گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
مەتین
فهرههنگا ئامهد ئهوا ئهڤ ساڵه دهزگههێ سپیرێز یێ چاپ و وهشانێ چاپكرى، ژ دو بهرگان پێك دهێت، بهرگێ ئێكێ ژ پیتا (ئـ) ل بهرپهڕێ (35)ێ دهست پێ دكهت و ب پیتا (ر) دووماهى پێ هاتییه، كو (1157) بهرپهڕن. بهرگێ دویێ ژ پیتا (ز) دهست پێ دكهت و ههتا دووماهییا پیتێن ئهبجهدى یێن كوردى ل بهرپهڕێ (2289)ێ ب دووماهى دئێت. بهرپهڕێن بهراهییێ ژى پێشگۆتن و شرۆڤهكرنن، ب ناڤێ كۆڤارا (مهتین) دهستخۆشیێ ل نڤیسهرێ فهرههنگێ و پێداچوویێ فهرههنگێ (نهوزاد هرۆرى) و دهزگهها سپیرێز دكهین كو ئهڤ فهرههنگا مفادار گههاندیه چاپێ و كهفتیه بهردهستێ خواندهڤایى.
ل بهراهییێ نڤیسهڤانێ فهرههنگا فەرهەنگا ئامهد، سهیدا ئیسماعیل تاها شاهین دا دیاركرن، كو فهرههنگ ژ دو بەرگێن ناڤنجی و (٢٢٩٠) بەرپەڕان پێکهاتییە. ژ (٣٢) هزار پەیڤێن سەرەکی زێدەتر ل گەل مەعنایا وان تێدا هاتینە بەرچاڤکرن و جوونێن وان هاتینە دەستنیشان کرن.
– چهند سالە تە کار د ڤێ فەرهەنگێ دا دکر؟
– من وەک پێگاڤا ئێکێ و ب ڕێڤەچۆنەکا مینا یا کویسەلەیی ژ ١٩٧٧ێ دەست ب کۆمکرنا پەیڤان کر و قۆناغا کۆمکرنێ ب تنێ هەتا سالا ١٩٩٠ێ ڤەکێشا و د دوو ڕا قۆناغا ڕێزکرن و بەرچاڤكرنێ دەست پێ کر و ئیسال کو ٢٠٢٣ێ یە وەک فەرهەنگەکا مەیدانی ب دووماهی هات و هاتە چاپ کرن. مەرەم ژ مەیدانی ئەوە بۆ خواندایی و هەر کەسێ ڕۆن و زەلال ببت کو ئەڤ هەمی پەیڤێن د ڤێ فەرهەنگێ دا هاتینە بەرچاڤکرن و ڕێزکرن، ئەون یێن کو ژ دەڤێ خەلکی هاتینە بهیستن، نە ئەو هەمی پەیڤن یێن کو د زمانێ ڕاگەهاندنێ دا دئێنە بهیستن و نە ئەون ژی یێن کو ژ نڤیساران هاتینە وەرگرتن و نڤیسین. جوداهییا ڤێ فەرهەنگێ ژ یێن پێشتر ئەڤەیە.
– فەرهەنگ دکەڤیتە د کیژان خانەیێ دا، و کیژان بیاڤی ڤەدگریت؟
– فەرهەنگ دکەفتە د خانەیا فەرهەنگا زمانی دا و جودایە ژ فەرهەنگێن بابەتان یێن تایبەت، کو ناڤەڕۆکا هەر ئێک ژ وان ژ چارچۆڤێ وار و بابەتەکی دەستنیشانکری و ڤەبڕی دەرناکەڤت، ئەو وار چ سیاسەت بت و چ ژی جوگرافیا و دیرۆک و فیزیک و کیمیا و بیرکاری و … هتد بت.
– چ ئاستەنگ د وارێ دانانا فەرهەنگێ دا کەفتینە د ڕێکا تە دا؟
– د وارێ دانانا فەرهەنگێ دا، ژ بلی کاودانێن نەخوەش یێن تژی تەنگاڤی د سەردەمێ ڕژێما بەعس یا بۆری دا، گەلەک ئاستەنگێن گرێدایی ب ڕەوشا زمانێ نڤیسینا ئەڤرۆ و فەرهەنگسازییێ ڤە کەفتینە د ڕێکا من دا ژ وان:
١ـ ئێکنەگرتنا ڕێنڤیسا کوردی یا کو ب تیپێن عەرەبی دئێتە نڤیسین و وەرنەگرتنا ئاوایەکی ئێکگرتی و ستاندارد.
