گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هەڤدیتن: مەتـین
سترانبێژ و هونهرمهند عابد دهۆكى، ئێكه ژ وان سترانبێژێن كورد گرنگييهكا مهزن دايه سترانێ و دهمهكێ درێژه ل ئهرشيفێ سترانا كوردى دگهڕيێت و هژمارهكا زۆر يا سترانێن نوى و سترانبێژێن نوى پهيدا كرين كو ههتا نوكه دهنگێ وان نههاتييه بهيستن، نهمازه سترانبێژێن ژن، كو چهند ناڤهكێن نوى داينه ئاسكرا كرن. د ڤێ ههڤديتنێ دا دێ گهلهك ناڤێن نوى گوهـ لێبين.
– تو وهك هونهرمهندهك، دهمهكێ درێژە پویتهی ددهیه كۆمكرنا ئهرشیفێ سترانا كوردی، چ تشتێ نوی ته ئاشكرا كرییه كو بهری نوكه نههاتییه گوهلێبوون و زانین؟
– چەند سترانێن (دەروێشان) كو هندەك ژ وان بەری (80) سالان و پتر هاتینە تۆماركرن و چەند سترانێن (میسایێ زێرێ)، كو ئەو قەرەچە و ستران ب كەمانچێ گۆتینە، ژ وانا سترانا (دمدم)ى كو وەك جۆرێ سترانا (ڕاپ) گۆتیيە و نوكە خەلكەك بۆ خوه شانازیيێ پێ دبەن كو وان ڕاپ گۆتييه!! دشێم بێژم من (18800) دەمژمێرێن دەنگی هەنە، كو یێن هژمارەكا زۆر يا سترانبێژانە، هندەك ستران ل دەڤ من هەنە بەری 120 سالان هاتینە گۆتن و تۆماركرن، پشتی چەندین سالان هندەك سترانبێژان سترانێن وان ب دەنگێ خۆ دوبارەكرینە و دبێژن ئەڤە یێن مەنە، ئانكو كرینە مال و مۆلكێ خوه، زێدەباری ئەرشیفەكێ دی یێ زۆر، كو ب سالان ئەز پێڤە مایمە هەموو من ب پارێ خوە و رزقێ زاڕۆكێن خوە كۆمكرینە، نوكە ل بەر دەستێن منن و ئەز ب هەموو مالێ دونیایێ نادەم و هندی د ژیانێ دا مابم دێ پارێزم.
– بهرههمێ چ سترانبێژێن دیتر ههیه كو بهری نوكه دبهرزه بوون، تايبهت يێن دهروێشان؟
– گەلەك سترانێن (دەروێش عیسا)ی، كو بەری نوكە دبەرزەبوون، من ب دەستخۆڤە ئیناینە، هەروەسا چەند سترانێن (عەلی محەمەد خەنجەر)، كو ئەو ژی قەرەچە و ل سالا 1917ێ ب ئاميرێ تەمبیر و كەمانچێ تۆماركرینە. هەروەسا گەلەك سترانێن دەروێشان ژی وەك (دەروێش عەبدولكەریم، دەروێش ئادەم، دەروێش سەعید، خەلیفە ئەحمەد) و گەلەكێن دی من پهيدا كرينه.
– وه گهلهك جارا بهحسێ سترانبێژێن ژن كرییه، كو هندهك ناڤێن نوی ههنه و خهلكی گوهـ ل دهنگێ وان نهبوویه، ئهڤ دهنگه ل كیڤه هاتینه پاراستن و كینه؟
– گەلەك سترانێن سترانبێژێن ژن ههنه ژ بلى ئهڤێن ناڤێ وان و سترانێن وان خهلكى گوهـ لێبووى، ژ وانا سترانبێژ (گولی خان، مەنج خاتوون، ئامینا كوردی) و گەلەكێن دی ژی، كو سترانێن وان بەری (110) هەتا (115) سالان هاتینە تۆماركرن، ل گەل سترانێن هژمارەكا سترانبێژێن ئەرمەنی، كو ئەو ژی ل كوردستانێ بوون، دەنگێ وان ل سەر (قەوانا) هاتيیە تۆماركرن، هەروەسا دەربارەی سترانبێژێن ژن، سترانبێژ (پۆرێ خانم) كو ستران ل سەر فۆنۆغرافان، كو دبێژنێ (سلندر) – بۆ تۆماركرنا دەنگان هاتبوونە چێكرن- هاتینە تۆماركرن، ئەڤە ژی ل سالا (1870)ێ بوو، هەلبەت پۆرێ خانم دهێتە هژمارتن كو ئێكەم ژنا قەرەچە ل سالا 1902ێ ستران تۆماركرین ل گەل ئاميرێ (كلارنێتێ)، هەروەسا (زەكیا خاتوون) ژی ل سالا 1908ێ ل سەر فۆنۆغرافێ ستران تۆماركرینە. ههروهسا سترانێن سترانبێژێن ژن كو هندهك ژ وان ههتا نوكه نههاتينه نياسين من پهيدا كرينه، وهكو (ئامینا كوردی، مەنج خاتوون، گولی خان، مۆنا خانم).
