گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
یوسف سەبری
مافێ چارەنڤیسی (The Right of self-Determination) ل سەر بنەمایا ئازادیی یا ئیرادا مرۆڤان free will هاتیە پەژراندن و دكارین سەرهەلدانا وێ وەك شۆرەشەك ل دژی تێگەها مافی ئیلاهی devine right د دەسەلاتداریێ دا بزانین، كو د سەدەیێن ناڤەراست دا بیردوزا زال بوویە ل سەر تێگەها دەسەلات و دەسەلاتداریێ، ل گۆر ڤی تیۆری(دەولەت ب ( ئاكنجی و عەردی) خۆڤە ملكێن دەسەلاتداری بووینە و وەك مافەكی شەرعییێ وی بوویە، هەر رەفتارەكا ڤیابا دگەل وان كربا حەتا ئاستێ فروتن و دەستبەردانێ ژێ، چونكە مالكی شەرعی بوویە و ئەڤ مافە ژی ژ یەزدانی بۆ وی هاتبوو بەخشین، (ئەڤجا ئەڤ دەسەلاتدارە ئیمبراتۆر بایە یان حاكمێ هەریم و گزیرتەكا بچویك) لێ پشتی سەرهەلدانا فەلسەفا (هیومانیزم) و زالبوونا تێگەهێن (رینسانسێ و رۆشەنگەریێ)، ئەڤ تێگەها دەسەلاتێ بەر ب نەمانێ چوو، ئیرادا مرۆڤی ل سەر ژیانا وێ زال بوو، لەوما دبینین وەك ناڤەرۆك (مافێ چارەنڤیسێ)، هەر ژ پەیمانناما (ئاشتی یا وێستفالێ Westphalia) ل سالا 1648 هەبوویە، كو بوویە ئەگەرا سەرهەلدانا وەلاتێن (دەولەت – میللەت = nation-state ) لێ ژ ئالیێ یاسایی و دەستووری ڤە؛ دكارین بێژین (بەیانا سەربخۆیی یا ئەمریكا) ل 4/7/1776 و پاشان د بەلگەناما (مافێن مرۆڤی و هەڤوەلاتیبوونا فەرەنسی ل سالا 1789) دا، مافێ چارەنڤیسا مرۆڤ و گەلان هاتنە بریاردان، بۆ جارا ئێكی چوونە د بەلگەنامەكا یاسایی و فەرمی دا، ل سالا 1823 سەرۆك کۆماری ئەمریكی (مونرۆ Monroe) بەیانەك بۆ پشتەڤانیكرنا وەلاتێن ئەمریكا لاتین ل دژی وەلاتێن كولونیالیستێن ئەروپی راگەهاند و دان ب مافێ چارەنڤیسێ ڤان وەلاتان دانا، لێ ئێكەمین راگەهاندنا نێڤدەولەتی یا مافێ چارەنڤیسی ل سالا 1896 ژ لایێ كۆنگرێ جیهانی یێ (سۆسیالیستا یەكێتی یا كارکەران)ڤە بوویە، كو ئاماژەیەكا چەپرەوانە دایە مافێ چارەنڤیسا گەلان، هەر چەند مادە و دەقێن وی نەگەلەك روهن و شرۆڤە كری بوینە، پاشان یەکێتی یا سوڤیەتی هەر د دەستپێكا دامەزراندنا خۆ دا، ل سالا( 1919 د کۆنگری گەلان ل باكۆ) ئەڤ مافە وەك بنەمایەكا سەرەكی و ب بەرفەرهی وەرگرت و رامانەكا هەڤچەرخانە و نوی ب ڤی چەمك و زاراڤی دا.
