گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
فارس کتی *
وەرگێڕان: مەتین
کورتی
ئارمانجا ڤێ ڤەکولینێ، بەردانا رۆناھیێ یە ل سەر باژێرێ شەنگالێ (ب ئەرەبی ناڤێ سنجار لێ دکەن)، ئەو ژی ب رەنگەکی ھویربین و ھەتا رادەکێ ھویرکاری رۆناھیێ دێ ئێخینە سەر گرنگییا وێ یا ئستراتیجی، ژ ئالییێ جوگرافی و چەوانییا پەیوەندییا ڤی جھی (جیۆستراتیجی) ڤە ل قۆناخێن جودایێن نە ئارام، ئەوێن بەردەوام ئەڤی باژێری د ناڤ دیرووکێ دا دیتین و دبینیت. ئەڤ ڤەکولینە بزاڤێ دکەت؛ ب رێکا بابەتیانە یا بێ ئالی، دەرئەنجامێن دیرووکی یێن گرنگییا دەڤەرێ دیار دکەت، ئەوا دبیت خۆ ب رەھریشالێن فاکتەرێن نھا، یێن ھەتا ئەڤرۆ دبنە ئەگەرا نە ئارامیێ ل دەڤەرا شەنگالێ ڤە دبینن.
پێشگۆتن:
شەنگال د رەندێ خۆ یێ ئستراتیجی دا خالەک گرنگە، ژ ئالیێ رۆژئاڤا ڤە دگەل سۆرییا و باکووری دگەل تورکیا یە، ئەو دکەڤیتە سەر وێ رێکا ب ناڤێ ھەریر (حەریر) یا چینێ دگەل ئەوروپا د ناڤ ئیراقێ را ب ھەڤ دگەھینیت، ئەو وێ دکەتە رێکەک ئابۆری و بازرگانییا گرنگ. بەلێ ژ ئالیێ جیۆسیاسی ڤە ژی، سنوورێ وێ یێ جوگرافی دگەل ھەرێما کوردستانا ئیراقێ یە. چونکو باژێرێ شەنگالێ دکەڤیتە دویرترین رۆژئاڤایێ کوردستانا باشوور (کوردستانا ئیراقێ) ب وێ چەندێ ئەو دبیتە باسکێ رۆژئاڤایێ وێ، ئەوێ دگەھیتە رۆژئاڤایا ئیراقێ، ھەر ئەڤەیە دیوارەک ئالۆزیێ ل نک ھندەکان پەیدا دکەت و ترسیانا وان زێدە دکەت.
ب درێژییا دیرووکێ شەنگال جھێ چاڤبەردان و دەستدرێژییا داگیرکەران بوو، ژ بەرکو ئەڤ جھێ جوگرافی یێ گرنگ بوو، ژ بەر ھەبوونا وێ ل سەر رێکا کاروانێن بازرگانی، ل وی سەردەمی بوویە ئارمانجا گەلەک ژ وان. ژ ئالیەک دی ڤە، چونکو چیایێ شنگالێ رۆلەک گرنگ د ھاریکارییا جیۆگرافیێ شنگالێ دا ھەیە، کو ب ڤێ گرنگییا ئستراتیجی بیت، چیایی پویتەدانەک گرنگ ژ ئالیێ ھێزێن داگیرکەرڤە ھەبوویە، ژ بەر وی رۆلەک ئستراتیجیێ گرنگ د بابەت و کاروبارێن لەشکەری دا ھەیە.
زێدەباری فاکتەرێن جوگرافیێن ئستراتیجی و جوگرافی سیاسی و دیرووکا شارستانی یا کەڤنا باژاری (ژییێ ئاکنجیبوونێ تێدا)، ژ بەر کو سامانێ فرەرەنگی یا ئۆلی، نەتەوی، مەزھەبی و فرەرەنگییا رەوشەنبیرییا ھەیی د وی باژێری دا، ئەو کرییە جھێ چاڤبەردانێ ژی. فرەرەنگییا ئۆلی تێدا سیمایێ ئاکنجیێن ژ ئێزدیان، ئەوێن پترییا خەلکی پێکدئینن، زێدەباری موسلمان و کریستسانێن سریان و ئەرمەن و یێن دی. بەلێ ژ ئالیێ نەتەوی ڤە، ئەو ب تێکھەلەک ژ نەتەوێن کوردی (یێن پتری) و عەرەب و سریان و ئەرمەنی و یێن دی یە.
