بدەنە خواندنێ‌، نە تنێ‌ پەرتووكێن پرۆگرامان، بەلكو یێن پەرتووكێن ژ دەرڤەی پرۆگرامێن خواندنێ‌ ب چەند رێیان وەكو بەرهەڤكرنا راپورتان، شرینكرنا جۆرێن پەرتووكان ئەوێن وان حەز ل سەر هەی وەكو چیرۆكێن زارۆكان و گۆڤارێن تایبەت ب وانڤە. ئەڤە دێ‌ بیتە رێخۆشكرنەك د پاشەرۆژێ‌ دا ژی ل سەر خواندنێ‌ یێ‌ بەردەوام بیت(33).

ت – جڤاك:

هاندانا كریارا خواندنێ‌ ل نك ئەندامێن هەر جڤاكەكی، وەكو بارەك دكەڤیتە سەر ملێن كەسێن رەوشەنبیر و زانا و نڤیسەران، كو خەلكی هانبدەن ب ریێا گۆتنا سمیناران و گرێدانا مێزگەردان و رێكخستنا بەریكانان د بیاڤێن ژێكجودا دا، هەروەسا پەرتووكان بدەنەڤ وان كەسێن حەز ل سەر خواندنێ‌ هەی.

دیسان پێدڤییە د هاریكار بن بۆ بەرفرەهكرن و زەنگینكرنا پەرتووكخانێن گشتی دا، دا زێدەتر بەرێ‌ خواندەڤانی بكەفتە پەرتووكخانان(34).

پ‌ – راگەهاندن:

فەرە رۆژنامە و گۆڤار، ئەو پەرتووكێن نوی دەردكەڤن بۆ خواندەڤانان بدەنە نیاسین و ناڤەرۆكا وان ب كورتی ئاشكرا بكەن و رێكێن بدەستڤەئینانێ‌ بەرچاڤ بكەن. زێدەباری رادیۆ و تێلەفزیونان بەرنامە یێن تایبەت ل دور پەرتووك و نڤیسەرێن وان تێدا بهێنە پەخشكرن.

ج‌ – حكومەت:

ژبەركو شیانێن حكومەتێ‌ د مەزنن و دشێت پەرتووكخانا ل باژێرێن مەزن و جهێن گشتی بدانیت و پڕی پەرتووكێن جۆراوجۆر بكەت، هەروەسا ئینانا پەرتووكان ژ دەرڤەی وەلاتی و فرۆتنا وان ب نرخ و بهایەكێ‌ گونجایی، كو هەمی تەخێن جڤاكی بشێن بدەستخۆڤە بینن و دانەیێن وان نە دكێم بن(35).

– رێژەیا بەلاڤكرن و خواندنێ‌:

رێكخراوا یۆنسكۆ یا سەر ب نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە د راپورتەكا خۆ دا یا سالا 2007ێدا ددەتە ئاشكراكرن، كو هژمارا پەرتووكێن بەلاڤبوویی ل وەلاتێن عەرەبی دگەهتە (27809) پەرتووكان و رێژەیا پەرتووكێن ئەدەبی و ئایینی و مرۆڤایەتی تێدا دبیتە 65% ژ سەدێ‌. ئانكو هەر پەرتووكەك بۆ (12) هزار وەلاتیێن عەرەب دەردكەڤیت، بەلێ‌ هەر پەرتووكەك بۆ (500) وەلاتیێن ئنگلیز و یێن ئەلمان ژی هەر پەرتووكەك بۆ (900) وەلاتیان دهێتە چاپكرن. رێژەیا خواندنێ‌ ل وەلاتێن عەرەبی 4% ژ سەدێ‌ نابوریت(36).