لێ بەیانناما ژ هەمیان كاریگەرتر بەیانناما سەرۆک کۆماری ئەمریكی (ویلسۆن Wilson) بوویە، پشتی سەركەفتنا هەڤپەیمانان ل شەری جیهانیێ ئیكێ، لێ ئەڤ بەیانناما (ویلسۆن) ل کۆنگری ئاشتی یا (ڤێرسایی Versailles) ب تنی بۆ گەلێن ئەوروپی هاتنە جێبەجێكرن و بەرژەوەندا وەلاتێن مەزن ل سەر بەرژوەندا گەلێن بندەست هاتە سەپاندن، هەر چەند دەمێ (جڤاتا گەلان League of Nations) هاتییە دامەزراندن، زاراڤا (مافێ چارەنڤیسی) د میساقا وێ دا نەهاتە گونجاندن، لێ سیستەما (ماندات) د میساقا وێ دا هاتە چەسپاندن، كو دراستی یا خودا هەمان روح و رامانا (مافێ چارەنڤیسی) هەبوویە، ل سەر بنەمایا (داگیر نەكرنا چ وەلات و هەریم و بنەمایا خۆشگوزەرانی و پێشئیخستنا وی خەلكی بوییە، كوهێشتا نكارن ئیدارا خو بكەن).
راگەهاندنا ئەتلەسی Atlantic Charterل 14/8/1941 كو ژ لای ( روزڤیلت و چرچیل) ڤە هاتبوو راگەهاندن، دیسان داكۆكی ل مافێ چارەنڤیسی هاتە كرن، لێ هیچ شرۆڤەیەك بو ڤێ راگەهاندنێ نەهاتەكرن، ئایە ب تنی بۆ ئەروپایە یان تەڤ گەلێن جیهانی دێ مفایی ژێ وەرگریت؟ (كو پتر ئاماژە بۆ هندی بوون، ب تنی مەرەم پێ گەلێن بن دەسەلاتا ئەلمانیا نازی بوینە ل ئەوروپا) لێ پشتی دامەزراندنا نەتەوەیین یەكگرتی وەرچەرخانەك د تیگەهشتنا ڤی مافی دروست بوو، ل سەر پیشنیارا وەزیری دەرڤەیی سوڤیەتی ئەڤ مافە ل برگا (2) ژ مادا ئێك (1) ژ میساقا UN د چوارچووڤی ئارمانج و بنەمایێن نەتەوەیێن یەكگرتی دا (هەلبەت وەك بنەمایەكا سیاسی و نە وەك بنەمایەكا یاسایی) هاتە چەسپاندن، بڤی ئاوایی (گەشەكرنا پەیوەندیێن دوستانە د ناڤبەرا نەتەوەیان ل سەر بناغێ مافێن یەكسان و مافێ چارەنڤیسا گەلان دا…..هتد)، هەلبەت ئەڤە ژی وەرچەرخانەك بوویە، كو د پەیماننامەكا بڤێ بەرفرەهی یێ دا و ل سەر ئاستی نێڤدەولەتی ئەڤ مافە بهیتە چەسپاندن، كو ئەڤ دەقە ژی وەك ئیك ژ ئارمانجێن كاركرنا نەتەوێن یەكگرتی هاتیە دانان و ب مەرجا سەرەكی یا ئاشتی و گەشەكرنا پەیوەندیێن نێڤدەولەتی هاتییە زانین. لێ هەبوونا ڤی دەقی، بێی شرۆڤەكرنەكا روهن و ئاشكرا و چێبوونا ناكۆكیان د ناڤبەرا وەلاتان ل سەر شرۆڤەكرنا وێ و نەبوونا چ رێككەفتنێن یاسایی و خورتبوونا