بناڤکرنا وێ:
گەلەک سەرھاتی ھەنە؛ ل سەر سنجا (ڕێل) ب ناڤکرنا ڤی باژێری ب (شەنگال) – (سنجار) – (شنکار) – (شنکاری) – (سنکارا) – (سنخار) یان (شیغارا) د ئاخڤن. ب گۆرەی ئەبن خەلدۆنی(١)، ناڤێ باژێری ژ ناڤێ ئاڤاکەرێ وێ یان دانەرێ وێ، ئەوێ کو ئەو (سنخاریفێ کورێ ئاتۆرێ کورێ نەینەوایێ کورێ ئاتۆری)، ئەوێ کنێتا وی بۆ مۆێلێ کورێ جەرموقی کورێ خویشکا سوریانی یە. بەلێ سەمعانی تنێ د کنێتان دا گۆتییە: ئەڤ باژێرە ب ناڤێ ئاڤاکەرێ وێ، ئەو ژی سنجارێ کورێ مالکی کورێ دەعری، ئەو ژی برایێ ئامەدی یە، ئەوێ باژێرێ ئامەدێ ئاڤاکری(٢).
بەلێ چیرۆکا د کەڤن دا، پتر ل ناڤ خەلکێ شەنگالێ (ب گۆرەی یاقۆتی)(٣) و ھەتا نھا ژی ئەم ژ ھندەک خەلکی گوھلێ دبین، ئەو دبێژیت: کو گەمییا نۆح پێخەمبەری (سلاڤ ل سەر بن)، ل دەما د سەر چیایێ شنگالێ را دەرباز دبوو گەمی ب شاخەکێ چیای کەڤت، نۆحی گۆت: ئەڤی (سن جار) کومتی ئەم ھنگافتین، مە ناڤێ وی کرە سنجار. بەلێ ئەوا گومانێ ل سەر ڤێ چیرۆکێ پەیدا دکەت، د سەر بەلاڤییا وێ را، ئەوە، کو زمانێ ئەرەبی، ب ڤی رەنگێ بلێڤکرنێ و رەوانییا زمانی، ل وی سەردەمی نە یێ بەرنیاس بەربەلاڤ بوو.
بەلێ ل نک بابلی و ئاشۆرییان، بلێڤکرنا سنکارا یان سنگارا دھات ناسکرن، چونکو ل وی سەردەمی ئەو ژ گرنگترین باژێرێن ئاسۆر(٤) بوو. ل نک گریکان و رۆمانان ژی ب ناڤێ سنکارا د ھاتە ناسکرن، بەلێ ھندەک ژ گەڕۆکێن رۆژئاڤایی، ئەوێن ب ئەرکێن ڤەدیتنان ل خاکێ گزیرتا فراتی رادبوون، نیشان ب دەڤەرا شنگالێ کرینە، کو دبیت ئەو خاکێ سنعار یان شنغار (شنگار) بیت، ئەوا د سفرێن پیرۆز دا ھاتی(٥).
بھەما ب زمانێ کوردی ژی گەلەک چیرۆک ھەنە، ناڤێ وێ ب زمانێ کوردی (شەنگالە) و ئەو ب ناڤێ پتر بەربەلاڤ ژ نک خەلکێ وێ ڤە دھێتە ھژمارتن. سەبارەت بنیاتێ ناڤکرنێ ب ڤی ناڤی، چیرۆکەک بەربەلاڤ ھەیە، دبێژیت؛ ئەو ژ (شەنگ ئال) ئانکو ئالا جوان و خەملین پەیدابوویە. چیرۆکەک دی دبێژیت؛ ئەو شەنگاری یە و دبیت ژ (شەنگ ئاری) ھات بیت، ئەڤێ دبیت پەیوەندی ب رڤشتا ئەڤان نەتەوێن ئاری یێن ئاکنجی یێن دەڤەرێن کوردستانێ ڤە ھەبیت.
ب راستی چیرۆکەک ((بۆچوونەک)) ڤەبر و پێکھاتن ل دۆر ڤی ناڤی نینە، ب دیتنا من ئەڤە بۆ دو بابەتێن گرنگ ڤەدگەریت: ئێکەمینا وان، کەڤنارییا باژێری د ناڤ دیرۆکێ دا و ژیێ وێ یێ درێژ و گرنگییا وی یا جوگرافی، وەلێ کرییە ببیتە باژێرەک نە ئارام و ملکەچی ئالیێن جودا و ناسناڤێن جودا، ژ بەر ھندێ دیرۆکا وێ یا مشتی روودان، وەلێ کرییە ناڤێ وێ ژی ب گەلەک ڤەگێرانان بیت. بەلێ بابەتێ دویێ، ھزردکم، یێن بەرێ ژ تیتالێن وان نەبوو دانپێدانێ ب نەزانییا خۆ ل سەر ناڤێ ئاڤاکەرێ باژێرێ خۆ بکەن یان شرۆڤەیا ب ناڤکرنا باژێرێ خۆ نزانن.