– ل دۆر سترانبێژ كاویس ئاغای و سترانێن سیاسی یێن كو ب سهرۆك و ڕێبهرێن كوردان گۆتین، چ تشتێ نوی د جانتكێ وه دا ههیه؟
– د ماوێ بۆری دا، من گەلەك ستران و سترانبێژێن نوى دیاركرینە. یا ئێكێ، سترانەكا هونەرمەند (كاویس ئاغای) كو ب بارزانیێ نەمر گۆتیيە، ههروهسا سترانەك ب (سمكۆیێ شكاك) ژى گۆتييه. هەروەسا سترانا (یەلڵا شۆفێر) سالا 1932ێ كاويس ئاغاى تۆمار كرييه، پشتى وى ژ لایێ هونەرمەند (حەسەن زیرەك) ڤە هاتیيە گۆتن، گەلەك سترانێن دی كو ژ لایێ كۆمپانیێن (نەعیم و بەیزەفون) ڤە هاتینە تۆماركرن من پهيدا كرينه.
– ههوه ئهرشیفهكێ مهزن ب دهست خستییه، ههڵبهت وهستیيان و مهزاختییهكێ زۆر پێ دڤێت، كهسهكی یان لایهنهكی هاریكارییا وه كرییه بۆ وی پڕۆژەی؟
– بۆ زانین ئەڤ ئەرشیفە هەموو من ل مالا خوە پاراستیيە، بۆ كۆمكرنا وان ل جهەكی، من گەلەك دەرگەهـ قوتاینە، بهلێ مخابن هەتا نوكە چو نەهاتییە كرن و هەر جهەكێ ئەز دچمێ، من داخوازا پارەی ژ وان نەكریيە، بەلكو من گۆتیێ جهەكی بۆ مە دابین بكەن، دا ڤى ئهرسفى لێ دانین و بپارێزين، بهلێ هەتا نوكە چ جها چو بەرسڤ نەبووینە.
– كهنگى وه دهست پێكر و ب هژمار ئهم دشێين بزانين وى ئهرشيفى چ تێدا ههيه؟
– ل سالا 1995ێ من دەست ب خرڤەكرنا ئەرشیفێ سترانا كوردی كریيە وەك (تۆنۆگراف) كو ئێكەمین ئامیرەیە ل جیهانێ هاتیيە چێكرن بۆ ریكۆردكرنا دەنگان. وهكو ئهرشيف، گرامافۆن، وەك (قاوەن) 270 قەوانێن كوردی من پەیداكرینە، كو هندەك یێن بەری پتر ژ (100) سالانە و ئەو ستران نەهاتینە نیاسین. دەنگێ (گروندیك)، كو دبێژنێ (بەكەرە) پتر ژ (1000) نە و هندەك ژێ دەمژمێرهكن هندەك دو و هندەك سێ و ههتا چار دەمژمێران ههنه. ههروهسا پتر ژ (4000) كاسێتان ب دەنگێ سترانبێژێن هەر چار پارچەیێن كوردستانێ ل گەل كوردستانا سۆر.
بيۆگرافيا عابد دهۆكى:
– عابد ئهحمهد سالح، ب عابد دهۆكی دهێتە نیاسین.
– ل سالا 1976ێ ل باژێرێ دهۆكێ/ تاخێ بەڕۆشكێ ژ دایك بوویە.
– قووناغا سەرەتایی ل قوتابخانا بەڕۆشكێ و یا ناڤنجی ل ناڤنجیا چرا ب دووماهی ئیناینە. پشتی سەرهلدانا پیرۆز و كۆچا ملیۆنی، دەست ژ خواندنێ بەردایە.
– دەستپێكا وى يا هونەری بۆ ژیيەكێ بچووك دزڤڕیت، كو گوهداریا سترانێن كۆچك و دیوانان دكر، ژ وانا يێن (قۆچێ عەلی، مورادێ كنێ، عەبدۆل، باڤێ خدۆ، حەسەن عەلی خەنجەر) و گەلەكێن دی.
– د بەرڕا خوە فێری ژەنینا (كەمانچێ) ژی كر.
– سالا 1995ێ، دەست ب سترانگۆتنێ كر.
– ئەندامێ كۆمەلا هونەرمەندێن كوردستانێ/ لقێ دهۆكه.
– سالا 1998ێ ل گەل كۆمەكا هونەرمەندان، مۆزەخانا دهۆك یا فولكلۆری دامەزراند.
– سالا 2008ێ تیپا داسنیا یا فولكلۆری دامەزراند و هەتا سالا 2015ێ سەرۆكێ تیپێ بوو.
– خێزانداره و سێ كوڕ هەنە، (ئاكار) ئەو ژی سترانان دبێژیت و كەمانچێ دژەنیت، ل گەل (هەكار) و (رۆژگار).
– پشكداری د چەندین چالاكی و كۆنسێرتێن مەزن دا ل هەرێمێ و ل دەرڤە كریيە.
– تێكەلی ل گەل هەموو سترانبێژانێن ژن و زهلام هەنە و ل گەل پتریيا وان ستران گۆتینە، وهكو (لەزگین سەیدۆ، خدر فەقی، حەسەن عەلی خەنجەر، سەعید گاباری، كازۆ) و گەلەكێن دی، یێن ژن ژی (فاتێ، هەلالا بەرچی، نەسرین بەرچی، دلنیا قەرەداغی، گۆلستان پەروەر، جانێ، هۆزان) و گەلەكێن دی.
– هەتا نوكە (31) كاسێتێن فولكلۆری تۆماركرینە، هەروەسا دو بەكەرە ژی ل سالا 1996ێ ل باژێرێ مووسل تۆمار كرينه.