بزاڤێن رزگاریخوازی یێ ل ئەفریقا و ئاسیا، نەتەوین یەكگرتی پا ل دا، كو پتر ڤی دەقی روهن بكەت و ب چەندین بریاران شرۆڤەیێن باش ل سەر دان، وەك بریارێن ژمارە (421 ) ل 4/12/1950 یا جڤاتا گشتی و بڕیارا (545) یا لیژنا مافێن مرۆڤی/ نەتەوین یەكگرتی ل 5/2/1952 و بڕیارا (637) ل 16/12/1952 وەرچەرخانەك دروست كر، نەخاسمە قرارا جڤاتا گشتی یا ژمارە (1181) ل 11/12/1957 كو زاراڤا (right ماف) ل شوینا زاراڤا (principle بنەما – مبدأ) بكار ئینا، حەتا وی سەردەمی مافێ چارەنڤیسی وەك (مەبدأ) دهاتە بكار ئینان، لێ ژ ڤێ قراری؛ تا نۆكە وەك (ماف) دهیتە بكار ئینان و گرنگترین بریارێن نەتەوین یەكگرتی ژی، ل سەر ڤی مافی بریارێن (2625) ل 24/11/1970 و (3070) ل 30/11/1973 بووینە، كو داخواز ژ هەمی وەلاتین ئەندام هاتە كرن؛ دانپێدانێ ب مافی چارەنڤیسا هەمی نەتەوان بکەن و هاریكارییا وان نەتەوان بكەن، ئەوین خەباتێ بۆ بدەستئانینا ڤان مافان دكەن. بەری ڤان هەر دو بریارێن نەتەویێن ئێكگرتی بۆ پتر جیبەجیكرنا ڤی مافی، ل پەیمانێن نێڤدەولەتی Covenants ل 16/12/1966، كو تایبەتە ب مافین سیاسی و ئابوری ڤە، ل مادێن ئیكێ ژ هەر دو پەیماننامان، ئەڤ دەقە گونجاند:
«هەر نەتەوەیەك خودان مافێ چارەنڤیسێیە و ل گۆر ڤی مافی خودان مافێ بریاردانا سەنتەرێ خۆ یێ سیاسی و ئازادی یا بریاردانا چەوانی یا گەشەكرن و رێكخستنا سیستەمی خۆ یێ ئابووری و جڤاكی و رەوشەنبیری یە».
پشتی سالا 1991 و راگەهاندنا سیستەمێ نوی یێ جیهانی، وەرچەرخانەك د تێگەها ڤی مافی دا دروست بوویە و ئەڤ مافە ل سەر ئاستی جیهانێ (پێگیرکارە – ملزمە) و ئەڤ مافە ژ رامانا (شعب – گەل) ل دەستپێكی بەر ب (امە –نەتەوە) تەڤگرتر بوویە و نۆكە ل هەمی جیهانی مافی چارەنڤیسی ب مافی هەمی نەتەوەیەكی دزانن، كو ل سەر عەردی خۆ بژیت. ئەڤجا ئەڤ عەردە (دەولەت بیت یان هەرێمەكا بن دەست بیت) و ئەو گەل یی ئازادە، ب چ ئاوایەكی وی بڤیت دەربرینێ ژ چارەنڤیسێ خۆ بكەت، (دەولەتا سەربخۆ یا خۆ رادگەهینیت یان یەكگرتنی دگەل دەولەت و نەتەوەیەكا دیتر دكەت، ب ئاوایی فیدرالی یان ئوتونومی یان ژی ب تنی بریاری ل سەر دابەشكرنا سامانین وەلاتی ددەت).