ئاریشەک دی ھەیە، ئەو ئالۆزی و تاریاتیێ د رێکا پێگەھشتنا ب بنیاتێ ب ناڤکرنا درست دا پەیدا دکەت، زێدەباری زرکرنا (الزیف) ل گەلەک چاخان د دیرووکێ دا ھاتی، ئەو چیرۆک و ئەفسانێن ل سەر زمانێ خەلکی د بەلاڤبوون و ئەوێن رێڤشتەکی پشتی یێ دی، بێی ب درستی چەسپاندنا راستییا ڤەدگوھاستن.
د ناڤ پێڤاژۆیا بنیاتێ ناڤێ شەنگالێ (سنجار) دا، وەسا دیارە ل بەر چاڤان یا زەلالە، ھەر وەھا دشیاندایە دەرئەنجامان پەیدا بکەین، کو ئەڤ باژێرە (شەنگال) یان ئەڤ دەڤەرە، دەڤەرەکا ئستراتیجییە و خودان جوگرافیەک گرنگە، وێ وەلێ کرییە ھەر ژ دەما شارستانیێن بابلی و ئاشۆری و ل سەردەما ئەپراتۆرییا گریکی و رۆمانی و ئۆسمانی و ھەتا رۆژا مەیا ئیرۆ مشتی ژیان بوویە و ژ بەر ھندێ ژی ب گەلەک ناڤان ھاتییە ناسکرن، ل دویڤ وان رەوشەنبیری و شارستانیێن تێرا دەرباز بووی.
بەلگەیێن جوگرافی:
باژێرێ شەنگالێ (سنجار) ب ئێک ژ کەڤنترین باژێرێن ئیراقێ دھێتە ھژمارتن، دەڤەردارییا شەنگالێ ب ئێک ژ گرنگترین دەڤەرداریێن سەر ب رێڤەبەرییا پارێزگەھا نەینەواڤە دھێتە ھژمارتن. شەنگال نێزیکی ١٢٠کم ل رۆژئاڤا ژ موسل دوورە، ئەو دکەڤیتە سەر ھێلا (٢٢-٣٦) باکوور و ٤١-٤٧) رۆژھلات. ئەو ب چیایێ خۆ یێ ب وی ناڤی (چیایێ شەنگالێ) یا ناڤدارە، ئەوێ ب درێژییا ٧٠کم ب ئاراستەیا رۆژھلات و رۆژئاڤا درێژ دبت، ئەو دکەڤیتە ئالیێ باشووری یێ باژێرێ شەنگالێ (ناڤەندا دەڤەرداریێ) و گوندێن دی یێن خەلک بگشتی دبێژنێ قوبلەت، بەلێ ئالیێ باکووری ناڤچەیا شەمالێ (سنۆنێ) و گوندێن سەر ب وێڤەنە، ئەوێن د کەڤنە ناڤبەرا چیایی و سنوورێ ئیراقێ و سۆریێ. بلندییا چیایێ شەنگالێ دگەھیتە (٤٨٠٠) پێیان ل سەر ئاستێ روویێ دەریایێ، ئەو ب ئێک ژ گرنگترین دیاردێن سروشتی دھێتە ھژمارتن، ئەوێن کارتێکرنەک مەزن د ژیانا خەلکێ ئاکنجی ل باژێری و د ھەمی قووناغێن ژیانێ دا ھەیە.