دیسان د راپورتا رێكخراوا عەرەبی بۆ پەروەردە و فێركرن و زانستى (المنظمة العربیة للتربیة والثقافی والعلوم/ الألسكو) یا سالا 2008ێدا هاتییە، كو ل رۆژهەلاتا ناڤین (كو كوردستانێ‌ ژی ڤەدگریت) هەر كەسەك ب تنێ‌ (6) دەقیقا ل سالێ‌ دخوینیت، ل هەمی وەلاتێن عەرەبان ب تێكرایی پەرتووكەك بۆ (250,000) دو سەد و پێنجی هزار كەسان دهێتە چاپكرن. هەروەسا ئەڤ ئاماره‌؛ ئاماژێ‌ ددەن، كو د جیهانا عەرەبی دا دو پەرتووك بەرامبەر (10) پەرتووكان ل وەلاتێن ئەورۆپی دهێنە چاپكرن، كو ئەڤا دووماهیێ‌ سالێ‌ پەرتووكەكێ‌ بۆ (5000) پێنج هزار كەسان چاپ دكەت، هەروەسا رێژەیا خواندنێ‌ د سالێ‌ دا دگەهتە 36% ژ سەدێ‌ ل رۆژئاڤایی(37).

د لایەكێ‌ دی یێ‌ راپورتێ‌ دا هاتییە، كو رێژەیا خواندنێ‌ گەلەكا كێمە، نەخاسمە ل وەلاتێن رۆژهەلاتا ناڤین و ب تایبەت وەلاتێن عەرەبی ل هەڤبەری وەلاتێن رۆژئاڤایی، بۆ نموونە هژمارا دانەیێن چاپكری ژ هەر پەرتووكەكێ‌ ل وەلاتێن عەرەبی د ناڤبەرا (1000) هەتا (3000) دانەیان دا یە، بەلێ‌ ل ئەورۆپا و ئەمریكا ب دەهان هزار دانە ژێ‌ دهێنە  چاپكرن، كو ئەڤە ژی ئاست نزمییا چێكرنا پەرتووكان د جیهانا عەرەبی دا بەرچاڤ دكەت(38).

 لایەكێ‌ دی یێ‌ راپورتا ناڤبری ئاشكرا دكەت، كو ئەڤ دەزگەهێن چاپ و بەلاڤكرنێ‌ یێن هەر (22) وەلاتێن عەرەبى تەمەت ئێك دەزگەهێ‌ بەلاڤكرنێ‌، پەرتووكان چاپ و بەلاڤ ناكەن، چونكی هەر (20) عەرەب د سالەكێ‌ دا تنێ‌ ئێك پەرتووك دخوینن، بەلێ‌ هەر بەریتانیەك (7) پەرتووكان و هەر ئەمریكییەك ژی (11) پەرتووكان دخوینن(39).

ل دور ڤێ‌ ئارێشەیێ‌، هەر ژ مێژە نڤیسەرێ‌ ناڤدارێ‌ عەرەب (محمود عباس العقاد) دبێژیت: «بۆچی نڤیسەر دنڤیسیت و ئەو تشتێ‌ دنڤیسیت چاپ دكەت؟ داكو یا ئەو حەز دكەت ددەروونێ‌ خۆ دا دەربێخیت، یان بۆ ژیارێ‌ و ناڤ و دەنگیێ‌ یە؟ هەكە ئەو بیت یا د دەروونێ‌ خۆ دا دەربێخیت، بۆ هندەكانە كو ناخوینن و بەرسڤێ‌ ل سەر نادەن و چ ناڤ و دەنگیێ‌ پەیدا ناكەت، چونكی حەزا خواندنێ‌ د ناڤ مە دا هەتا نوكە بەلاڤ نەبوویە و نڤیسەر نەشێت پشتبەستنێ‌ ل سەر نڤیسینێ‌ بكەت كو پێ‌ بژیت. دڤێت كارەكێ‌ دیتر بكەت دا پێ‌ بژیتن و پێدڤیێن ژیانێ‌ پێ‌ دابین بكەت، ناڤ و دەنگیا نڤیسەرێ‌ رۆژهەلاتی هەكە زێدە بێژین، خواندەڤانێ‌ بەرهەمێ‌ وی ژ (10,000) هزار كەسان نابووریت بەرامبەر خواندەڤانێ‌ رۆژئاڤایی، كو ب هزار هزاران زێدەترن(40).