لەوما مافێ چارەنڤیسێ ئێك ژ وان تێگەهـ و مافانە، كو هاندەرەكێ گەلەك مەزنە، نەتەوەیێن بندەست مفای ژێ وەربگرن و بەردەوام ئەڤ پرەنسیپە وەك هاندەرەكێ بهێز بۆ هزرا نەتەوەی و بزاڤێن سەربخۆخوازد یێ دهێتە دانان و باندۆرەكا مەزن هەیە. چونكە:
«مافێ چارەنڤیسێ بنەمایەكا سیاسی یە، ل سەر شەنگێستێ (مافێ گەلان و نەتەوەیان د جودا بوون ژ دەولەتێن بسەرڤە و ئاڤا كرنا دەولەتێن سەربخۆ یێن تایبەت بخۆیە) ئاڤابوویە و ئەڤ پرەنسیپ و مافە ژی هەر ژ سەردەمێ شۆرەشا فەرەنسا، كو وەك دروشمەكێ سەرەكی یێ شۆرەشێ بلندكر و تێگەهێن مینا (ئازادی و یەكسانی و سەروەری یا گەلان و قەدەغەیا پەچرمەكرنا دەڤەرەكێ، بێی راپرسینا گەلێ وێ و یەكسانی یا ناڤبەرا نەتەوەیان؛ ئەوا نەراستەوخۆ ب رامانا دانپێدانێ ب مافێ (بریاردان ل سەر چارەنڤیسا خۆ) كرنە باوەر و ئستراتژییەتا خۆ».
د جارناما سەربخۆیی یا ئەمریكا دا ژی، ئاماژە ب ڤی مافی هاتیە كرن و بوویە پشكەك ژ ڤێ جارنامێ و باندۆرەكا زۆر مەزن ل دەستوور و رەوشەنبیرییا نەتەوەیێن دیتر كرییە.
هەر وەسا ژ ئالیێ تیۆری و هزری ڤە ژی بزاڤەكا مەزن یا (تیۆریزەكرنا) وێ ل ئەوروپا هاتەكرن و ب سەدان ڤەكولین ل سەر هاتنە بەلاڤكرن.
«د دەستپێكا سەدێ نوزدێ دا گەلەك ژ نڤیسەرێن (ئەلمانیا)، داكۆكی ل سەر ڤێ چەندێ كرییە، كو (نەتەوە ئێكەتییەكا سروشتی یە و مافێ هندێ هەیە سیستەم و سازیێن سیاسیێن تایبەت ب خۆ دامەزرینیت و پێش بێخیت، د جیهانا سیاسی دا ماف هەیە كەسایەتی یا نیشتمانی یا تایبەت بخۆ هەبیت. لەوما دڤێت هەر نەتەوەیەكێ دەولەتا نەتەوەیی یا خۆ (Nation State) هەبیت».
«بەلێ د پەیوەندیێن نێڤدەولەتی دا و ل دەستپێكا سەدێ بیستێ (وودرو ویلسون) سەرۆک کۆمارێ ئەمریكا بەحس ل (مافێ چارەنڤیسا گەلان)كر. پشتەڤانییەكا زۆر لێ هاتەكرن. لێ (بولشەڤیك)ان ژی ب ئاوایەكێ دیتر بەحس ل مافێ چاەرنڤیسا گەلانكر. بەلێ ئەوا د (میساقا جڤاتا گەلان) دا هاتییە گونجاندن سیستەمێ (ماندات) بوو. كو د بنەرەت دا ئەڤ سیستەمە سرۆشا خۆ ژ مافێ چارە نڤیسا گەلان وەردگرت (هەر چەند ب ئاشكرایی بەحس ل ڤی مافی نەهاتەكرن) سیتەمێ (ماندات = ئینتداب) ل سەر دو شەنگێستەیان ئاڤا ببوو. ئەو ژی (بنەمایا پەچرمەنەكرنا ب زۆری و بنەمایا گەشەكرن و پێشئێخستنا وی خەلكێ دهاتە بەحسكرن، هێشتا نكارن خۆ برێڤەببەن. ئەڤە ژی هەمان (بەرپرسیاری یا پیرۆزا مەدەنییەتێ) بوو”.