ئاخڤتن ل سەر گرنگییا جوگرافییا شەنگالێ پێدڤی ب باسکرنا چەندییا گرنگییا جوگرافییا وێ د کەڤن دا ھەیە. ھەکو دکتۆر حەسەن شەمسانی د پرتووکا خۆ باژێرێ شەنگالێ دا دیار دکەت(٦). کو جیێ شەنگالێ ل باشوورێ نسێبینێ یە و ل ئالیێ راستێ یێ رێکا موسلێ یە، ل سەر رێکا بەرەڤ قەرقیسیا ژ سەر فراتی بەرەڤ موسل ل سەر دجلەیە، پەیوەندییا وێ یا راستەوخۆ ب پترییا باژێرێن گزیرتا فراتی ھەیە، وێ گرنگیەک جوگرافی یا مەزن وەرگرتییە. ڤی جھێ وێ یێ جوگرافی وەلێ کرییە ئەو ناڤدار ببیت، کو ئەو باژێرێ رێک و کاروانایە، چونکو ئەو ل سەر رێکا ناڤبەرا ئیراق و سۆریێ. یا زالە. ھەر وەسا دبێژیت: ئەو باژێرەکە دکەڤیتە نیڤا بیابانێ، ل دانگا چیایەکی ب ناڤێ وێ، ل نێزیک دۆلەکا ب زاخ، ل ھاویردۆرا وێ دەشتێن ب زاخن، باخێن بەرھەمدارن، ژ بەر ڤێ چەندێ ئەو د ناڤ دەنگوباسێن جەنگان دا ھاتییە باسکرن.
بەلێ مەسعۆدی د مێرگێن زێڕین (مروج الذهب) دا زێدەدکەت: دەشتا شەنگالێ ژ بەرویەک راست پێکھاتی یە، باژێری ناڤداری د ناڤ جیھانێ دا وەرگرتییە، چونکو ل ھندەک سەردەمان وەک چاڤدێرگەھەک فەلەکی ھاتییە بکارئینان(٧). بەلێ ل سەر چیایی شەنگالێ گۆتیە؛ ئەو دکەڤیتە د نیڤا گزیرتێ دا و گەلەک کانی لێ ھەنە، ئاخا وێ ژ دەولەمەندترین ئاخا ناڤبەرا ھەردو رۆباران دھێتە ھژمارتن(٨). چیایێ شەنگالێ ژ مەزنترین چیایێن وەلاتێ جزیرێ دھێتە ھژمارتن، وی دیمەنەک نایاب ھەیە، وی جھێ خۆ د ناڤ داھینانێن جوگرافیناسێن کەڤن دا؛ ئەوێن ل سەر دەنگوباسێن وەلاتێ ناڤبەرا ھەردو رۆباران و رویدانێن وێرێ ئاخڤین ھەیە.
شەنگالێ ژ بلی ڤان ھەرسێ دیاردێن سروشتی، دەشت و چیا و دۆل، بھاڤەک بەرفرھە ژ ئەردێ بکێر چاندنێ دھێت ھەیە، ئەو ژی ژ بەر خورتییا زاخا وێ و بەرفرەھییا بەرھەمێ وێ یە، دبیت ئەو ژ بەر مشەبوونا سامانێ ئاڤێ یێ مەزن ل پترییا ئالیێن دەڤەرداریێ (شەنگالێ) ھەیە.
جھێ باژێری ل قوونتارا چیایی ب گرنگیەک تایبەت د ھێتە ھژمارتن، ئانکو باژێر ب خالا پشتەڤان و تێکھەلییا دەڤەرێن جودایێن بەرھەمی دھێتە ھژمارتن، ئەو ژی دەڤەرێن چیایی و دەشت و بیابانی. ھەموو دھێنە ناڤ باژێری، لەورا ب درێژییا دیرووکێ گرنگیەک تایبەت رێژەیا خەلکێ وێ و بەرفرەھبوونا وێ دایە. ل سالا ١٠٧٥ ھژمارا ئاکنجیێن وێ ژ ٣٠ ھزار کەسان دەربازبوویە، ئەڤە ب گۆرەی شرۆڤەکرنا رویدانا شەنگالی ل وێ سالا سەلجۆقییان تالانکری، ھەر وەسا ب گۆرەی ئەوا دەمەلەجی گۆتی ھژمارا مالێن وێ ژ ٣٥ ھزار مالان ل سالا ١٨٩٣ز دەربازبوویە و ئەوا توفیق فکرەتی د پەرتووکا خۆیا ناڤدار ب (رۆژناما مۆسلێ) دا ل سالا ١٣١١ک -١٨٩٣ز تویژاندی، کو ئەڤا ل خوارێ تێدا ھاتیە (تەیمۆر لەنگی خانیەک ب تنێ ل شەنگالێ نەھێلا، ئەوا کو ژ سیە و پێنج ھزار مالان پێکدھات)(٩).