٢ـ دودلییا وەرگرتنا پەیڤان د وار و مەیدانەکا دەستنیشانکری دا. ئەو چارچۆڤ و مەیدان دڤێت چەند فرەهـ بت و بکەفتە د نەخشەیێ جوگرافیایا دەڤەرەکا تایبەت دا یان هەمی کوردستانێ ڤەگرت. بێ گۆمان، ئەز ل سەر هندێ ئێکدل بووم کو وی چارچۆڤی د سینۆرێن شیانا خوە دا کەر بکم و لنگێ خوە ل دووڤ بەڕکا خوە درێژ بکم و خوە نەئێخمە د بن بارێ چیایەکی دا کو گەلەک ژ تاقەتا ملێ من مەزنتر بت. من ئەڤە بەرئاقلتر و لۆجیکیتر دیت.
٣ـ دودلییا د وارێ ژێدەرکار و ژێدەرناڤان دا، دیسا نەزەلالییا هندەک جاران د ناڤ و هەڤالناڤ و ناڤێ کریارکەری دا ل سینگێ من دبوو چکلۆک، ژ بلی یا د دەستنیشانکرنا جوونێ هندەک پەیڤان دا بەرهنگاری من دبوو و تێدا دهلنگفتم و شەپرزە دبووم و نەچار دبووم هەوارا خوە بگەهینمە کەسەکی ژ خوە شارەزاتر د وارێ ڕێزمانزانییێ دا.
٤ـ بەرچاڤکرن و نڤیسینا پەیڤا بنیاتبیانی یا کو گەلەک خەلک ب کار دئینت کو هاتنا وان د فەرهەنگەکا کوردی دا دبتە جهێ گەنگەشە و دانوستاندنەکا دوور و درێژ و خەلک ل دۆر نڤیسینا وان دبنە دو بڕ: بڕەک دارێ د بنی ڕا دبڕت و ئێکجار نە د گەل هندێ یە کو د فەرهەنگەکا کوردی دا بێنە نڤیسین و بڕا دی (کو ئەز ئێک ژ وانم) د گەل هندێ یە کو وەک پەیڤەکا کوردی یا بنیاتبیانی بێتە وەرگرتن و نڤیسین. مرۆڤ ڕێکا خوە ل سەر هندێ بگوهێزت کو زمانەکی پاقژ و خوەڕی د فەرهەنگێ دا بەرچاڤ بکت، چونکو د بنیات دا زمانێ پاقژ و خوەڕی وەکی خوونا پاقژە، ل چو کوژیک و قولانچکێن دنیایێ نینە. هەمی زمان ددن و وەردگرن. پەیڤا ژ هەمییان پتر دلگرانییێ بۆ من پەیدا دکت ئەوە، گاڤا د وارێ وەرگرتنا پەیڤان دا – د ناڤبەرا ڤی زمانی و وێ هە دا – پەیڤا (دزین) دئێتە ب کار ئینان.
٥ـ نڤیسینا هندەک پەیڤان کو پێکهاتا وان ڕەوشەکا ڕێزمانی پێڤە دیارە، وەکی (چێتر) و (حندیشا) و (ئەڤسالە) و چەندەکێن دی کو فەرهەنگنڤیس بەرانبەری وان شەپرزە دبت کا بنڤیست یان نەنڤیست.
٦ـ تێکلکرنا ئیجتیهادا کەسۆکی ب کرارێ پەیڤێ ڤە، ئانکو نڤیسینا هندەک پەیڤان ب فۆرمێ بەربەلاڤ د ناڤ خەلکی دا وەکی: (عەور، عەسمان، علەت، ملەت، گولە). ئەرێ (ع)ێ یا هندەک ژ وان وەکی خوە بمینت یان ببتە (ئـ)، ئەرێ (ل)ێ یا هندەک ژ وان بێتە شداندن یان وەک ئاخفتنا خەلکی نەشداندی و ب (ل)ێ یەکێ ب تنێ بەرچاڤ ببت.
٧ـ دیارکرنا ئەتیمۆلۆجییا هندەک پەیڤان ب کورتی کو ئێکئالیکرن و پشتڕاستبوون د ڕاستا هندەک پەیڤان دا دەلیڤەیەکا بەردڕیایی بۆ دانوستاندن و کێشڤەکێشکانێ ڤەدکت و دبت د ڕەوشەکا وەکی یا مە دا ـ یا کو سیاسەت تێدا کەفچکێ د ناڤ هەمی گراران دا یە ـ فەرهەنگنڤیسی تالۆقی گەلەک تان و پینجان بکت و کراسێ گۆمانێ بکتە بەر و لێ وەرینت.