هەر وەسا نەتەوەیێن یەكگرتی د (میساقا خۆ دا) ل مادەیا ئێكێ، (رێزگرتن ل مافێ بریاردانێ ل سەر چارەنڤیسا خۆ) وەك ئەركەك دیاركرییە دەما دبێژیت:
«ب تنێ ب پەیوەندیێن دوستانە د ناڤبەرا نەتەوەیان دا، ل سەر بنەمایێ پرەنسیپێ دبیتە هۆكارا یەكسانییا مافان د ناڤبەرا هەمی نەتەوەیان دا، ئەوە كو وان هەمیان مافێ دیاركرنا چارەنڤیسێ خۆ هەبیت»… و ل مادەیا ( 55) ژ میساقا وێ هاتییە، كو (بۆ بنەجهكرنا سەقامگیری و خۆشگوزەرانیێ، پێدڤی یە پەیوەندیێن ئاشتیانە د ناڤبەرا هەمی نەتەوەیان دا هەبن، ئەوا ل سەر رێزگرتنا پرەنسیپا یەكسانی یا مافان د ناڤبەرا هەمی نەتەوەیان دا ئاڤابوویی، كو وان هەمییان مافێ بریاردانێ ل سەر چارەنڤیسا خۆ هەبیت) و ژ ئالیەكێ دیترڤە، نەتەوەیێن یەكگرتی دانپێدان ب رەوایەتی یا نەتەوەیان كرییە، كو ژ پێخەمەت بدەستڤەئینانا مافێ بریاردانا چارەنڤیسی، پەنایی بۆ شۆرەشێن چەكداری ببەن، بۆ میناك بریارێن (جڤاتا ئیمناهیێ (232) و (235) ل 16 كانوینا دویێ یا سالا 1966 و 29 شوباتا 1978 ل دویف ئێك».
ئانكو راستە؛ ل دەستپێكێ ئەڤ مافە وەك پرەنسیپەكا (سیاسی) ل پەیماننامێن نێڤدەولەتی بتایبەت (چارتەرا نەتەوەیێن یەكگرتی) هاتییە گونجاندن، لێ ب دەركەفتنا كۆمەكا بریارێن دیتر و بنەجهكرنا ڤی مافی ل گەلەك وەلات و دەڤەر و د ناڤا چەندین نەتەوەیێن دیتر دا، ژ پرەنسیپ و مافەكێ سیاسی بەرەڤ پرەنسیپ و مافەكێ یاسایی هاتییە گوهارتن. نها بوویە ریسایەكا فەرماندەر (القواعد الامرە) د یاسایێن نێڤدەولەتی دا.
«ل سەردەمێ دامەزراندنا نەتەوەیێن یەكگرتی، پتر ژ (هەفتێ میلیۆن، ئانكو ئێك ل سەر سێ 1/3) یا خەلكێ جیهانێ د وەلاتێن نەسەربخۆ دا دژیان. ژ وی سەردەمی تا نها هەشتێ 80 كولونییان (مستعمرات) سەربخۆیی یا خۆ وەرگرتیە و هەر (15) وەلاتێن ژێر (ئینتداب)ێ ژی سەربخۆ بووینە و یان ب ئازادانە دگەل دەولەتەكا دیتر ئێكگرتییە.»
هەر وەسا ئەڤ مافە، مافەكێ هەمیشەیی یە و ب ئێكجار بریاردانا خودانێن وێ ناهیتە سوتن. بەلكو گەل و نەتەوە دكارن، هەردەم و ل گور كاودانێن ئەو تێدا دژین ڤی مافی بكار بینن و بریارێ ل سەر چارەنڤیسا خۆ بدەن.» ئانكو ئەگەر نەتەوەیەكێ جارەكێ بریار ل چارەنڤیسا خۆ دا، ئەڤە ب وێ رامانێ ناهێت، كو ئەو نەتەوە د ئاییندەی دا، دێ ژ وی مافی و ژ هەلبژارتنا شیوازەكێ دیترێ دیاركرنا چارەنڤیسێ خۆ، وەك هەلبژارتنا سەربخۆیی ل ئاییندەی بێبەهر بیت. ئەڤە ژی چونكە مافێ دیاركرنا چارەنڤیسێ مافەكە، كو ب بۆرینا (دەمی و بكارئینانا وێ) ژ كارناكەڤیت، بۆ میناك؛ پەیرەوكرنا مافێ دیاركرنا چارەنڤیسێ ژ لایێ گەلێ (تەیمورا رۆژهەلات)ڤە ل سالا 1974 برێكا ریفراندومەكێ، كو ل ژێر چاڤدێری یا نەتەوەیێن یەكگرتی هاتبوو ئەنجامدان و گەلێ (تەیمورا رۆژهەلات) چارەنڤیسێ خۆ ب (ئەندەنوسیایێ ڤە) گرێدا بوو، ئەڤە نەبوو هوكار، كو ئەڤ مافە بهێتە فەوتاندن، بەلكو ل سالا 1999 جارەكا دیتر چارەنڤیسێ خۆ ب سەربخۆبوونێ ژ ئەندەنوسیایێ دیاكر».