ئەڤ جھێ جیۆئستراتیجی یێ شەنگالێ و ئەڤ سروشتێ نەمازەیی، تێرا ھندێ ھەبوو سرۆشێ ب جوگرافیناس و دیرووکنڤیسان بدەت، ب سالۆخدانا وێ مژوول ببن و ل سەر باشیێن وێ ب ئاخڤن. ئەو دکەڤیتە ناڤەندا ئەردەکی ھێژایێ بەرھەمدار و ب داھاتێن خۆ گەلەک دەولەمەند. زێدەباری وێ چەندێ، ژ ئالیێ جەنگی ڤە، ئەو ب خالا کاریگەرا پەیوەندییا ل ناڤبەرا ھەر چار ئالیێن ئاڤەدان دا (رۆژھلات، رۆژئاڤا، باکوور و باشوور) دھێتە ھژمارتن. دەڤەرا شەنگالێ ب درێژییا دیرووکێ و ھەتا رۆژا مەیا ئیرۆ گەلەک کارەسات و جەنگ دیتنە، چاخەکی درێژ قادا لەشکەرێن رۆژھلات و رۆژئاڤا بوو، د سەردەما ئمپراتۆریێن جیھانی دا ل بەرێ، ئەو بنگەھەک لەشکەری یێ ناڤدار بوو، ژ بەر ھندێ ناڤێ وێ د ناڤ دەنگوباسێن وان جەنگان دا، ب تایبەت یێن مەزن دا ھاتییە.
ئەوا بەرێ ل سەر گرنگی و جوگرافییا شەنگالێ ھاتی گۆتن، ب رەنگەک زەلال وەسا دھێتە شرۆڤەکرن، وێ دەولەت پالداینە ھێرشی سەر ئیراقێ بکەن، داکو وێ دەڤەرێ بگرن و ھەمی بزاڤ ژ پێخەمەت بدەستخستن و داگیرکرنا وێ کرینە، ب درێژییا دیرووکا وێ، ھێز و گرۆپ و دەولەت و ئمپراتۆریێن جودا، دۆرانێ ل سەر شەنگالێ کرینە، داکو ھەر ئێک ژ وان شوونوارەک ژ رەوشەنبیری و شارستانی و باوەری و تیتالێن خۆ ل سەر بھێلیت. ژ بەر ڤێ ئەم دبینن شەنگالا ئەڤرۆ وەلاتێ باوەری و زمان و شارستانیێن مشە و جودایە.
شەنگال د قووناخێن سەردەمێ نێزیک دا:
ئەوا گومان تێدا نینە، ئەوە، ئەڤ دەڤەرا جوگرافی یا ئستراتیجی، ئەو خالا نەوەکھەڤیێ بوو، مینا مە گۆتی؛ د بەرێ دا ئارمانجا دەولەت و ئمپراتۆریان بوو، نابیت ئەو خالا جوداھیێ نەبیت یان د ناڤ ئارمانجێن نەڤیێن وان دا نەبیت، ئەوا گومان تێدا نینە ئەوە، ئستراتیجییا جھێ وێ یێ جوگرافی، ئەو کرییە جھەک گرنگ و گرنگییا خۆ ب درێژییا چاخی ھندا نەکەت، ژ بەر ھندێ شەنگال ھەر قادا ھەڤڕکیێن نێڤدەولەتی و ھەرێمی و ناڤخۆیی مایە و ھێشتا ژی وەسایە.
د سەردەما دەستھلاتا دەستھلاتدارییا ژ ناڤچووی یا (سەدام حوسێنی) دا، شەنگالێ قووناخەک تەنگاڤ دەربازکر، گەلەک ژ ھەول و ھەوێن مەرەم پێ ھنداکرنا ناسناما وێ یا نەتەوی یا (کوردی) و ئۆلی (ئێزدی) ب خۆڤە دیتن. رژێما ژ ناڤچووی ب ھەوێن عەرەبکرنێ رابوو، ھەوێن پلانکری ژ بۆ خەلک زمانێ خۆ یێ دایکێ (زمانێ کوردی- زارێ کرمانجی) بکار نەئینن. ھەر وەسا رژێمێ ئیزدی ژ گوندێن ئیزدییان یێن چیایی ڤەگوھاستن و ب گۆرەی پلانێن بەرنامەکری د کومەلگەھان دا ئاکنجیکرن و ھەر وەسا ئەرەبێن ڤەگوھاستی ژ دەڤەرێن تکریت و باشوورێ مۆسل و ئەنبار و دەڤەرێن دی، وەک بزاڤەک ژ بۆ گوھارتنا دیموگرافییا دەڤەرێ د کومەلگەھێن ھەڤسویێن کومەلگەھێن ئێزدییان دا ئاکنجیکرن.