– جوداهییا فەرهەنگا ئامەد ل گەل فەرهەنگێن دیتر یێن کرمانجی د چ دا یە؟
– جوداهییا هەرەبەرچاڤ یا فەرهەنگا ئامەد ژ یێن بەری خوە ئەوە کو ب ئاوایەکی زانستی ـ هەلبەت د چارچۆڤێ شیانا دانەری دا ـ هاتییە دانان و نەخشەیێ وەرگرتن و بەرچاڤکرنا پەیڤان ئێخستییە د جوگرافیایا دەڤەرەکا دەستنیشانکری دا و ب هندێ ڕێکا خوە ل سەر گەلەک ئالۆزییان ڤەگوهاستییە و تایبەتمەندییەک وەرگرتییە. ژ بلی ڤێ ژی هەژمارەکا زێدەزێدە کو ژ سینۆرێن هزارەکێ ب تنێ گەلەک دەرباز دبن بۆ جارا ئێکێیە تێدا هاتینە بەرچاڤکرن و پێشتر د چو فەرهەنگان دا نەهاتینە. ئەڤە ژی ئێک ژ باشی و کەرەمێن وی سالۆخەتییە کو مەیدانییە.
– پشتی هاتییە چاپکرن، ئەو هیڤی یێن کو تە پێ هەنە، ژ لایێ زمانیڤە هاتنە ب جهـ ئینان؟
– بەرسڤا ڤێ پرسیارێ بلا بۆ پاشەڕۆژێ بمینت، چونکو ب زەحمەتە هیڤییێن ژییەکی دوور و درێژ د چەند ڕۆژەکێن نێزیک دا سەرپێ ببن.
– ژ بەر کو کارێ وێ مەیدانی بوویە، ئەرێ د شیان دا نەبوویە یا وێنەدار بیت؟
– ئێک ژ هیڤی و ئومێدێن من ئەو بوو کو وێنەدار بت و وێنە ڕەنگڕەنگ بن، لێ وەک دبێژن: ((گرارا ڕۆن ژ کێمدانییە)). پارەیێ بۆ چاپکرنا فەرهەنگێ هاتییە تەرخان کرن تێرا هندێ نەدکر کو فەرهەنگ وێنەدار بت. ئەگەر ژی یار بت و خودێ هاریکار بت، بجهئینانا ڤێ هیڤییێ بۆ چاپا دویێ هاتییە ب پاش ئێخستن. ڤێجا هیڤییا مە ئەوە کو بۆ چاپا پاشتر یا دەولەندتر و تێرپەیڤتر، خودانخێرەک پەیدا ببت و بەرهەڤییا خوە بۆ بجهئینانا بارێ چاپەکا دی یا وێنەدار هێژ نها دیار بکت. نە ب تنێ د فەرهەنگێ دا، بەلکو د هەر وارەکێ دا، گەلەک جاران، وێنەیەک جهێ هزار پەیڤان دگرت.
– د دووماهییا ڤێ چاڤپێکەفتنێ دا، تە چ هەیە ببێژی؟
– زمان گیانێ (ڕوحا) ملەتییە ب هەمی خوەشی و نەخوەشی ڤە. هەر گاڤا بکەفتە بەر گەفا مرنێ، هندێ دگەهینت کو ملەت ب خوە ژی ل بەر وێ گەفێیە. حالێ حازر، ئەم ژ هەمی ڕەخان ڤە دۆرپێچکرینە ب گەفێن مرنێ. خەمسارییا مە د وارێ پاراستنا گیانێ مە دا، کو زمان پشکەکا هەرەگرنگە ژێ، گەلەک مەزنە، گاڤا ئەم وەک ملەت خوە هەمبەری غەیری خوە دکن. هەر پیرەمێر و پیرەژنەکا مە، فەرهەنگەکا زمانی یا نەنڤیسییە، دڤێت ئەم نەهێلن ئەو فەرهەنگ ب وان ڕا بنئاخ ببت. پارستنا گیانێ ملەتی ئەرکێ مە هەمییانە. ڤێجا هەر ئێک ژ مە و د چارچۆڤێ شیان و پێچێبوونا خوەدە دشێت ب ئەرکێ پارستنێ ڕاببت. کارێ من د کۆمکرنا پەیڤان دا بەردەوامە و ب دووماهی نەهاتییە و هاریکارییا وە هەمییان پشکدارییە د ئاڤاکرن و دەولەمەنکرنا فەرهەنگێ دا.