ئەرێ‌ هەكە جیرانێن مە یێن عەرەب د ڤێ‌ رەوشێ‌ دابن، بۆچی ئەم كورد پشتی (33) سالێن ئازادیێ‌ ئەڤێ‌ چەندێ‌ ل سەر خۆ دپەژرینین؟ بۆچی ئەم ناخوینین؟

د بەرسڤێ دا ئەم گەهشتینە ڤێ‌ باوەرییێ:

ب رەنگەكێ‌ گشتی پەرتووكێن وەرگێرایی دكێمن، دیسان خواندەڤان باراپتر قوتابینە ل دەمێ‌ چێكرنا راپورت و ڤەكۆلینان، بابەتێن دهێنە خواندن، پتر ژێ‌ رۆمان و قانوون و مێژوو نە. لێ‌ هەمی ل وێ‌ باوەریێنە، كو تێهنا خواندەڤانی ناشكێنن. رۆژنامە و گۆڤار گەلەك دزێدەنە، وەكو ئاستێ‌ پێشكەفتنێ‌ ژ لایێ‌ تەكنیكی ڤە، نە ل ئاستێ‌ پێدڤی نە.

ل دور كێماسییا پەرتووكان، خودانێ په‌رتووكخانه‌كێ گۆته‌ مه‌: كێماسییا سەرەكی ئەوە پەرتووكێن زانستی یێن فیزیا، كیمیا، زیندەوەری، بیركاری و ئەندازیاری و ساخلەمی گەلەك دكێمن، پترتر ژی هەر ئەدەبیات و مێژوو و بیرهاتنن، ئانكو د دەراڤێ‌ وەكو هونەر ب گشتی و وەرزش و چاندن و ئالیێن دی وەكو وەرگێران د كێمن، بەلكو هندەك دەگمەن هەبن.

ل دور شكاندنا تێهنا خواندەڤانی ژی، هێژایى گۆت: من نەباوەرە جارێ‌ تێهنا من بخو وەكو خواندەڤان و نڤیسەر و خەلكێ‌ دی پێ‌ بشكێت، بەلكو گەلەك پەرتووكێن نوو دووبارەنە ژ پەرتووكێن كەڤن، بەری سالا 1991ێ‌ پترتر جهێ‌ ل دویڤچوونێ‌ و پرس لێكرنێ‌ نە، مە پێدڤی ب پەرتووكێن دی هەنە نەخاسمە د بوارێ‌ وەرگێرانا ساخلەم دا ب دەڤۆكا كرمانجی (بەهدینی).

پترییا را و بۆچوونێن خودانێن په‌رتووكخانه‌یان، دووپاتیێ‌ ل سەر كێمییا ژێدەران د هەمی بوارێن زانستی و ئەدەبی دا دكەن، هەروەسا رژدیێ‌ ل سەر وەرگێرانێ‌ دكەن و دبێژن ئەڤ پەرتووكێن هەین، نوكە تێهنا خواندەڤانی ناشكێنن، هەر چەندە خوادەڤان ژی یێ‌ كێمە و ئەڤێ‌ هەی ژی پترییا وان قوتابینە سەخمەراتی چێكرنا راپورتان پەرتووكان دكرن و نە ل وێ‌ باوەرێنە هەمی بهێنە خواندن.