كیژ گەلان مافێ دیاركرنا چارەنڤیسا خۆ هەیە؟
پشتی بنەجهبوونا ڤی مافی د (فیقهێ یاسایی و پەیماننامێن نێڤدەولەتی) دا، گەنگەشە ل سەر هندێ هاتەكرن، كو كیژ نەتەوان ئەڤ مافە هەیە و دكارن مفای ژ ڤی مافی ببینن؟
د ڤی بیاڤی دا ژی سێ ئاراستە پەیدابوون:
ئاراستەیا ئێكەم: ل سەر ڤێ باوەریێنە، كو چەمكا گەلان peoples)).
ئەوا د بەلگەنامەیا نەتەوەیێن یەكگرتی دا هاتی، مەرەم پێ دەولەتن (states) لەوما زاراڤا (گەلان) هەمان رامانا (دەولەتان) ددەت. بەلێ ئەڤ بۆچوونە دژی ناڤەرۆكا پرەنسیپا مافێ گەلان د دیاركرنا چارەنڤیسا خو دایە… حەتا دەمێ برگەیا دویێ ژ مادەیا دویێ یا چارتەرا نەتەوەیێن یەكگرتی دهاتە دارێشتن. نوینەرێ (بەلجیكا) پیشنیاركر، كو زاراڤا (دەولەت) ل شوینا (گەل) بكار بهێت، لێ ئەڤ پیشنیارە ژ لایێ لێژنەیا دارێژەرڤە هاتە رەدكرن. هەر وەسا ل برگەیا (1) یا بریارا جڤاتا گشتی یا نەتەوەیێن یەكگرتی ژمارە (xxv) (2525)دا هاتییە، كو هەمی گەلان (All peoples) مافێ دیاركرنا چارەنڤیسێ خۆ هەیە و ل سەر هەمی دەولەتانە( Every state)، كو رێزێ ل ڤی مافی بگرن.
ژ ئالیەكێ دیترڤە، بەلگەنامەیا نەتەوەیێن یەكگرتی چەندین چەمكێن دیتر وەك (گەلان، دەولەتان، ئەندامێن نەتەوەیێن یەكگرتی، دەولەتێن، كو ئەندام نینن، هەرێمێن، كو ئۆتۆنۆمی نینە…هتد) ب رامانێن ژێك جیاواز بكار دئینیت.
ئاراستەیا دووەم: (ل سەر ڤێ بۆچوونێیە، كو چەمكێ (گەلان)، ئەوا د پرەنسیپا مافێ گەلان دا هاتی مەرەم پێ (هەرێمێن ژێر دەسەلاتا داگیركەریێ (ئیستعمار)ێ دانە و وان گەلان ناڤەگریت، ئەوێن چارەنڤیسا وان یا دیماهیێ هاتییە دیاركرن و بووینە پشكەك ژ هاوەلاتیێن ئێك ژ دەولەتێن سەربخۆ). بەلێ ب نێرین ل بریارێن نەتەوەیێن یەكگرتی، ب تایبەت ل هەر دوو دەهكێن دیماهییا چەرخێ بیستێ، دبینین كو ئەڤ بریارە بەروڤاژی ڤێ ئاراستەیێ نە. كو هەر چەند ئەڤ بریارە د چوارچیڤێ نەهێلانا (داگیركاریێ دا هاتینە، لێ ناڤەروكا وان ب ئاوایەكێ هاتییە دارێشتن، كو سەرجەم گەلان ڤەدگریت….. وەك بریارێن پەیوەست ب (فەلەستین)ێ یان رەوشا پەسەندكرنا سەربخۆیی یا (بەنگلادێشێ)…هتد
ئاراستەیا سییەم: بۆچوونا لایەنگرێن ڤی ئاراستەیێ ئەڤەیە، كو ئەوێن پرەنسیپا مافێ گەلان ل دیاركرنا چارەنڤیسا خوڤەدگریت، ژ ئالیەكێ ڤە مەرەم پێ (گەلانن) نەك (دەولەتن) و ژ ئالیەكێ دیترڤە سەرجەم گەلێن ل ژێر دەسەلاتا داگیركاریێ و وان ژی، كو ژیردەستێ داگیركەران نینن. وان مافێ یاسایی هەیە، كو ئازادانە ئاییندەیێ خویێ سیاسی دیار بكەن و دەولەتا سەربخۆیا خۆ دابمەزرینن.
ئەڤ ئاراستەیا سییەم بەروڤاژی هەر دو ئاراستەیێن ئێكەم و دووەم دگەل روحا بەلگەنامەیا نەتەوەیێن ئێكگرتی و (مەنتقا) مافێ دیاركرنا چارەنڤیسێ و هەلویستێ نەتەوەیێن ئێكگرتی و پێشڤەچوونێن نها یێن پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و یاسایێن نێڤدەولەتی دگونجیت.»
ل گور ڤان راستیێن ل سەری دیار، گەلێ كورد ل باشوورێ كوردستانێ و پارچەیێن دیتر ژی مافێ بكارئینانا دیاركرنا مافێ چارەنڤیسا خۆ هەیە و هیچ هێزەك نكاریت گەلێ كورد ژ ڤی مافی بێ بەهر بكەت.
لەوما گەلێ كورد هیچ دەمەكێ دەست ژ مافێ خۆ بۆ (بریاردان ل سەر چارەنڤیسا خۆ) بەرنەدایە، هەمی دەما یی ئامادە بوویە حەتا ژ پێخەمەت ڤی مافی، پەنایێ بۆ شۆرەشێ ژی ببەت. دیرووكا سەد سالێن چوو یی یا عێراقێ ژی ل سەر ڤێ راستیێ باشترین گرۆڤەیە، چونكە هەم پەچرمەكرنا باشوورێ كوردستانێ ب عێراقێ ڤە بێی ئیرادا گەلێ كورد بوویە و هەم ژی دەولەتا عێراقێ ل سەردەمێ هەمی كابینە و سیستەمێن سیاسیێن خۆ رێز ل مافێن گەلێ كورد نەگرتیە و رێككەفتنێن خۆ بنپێكرینە و دەمێ بهێز كەفتین ئەو رێككفەتن شكاندینە، ژوانا «شكاندنا بەیانا هەڤپشكا (بەریتانی – عێراقی) ل سالا 1922 سەبارەت ب دامەزراندنا حكومەتەكا كوردی، یاسایا زمانێن خوجهی یا ژمارە 74 ل سالا 1921، لێدوانا فەرمی یا عێراقێ ل دۆر سۆزێن عێراقێ بۆ جڤاتا گەلان، پەیوەستبوونا عێراقێ ب جیبەجیكرنا خواندنا كوردی د كوردستانێ دا، بەندا (3) ل دەستوورێ بەروەختێ عێراقێ ل سالا 1958، پرۆژەیا ئیدارەیا (لامركزی) ل عێراقێ ل سالا 1963، یاسایا ئۆتۆنۆمیێ ژمارە (33) بۆ كوردستتانا عێراقێ یا سالا 1974، مادەیا 58 ژ یاسایا برێڤەبرنا دەولەتێ ل قویناغا ڤەگوزەر یا سالا 2004».
ئەڤە جودا ژ هندێ، كو پشتی روخانا رژێمێ و دارێشتنا دەستوورەكێ نوی ل سەر بنەمایێ ( ئێكگرتنا ئارەزومەندانە) و پشكداری یا كوردان د ئاڤاكرنا دوبارەیا سیستەمێ سیاسیێ عێراقێ ل سەر بنگەهێ فیدراڵیزمێ، سەرەرایی هەمی وان تاوانێن ب درێژهی یا دیرووكێ رژێمێن ئێك ل دویف ئێكێن عێراقێ دەرحەقا كوران دا كرین، لێ رژیما نوی یا عێراقێ ب هەمان میتۆد و سیاسەتا رژێمێن بەری خۆ، رەفتار دگەل كوردان كر و رۆژ ب رۆژێ هەول دا مافێن كوردان، ئەوێن د دەستووری دا هاتین، كێم و كێمتر بكەت و عەرەباندنا كوردستانێ ب ئاوایێن نویتر بەردەوامیێ پێ بدەت.
حكومەتا عێراقێ، تا نها پتر ژ (63) مادێن دەستووری، كو پرانی یا وان پەیوەستن ب مافێن بنگەهینێن فیدراڵیزمێ و گەلێ كوردستانێ ڤە، بنپێکرینە و پرانی یا ئالیێن سیاسیێن عێراقێ ژی یان هەڤبەش بوینە د ڤان تاوانان دا یان بێ دەنگی هەلبژارتییە. ریفراندۆما سالا ٢٠١٧ ژی هەر ل سەر ڤی بنەمای هاتە کرن و ئەو ئەنجامێن پشتی ریفراندومێ ژی هاتین، کۆ تا نها د بەردەوامن، بەروەخت و پەیوەستن ب بەلانسا هێزێ و رەوشا سیستەم و سیاسەتا نێڤدەولەتی ڤە، پشت راستم دێ رۆژ و کاودانەک نوی هێت، کۆ کورد ل باشوورێ کوردستانێ جارەکا دیتر ل ڤی مافی و پراکتیککرنا وی بزڤرن.
ژێدەر:
- مەسعود بارزانی ، بۆ مێژوو ، چاپی یەكەم ، هەولێر 2020 ، چاپخانا روكسانا
٢- عبدالرحمن سلیمان الزیباری ، الوضع القانونی لإقلیم كوردستان العراق (فی ظل قواعد القانون الدولی العام ) ، الطبعە الاولی ، هەولیر ، 2002
٣ – مهناز اخوان خرازیان ، تحول حق تعیین سرنوشت در چارچوب ملل متحد ، مجلە حقوقی ، نشریە مركز امور حقوقی بین المللی معاونت حقوقی و امور مجلس ریاست جهوری ، شمارە سی ششم 1386.
4 – عەبدولرەحمان سدیق ، گوتارا ( ریفراندوم و سەربەخویی كوردستان) ، پەرتوكا ( ریفراندوم … وەك هەنگاوی بەرایی سەربەخۆیی ) چاپی یەكەم : هەولێر /2016 – ئامادە كرنا ( بەشی روشنبیری و راگەیاندنی مەكتەبی سكرتاریەتی یەكێتی لاوانی دیموكراتی كوردستان )
5 – د.لطیف مصطفی أمین ، الفیدراڵیە و آفاق نجاحها فی العراق ، طبعە الاولی ، السلیمانیە ، 2006.
6- ئۆمۆت ئوزكریملی ، تبۆرەكانی ناسیونالیزم ، (وەرگێرانا عەبدولڵا رەسۆلی )، چاپخانا رۆژهەلات/هەولێر ، 2020