ئەو ب ئەڤێ ب تنێ نە راوەستیان، بەلێ ھەر وەسا ھەر بزاڤەک رەوشەنبیری و پێرابوونا ھەر ئایرەدەک فلکولۆری یا بەرەڤ ناسناما کوردی یا خەلکێ دەڤەرێ ڤە بچیت، مینا ئاھەنگێن نەورۆزێ و ھەلکرنا ئاگرێ وێ قەدەخەکر. بەلێ ژ ئالیێ بزاڤا سیاسی، خەباتکەرێن شەنگالی د ناڤ بزاڤا ئازادیخوازا کوردی دا، ھەر تم ل بەر گەفا رەشەکێن رژێمی بوون و نەچار بوون بزاڤا خۆ یا سیاسی ب رەنگەک نھێنی بکەن.
ھەوا رژێما ژ ناڤچووی د نەھێلانا ناسناما شەنگالێ دا، د شیاندایە ژ بۆ دو جۆران ڤاڤێر بکەین، یا ئێکێ؛ ھەوا گوھارتنا دیموگرافییا دەڤەرێ، ئەو ژ بەر جوگرافییا شەنگالێ درێژەپێدانا جوگرافییا کوردستانێ یە، ژ بەر چیا و کانیێن ئاڤێ و چاندنا دەڤەرێن چیایی و زمان و ئایرەدێن نەتەوی یێن خەلک پێرادبن، د ژینگەھەکێ دا، ب درستی وەکی ژینگەھا کوردستانێ یە، چونکو شەنگال تەمامکرنا جوگرافییا کوردستانێ یە و خالا ب ھەڤگەھشتنا ل ناڤبەرا کوردستانا باشوور و کوردستانا رۆژئاڤایە د کەتوارێ کوردستانێ یێ نھا دا.
بەلێ ئالیێ دووەمێ ھەوێ، ئارمانج پێ ھنداکرنا ناسناما ئۆلی یا ئێزدی بوو ل دەڤەرێ، ژ بەر کو ئۆلێ ئێزدی، ئێک ژ کەڤنترین ئۆلێن ھەیییە و ژ ئەردێ کوردستانێ پەیدابوویە، کو لاندکا نەتەوێن ئاری و میترایی و زەردەشتی و یێن دییە، ئەوێن ھەمی پشتی ئۆلێ ئێزدی (ئێزدایی) ھاتین. ژ بەر کو ئەو کریار و شێوازێن رژێما دەستھلاتدار ل وی دەمی پێرابووی، دا ئارمانێن خۆ بدەستڤە بینیت، مە ھندەک ژ وان ل دەستپێکا ڤێ پشکێ باسکرن، بەلێ رێکا رژێما دەستھلاتدار دڤیا پێرابیت، ئەو بوو ناسناما ئۆلی یا ئێزدیان ھندا بکەت، ب ھەوەکا ئیمانی ب سەرداگرتن، ئەو ب سەرکێشییا (عزەت دۆری) بوو، بەلێ وێ ژ بەر نەمانا رژێمێ و ھاتنا ھێزێن ئەمریکی و ھەڤپەیمانا نێڤدەولەتی بۆ ئیراقێ ٢٠٠٣ز چ ئەنجام نەبوو.
شەنگال د قووناخا ٢٠٠٣- ٢٠١٤ز دا:
ب نەمانا رژێما بەعسا سەدامی، شەنگالیان ھەناسا بەختەوەریێ ھەلکێشا و خۆ بەرھەڤکرن، قووناخەک نوو یا گەش، پشتی دەمەک تاری یێ درێژ ژ ستەمکاریێ دەست پێ بکەن. دەستپێکێن جوان بوون، مشتی ئومێد بوون، گاڤێن یەکێ یێن ئاڤاکرنا دەولەتا شارستانی یا ھەڤگرتی ل سەر بنیاتێ ھاولاتیبوونێ و دادوەریێ بوون، پشتبەستن ل سەر ھیمێن دیموکراسی و سیستەمێ فیدرالیێ دکر. شەنگالیان ھێشتا باوەر ب دلخۆشیا خۆ نەکری، کو ئەو ب جوگرافییا خۆ یا رەسەن گەھشتن، ب رەنگەک فەرمی د پرۆگرامێن پەروەردێ دا دەست ب زمانێ خۆ کرن، خواندنگەھێن ب زمانێ دایکێ ڤەبوون، ب ھاتنا سالا ٢٠٠٥ز داکو ئیراقی شاھییا دەنگدانا ل سەر دەستۆرێ ئیراقێ ببینن.
شەنگالیان ب رەنگەکی بەرچاڤ پشکداری د سەرکەفتنا دەستۆری و دەربازکرنا وی دا کر، نەمازە پشتی پترییا سونەیان بایکوتا دەنگدانێ کرن، چێدبیت پالدەرێ ب ھێزێ شەنگالیان د وێ پشکدارییا بھێز دا مادێ ١٤٠ دەستۆرێ ئیراقی بوو. شەنگالیان دخواستن دەستۆر رەواتییا خۆ ژ مللەتی وەرگریت؛ ب ئومێدا ھندێ، کو شەنگال ژی رەواتییا خۆ وەرگریت و ب جوگرافییا خۆ یا کوردستانی بگەھیت.
پشتی دەربازکرنا دەستۆری، لجنێن تایبەت ب وی مادەی دەست بکارێ خۆ د ھندەک بەندێن وی دا کرن، مینا گەرەوکرنا (قەرەبوویا) ڤەگوھاستیان، داکو ل قووناغا ددویڤ دا دەست ب ئاسایکرنێ و ریفراندۆمێ بکەن و بریارا چارەنڤیسا وان دەڤەران دەرکەڤیت، بەلێ با- ھەمی گاڤان وەک حەزکرنا گەمیێن شەنگالیان ناھێت. چونکو جوگرافییا شەنگالێ یا دیارکرنا سنوورێ کوردستانێ دگەل ئیراقێ، وەکرییە ئەو ئێک ژ دەڤەرێن ھەڤڕکیێ یێن ناڤبەرا حوکمەتا ئیراقێ و حوکمەتا ھەرێمێ بیت. ناڤێ شەنگالێ ژ (دەڤەرێن کوردستانی یێن دەرڤەی ئیدارا ھەرێمێ) یان (دەڤەرێن مادێ ١٤٠) بۆ (دەڤەرێن ھەڤڕکی ل سەر) ھاتە گوھاڕتن.
ژ بەر نێرینا ناڤەندێ ل سەر شەنگالێ، کو دەڤەرەک ھەڤڕکی ل سەرە، ئەو کرییە قوربانا پیلانێن حوکمەتێن ئیراقی یێن ل پەیھەڤ ھاتین، ئەو ژی ب رێکا بێبەھرکرنا وێ ژ بەھرا وێ ب سالێن درێژ د میزانیێن دەولەتێ دا، ل داویێ ژی نەبوونا خزمەتگوزارییان و ئاستێ ژیانێ یێ خەلکی نزمبوو. ب دەربازبوونا دەە سالان، حوکمەتا ناڤەندی چ میزانیێن درست ژ بۆ دەڤەردارییا شەنگالێ تەرخان نەکرن، ل چاخەکی، میزانیەک کێم ژ پشکا دھۆکێ، بۆ ھندەک پرۆژێن بچویک ھاتە مەزاختن، ئەوا نە گۆرەی چڕیا ئاکنجیێن شەنگالێ و پێدڤیێن خەلکێ وێ بوو. شەنگال ھەتا ئۆگستوسا سالا ٢٠١٤ز د ڤێ ئاریشێ دا بوو.
شەنگال د سەردەما پشتی ٢٠١٤ز دا:
شەنگالیان چ رۆژان باوەر نەدکرن، دێ د سەردەمەک دژوارتر و ستەمکارانەتر ژ یێ سەردەما وان دبن دەستھلاتا حوکمێ رژێما ژ ناڤچووی دا دەربازکری بینن. بەلێ ھەبوونا ناسناما ئێزدی ل شەنگالێ و جھێ وێ یێ جوگرافی و ب سەر جوگرافییا ھەرێما کوردستانێ ڤە و ھەڤسوییا گزیرتا ئەرەبی، ئەو کرییە نێچیرەک ب سانەھی، داکو دیسا ل ئابا سالا ٢٠١٤ز ھێرش سەر وێ بکەن.
د ئەوێ رۆژا رەش دا، گورۆپێن داعش یێن تیرۆرست دەستھلاتا خۆ ب سەر شەنگالێ دا سەپاندن، ئەڤە ل دەمەک کێم، پشتی مۆسل داگیرکرین، پشتی سازییا بەرەڤانییا ئیراقی ھەلوەشیایی. رێکخراوا ناڤبری، ب کوشتنا ھزاران ئێزدییان رابوو، ب ھزاران کەسێن دی ژ وان دزین، زێدەباری دزیا ژن و کەچان، ئەو کرنە کەنیزە و ل بازارێن نەخاسیێ فرۆتن. رێکخراوا تیۆرۆرستییا بناڤ ب دەولەتا ئیسلامی (یان دەولەتا ئیسلامی ل ئیراق و شامێ) بوو ئەگەرا کوچبەربوونا ب ھزاران ژ خەلکێ شەنگالێ و ئەوان پترییا ھیمێ بنیاتی وێرانکرن و پەرستگەهـ و جھێن شوینواری پەقاندن و ھەر وەسا گۆرستان ژی تێکدان.
پشتی رێکخستنا داعش دەستھلاتا خۆ ب سەر شەنگالێ دا سەپاندی، جوگرافییا وێ یا ئستراتیجی بو بھێزکرنا ئابۆرێ دەولەتا خۆ یا ناڤبری بکارئینان، ئەو ژی مووسل ب ویلایەتا جەزیرێ و رەقایێ و جھێن دی ل ئەردێ سۆریێ ڤە گرێدا. ژ ئالیەک دی ڤە، پەترۆلا ئیراقێ یا خاڤ د وێ رێکێ را و د ناڤ ئەردێ سۆریێ را و ژ وێرێ بۆ تورکیا و دەولەتێن دی دبرن
شەنگالێ گەلەک نەخۆشی ل بن دەستھلاتا تیرۆرستیا داعش دیتن، ئەوا ب دەستێن داعش دەربارەی ئێزدیێن شەنگالێ ھاتی کرن، ژ ئالیێ گەلەک ژ سازیێن جڤاکێ نێڤدەولەتی ڤە ھاتە پەسندکرن، کو ئەو کومکوژییا تەڤایی بوو.
کومکوژییا ئێزدیان ب نەمانا داعش ب دوماھی نەھات، بەلێ بەرمایێن کومکوژیێ ھێشتا د بەردەوامن، ئەو ژی ب مانا خەلکێ وان ھێشتا ل کەمپێن ئاوارەیێ و ھێلانا ژێرخانا وێ ھەرفتی و دەڤەردارییەک وێرانکری. زێدەباری وێ کارەساتا ب سەرێ خەلکێ شەنگالێ ھاتی، شەنگال بوویە قادەک بۆ ھەڤرکیێن نێڤدەولەتی و ھەرێمی، کەتییە دناڤبەرا چاڤبەردانە سەرا ئیرانی، ب رێکا مەلیشیایێن وان، ئەوێن رێکێ بۆ کڤانێ (ھیلالا) شیعی خۆش دکەن و چاڤبەردانا تورکیا دا، یا د خەونا ڤەگەراندنا دەستھلاتا ئۆسمانی دا، کو دەستھلاتا خۆ ب سەپینیت، ب بەھانا جەنگا ھندەک گورۆپێن ل وێرێ نە. خوین ژ شەنگالێ درژیێت و کەسەک نینە وێ دەرمان بکەت. شەنگال بوویە قوربانا جوگرافیا خۆ یا ئستراتیجی و ناسناما خۆ یا ئۆلی و نەتەوا خۆ.
* مامۆستایێ زانکویێ – راوێژکارێ جڤاتا بلندا رۆحانی یا ئێزدییان- سەرۆکێ پشکا پەیوەندیێن بنگەھێ لالش یێ رەوشەنبیری و جڤاکی
ژێدەر:
1- أبن خلدون، تاريخه، المجلد الثاني، الصفحة 130.
2- السمعاني، الانساب، القسم السابع، الصفحة 159.
3- ياقوت، معجم البلدان، الجزء الثالث، الصفحة 263.
4- طه باقر و فؤاد سفر، المرشد، الرحلة الثالثة، الصفحة 64.
5- بكنغهام، رحلتي الى العراق، الجزء الاول، الصفحة 17-18.
6- حسن شميساني، مدينة سنجار:من الفتح العربي الاسلامي حتى الفتح العثماني، الطبعة الاولى، الصفحة 18-20.
7- المسعودي، مروج الذهب، القسم الاول، الصفحة 87.
8- بكنغهام، المصدر السابق، الصفحة 14.
9- كفاح محمود، مورفولوجية سنجار خلال نصف قرن (1947-2002)، من الانترنت.