سەبارەت پەرتووكخانەیێن زانكۆیان ژی، ئەوان ژی كێماسی هەنە، خواندەڤانێ‌ وان پتر ئەوە یێن بۆ بەرهەڤكرنا راپورتان پەرتووكان داخواز دكەن، دبێژن: رۆژانە نێزیكی 20-50 پەرتووكان دهێنە داخوازكرن، لێ‌ ل هندەك كولیژان 5- 15 پەرتووكن، دیسان ئاستێ‌ هەبوونا پەرتووكان نە ل ئاستێ‌ پێدڤییە، ژبلی نامەیێن ماستەر و دكتورایێ‌.

ژ ئامارێن وان ئاشكرا دبیت، كو هژمارا پەرتووكێن ب زمانێن بیانی پترن ژ یێن ب زمانێ‌ كوردی هاتینە نڤیسین و وەرگێران، بۆ نموونە: ل فاكولتیا پەروەردا بنیات/ زانكۆیا دهۆكێ‌، ب زمانێ‌ عەرەبی 4871 پەرتووك هەنە، لێ‌ ب زمانێ‌ كوردی 1411 پەرتووكن. ل كولیژا ئادابێ‌ – پشكا زمانی ل زانكۆیا زاخۆ، یێن ب زمانێ‌ عەرەبی 2062 پەرتووكن، لێ‌ ب زمانێ‌ كوردی 1970 پەرتووكن. زانكۆیا (نەورۆز) ژی چ ئامار نەدانە دەستێ‌ مە.

ژێدەر:

  1. بیتر شیفرد و جریجوري میتشن: القرا‌ءة السریعة، ترجمة: احمد هوشان، ط1، ؟-2006، ص11.
  2. البرتو مانغویل: فن القرا‌ءة، ط1، دمشق – 2015.
  3. دانیال بناك: متعة القرا‌ءة، نقله عن الفرنسیة: یوسف الحمادة، ط1، بیروت-2015، ص74.
  4. ڕەسووڵ هەمزەتۆڤ: داغستانی من – كتێبی دووەم، وەرگێرانی: عەزیز گەردی، بەغدا – 1985، ل248.
  5. عزیز التمیمي: منظومة القرا‌ءة – دراسات وقرا‌ءات نقدیة، نشر ألكترونیاً، 2003، ص4.
  6. جگەرسۆز پێندرۆیی: (2000) پەند ژ جیهانێ‌، دهۆك- 2005، ل63.
  7. عزیز التمیمي: منظومة القرا‌ءة/ دراسات وقرا‌ءات نقدیة، نشر ألكترونیاً، 2003، ص4.
  8. محمود محمد الشافعي وآ‌خرون، القرا‌ءة جوهر المعرفة وأهمیتها للانسان، موقع مدرسة میت الكتانة الاعدادیة.
  9. بیتر شیفرد: القرا‌ءة السریعة، ژێدەرێ‌ بەرێ‌، ل12.
  10. هیرۆدۆت: ئێكە ژ مێژوونڤیسێن گریكی، كو ب بابێ‌ دیرۆكێ‌ دهێتە نیاسین، سالا 484-426 پێش زانیینێ ژیایە.
  11. بشار محمد خلیف، حكایة الخط العربي: من الكتابة المسماریة إلی الكتابة الرمزیة، دوریە (كان) التاریخیة، العدد الخامس عشر، مارس 2012، ص62.
  12. (؟)، مقال: كتاب عن تاریخ القرا‌ءة لـ(ستیفن روجر فیشر – التاریخ فجر الرموز حتی النصوص الالكترونیة)، موقع HYPERSTAGE الالكترونی.
  13. شەمال ئاكرەیی: گازیەك ژ بۆ خواندنێ‌، (گوتار)، رۆژناما (ئەڤرۆ)، هژمار 204 رۆژا چوارشەمبی رێكەفتی 29/8/2007، ل5.
  14. حسن آ‌ل حمادة: تجارب الكتاب من القرا‌ءة إلی الكتابة، ط1، بیروت- ؟، ص407.
  15. محمود محمد الشافعي ومحمود جمال النهر: القرا‌ءة جوهر المعرفة وأهمیتها لإنسان، موقع مدرسة میت كنانة الاعدادیة، بنین 1.
  16. هەر ئەو ژێدەر.
  17. بیتر شیفرد و جریجوري میتشن: القرا‌ءة السریعة، ژێدەرێ‌ بەرێ‌، ص22.
  18. محمود محمد الشافعی و محمود جمال النهر: القرا‌وە جوهر المعرفە وأهمیتها لإنسان، ژێدەرێ‌ بەرێ‌.
  19. گۆستاف فلۆبیر: هۆزانڤانەكێ‌ فەرەنسییە، ل سالا 1821ێ ژ دایك بوویە،گەلەك گەریایە و چەندین كتێب نڤیسینە، یا ژ هەمیان ب ناودەنگتر (مەدام بۆڤاری) بوو، ل سالا 1880ێ وەغەر كرییە. ب درێژیتر بەرێخۆ بدە: رشیدة احمد التركي: فلوبیر نظرة في اسلوبه الفني، بغداد-1983.
  20. هەر ئەو ژێدەر، ص 64.
  21. القرآ‌ن الكریم، سورە (العلق)، الآیات (1-5).
  22. عبدالله بن جارالله بن ابراهیم آ‌ل جال الله: أهمیة القرا‌ءة وفوائدها، (؟ -؟)، ص 5، ب رێیا ئەنتەرنێتێ‌ بەلاڤبوویە.
  23. الدكتور كامل العسلي: مقتطفات في الكتب والقرا‌ءةوالمكتبات، عمان -1997، ص156.
  24. عزت فرح: أهمیة المطالعة (مقال)، موقع الجهة الدیمقراطیة للسلام والمساواة/ حیفا، 20/2/2014.
  25. (؟)، أسباب العزوف عن القرا‌ءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
  26. عمر علی آ‌میدی: لماذا تدنی الاهتمام بالمطالعة والقرا‌ءة لدی الشباب، موقع (جریدة الاتحاد).
  27. (؟)، أسباب العزوف عن القرا‌ءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
  28. د. أماني الرمادي: القرا‌ءة ودورها في تنمیة الشخصیە الإبداعیة والفكریة والأخلاقیة، المدونة الرسمیة لقسم المكتبات والمعلومات – جامعة الاسكندریة.
  29. شەمال ئاكرەیی: گازیەك ژ بۆ خواندنێ‌، (گوتار)، رۆژناما (ئەڤرۆ)، هژمار 204 رۆژا چوارشەمبی رێكەفتی 29/8/2007، ل5.
  30. یسری أبو أحمد، المطالعة والكتابة تحمي من ضعف الذاكرة عند الكبر، موقع العربیة نت.
  31. هەر ئەو ژێدەر.
  32. د. عبدالكریم بكار: طفل یقرأ – أفكار علمیة لتشجیع الاطفال علی القرا‌ءة، القاهرة- 2010، ص37 و69.
  33. (؟)، أسباب العزوف عن القرا‌ءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
  34. (؟)، أسباب العزوف عن القرا‌ءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
  35. هەر ئەو ژێدەر.
  36. عماد الخطیب: نسبة القرا‌ءة في الوطن العربي، موقع مركز الحدث الألكتروني.
  37. جریدة النهار الجدید: رۆژا 23/4/2008. راپورتا ئامارێن یونسكۆ.
  38. (؟)، أسباب العزوف عن القرا‌ءة وكیفیة غرس حبها لدی الاشخاص، موقع منتدیات مهارتي.
  39. المدیریة العامة للمناهج والمطبوعات في وزارة التربیة للأقلیم: كتاب اللغة العربیة للصف الثامن الأساس، دلیل المعلم/ الدراسة الكردیة، ط2، بیروت- 2014، ل35.
  40. عباس محمود العقاد: ساعات بین الكتب، الجز‌ء الأول، القاهرة – 1929، ص39.

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …