گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
سۆلين حهسهن
(رۆمان) وهك ژانڕهكێ ئهدهبی د ناڤ ئهدهبیاتا كوردی دا سهرهلدایه، دیرۆكا ڤێ سهرهلدانێ؛ دیرۆكهكا نوییه، بهلێ سهرهلدانا رۆمانێ د ناڤ ئهدهبیاتێن مللهتێن دی یێن بیانی دا؛ سهرهلدانا وێ، مێژوویهكا دویر و دڕێژ ههیه. رۆمان د ناڤ ئهدهبیاتا كوردی دا تا ڕادهیهكێ درهنگ سهرهلدایه، ئهگهرێ گیرۆبوونا ڤێ سهرهلدانێ دزڤڕیتهڤه بۆ هۆكارێن سیاسی، جڤاكی، ڕهوشهنبیری و دۆخێ ناڵهبارێ كوردستانێ، «ل دویڤ هندهك دیتنان، (عهرهبێ شهمۆ 1897-1978)ێ ب پێشهنگێ یهكهمێ رۆمانا كوردی دهێته نیاسین و رۆمانا وی ئهوا ب ناڤێ (شڤانێ كورد) ل سالا ١٩٣٥ێ ل ئهرمینیا هاتییه چاپكرن».
ب دیتنا نڤێسهڤانێن ل دۆر عهرهبێ شهمۆیى نڤێسين؛ كو ب پێشهنگێ یهكهمێ رۆمانا كوردی دهێته نیاسین، رۆمانا وی بۆ زمانێن (رۆسی، جورجی، ئهرمهنی، توركی، عهرهبی، ئازهری و فرهنسی) هاتییه وهرگێڕان. ههروهسا ل رۆژههلاتێ كوردستانێ؛ ناڤێ رۆماننڤێس (رهحیمێ قازی) دهێت، كو رۆمانهك نڤێسییه ب ناڤێ (پێشمهرگه) سالا 1961ێ چاپكرییه، ئهڤ بزاڤه ژ ئالیێ هندهك نڤێسكارێن دی ڤه هاته خورتكرن، ژ وان: (ئهحمهد موختار جاف 1898- 1935) و رۆمانا وى (مهسهلهى وژدان) ل سالا 1970ێ هاتییه چاپكرن، (جهمیل صائیب 1886- 1951)ێ ب رۆمانا (له خهوما) پشتى چهند سالان ژ وهغهركرنا وى، ل سالا 1975ێ هاته چاپكرن، (محهمهد موكری 1945- 2012)ێ، ئێكه ژ رۆماننڤێسێن كورد يێن خودان شیان رۆمانا خو ب ناڤێ (سهگوهڕ) دهست پێكر»(1).
دیسان چهندین رۆمان ژ لایێ عهلی عهبدولرهحمان مامهدۆڤ ڤه هاتینه نڤێسین، ژ وانا رۆمانا (خاتێ خانم) ل سالا ١٩٥٨ێ كو ل سهر كوردێن توركیایێ هاتینه نڤێسین، ئهڤ رۆمانه ل سالا 1989ێ ژ لایێ سهیدا حافز قازى ڤه ژ تیپێن سلاڤی هاته ڤەگوهاستن بۆ تیپێن ئارامى و دەزگەها رۆشنبیری و بلاڤكرنا كوردی ل بهغدا چاپكر(2). رۆمانا (گوندێ مێرخاسا)؛ ئهو ژی بهحسێ رهوشا كوردێن توركیا دكهت.
ل سالا ١٩6٦ێ رۆمانا (دمدم) ژ لایێ عهرهبێ شهمۆ ڤه دهێته چاپكرن، دیسان چهندین رۆمانێن دی هاتنه چاپكرن، ژ وان (حاجیێ جندی 1908- 1990)ێ رۆمانا (ههوارێ) كو ل سالا ١٩٦٧ێ ل ئێریڤانێ چاپ بوویه، ههروهسا ل سالا ١٩٦٩ێ رۆمانا (ژینا بهختهوهر) و (هۆپۆ) ل ئێریڤانێ چاپ دبن و د (بهراڤۆک)ێ دا ژ لایێ عهرهبێ شهمۆ ڤه هاتییه نڤێسین، تێدا بهحسێ ژیانهكا نوو یا پێشداچوویی و ئاڤاكرنا سۆسیالیزمێ دكهت، ههروهسا ل سالا ١٩٨١ێ رۆمانا (رێوییێ كورد) ژ لایێ (سهعیدێ ئیبۆ 1924-1991)ێ ل ئێریڤانێ چاپ بوو(3).
وهكی دهێته زانین، ل ههمی پارچێن كوردستانێ؛ خهباتهك بۆ نڤێسینا رۆمانێ دهستپێكر و هندهك نڤێسكارێن دی شیان جهێ خۆ د ناڤ رۆمانا كوردی دا بكهن، مینا ل باشورێ كوردستانێ: (عهبدوللا سهراج، عهزیز مهلا ڕهش، حسێن عارف، محهمهد رهشید فهتاح، فهرهاد پیرباڵ، بهختیار عهلی و …). دیسان ههر د ناڤبهرا سالێن ١٩٨٠-١٩٩٠ێدا، هژمارهكا رۆماننڤێسان دهركهفتن، ژ وان رۆماننڤێسان؛ (بریندارو) رۆمانا وی یا ب ناڤێ (خاتێ) كو ل سالا ١٩٨٢ێ هاتییه بهلاڤكرن، رۆماننڤێس (خهمگینێ تهمێ)، رۆمانا وی ب ناڤێ (پالابێ شۆپ) ل سالا ١٩٨٣ێ هاتییه وهشاندن و رۆمان ژ پیتێن كوردی هاتییه وهرگێڕان و ب عهرهبی چاپ بوویه، دیسان ل موسكۆیێ ژی هاتییه چاپكرن. رۆمانا دووێ یا ب ناڤێ (ستوكهۆلمێ ته چ دیتییه بێژه)، كو پشتی كوشتنا سهرۆك وهزیرێ سوێد (ئولۆف پالمه) هاتییه نڤێسین، حسێن عارف زێدهتر چیرۆكان دنڤێسیت، لێ رۆمانهك ب ناڤێ (شــار) و (گهله گورگ) نڤێسینه كو يا ئێكێ بهحسی باژێرێ سلێمانیێ دكهت، ههروهسا محهمهد موكری ژی رۆمانهك ب ناڤێ (ههڕهس) نڤێسییه، كو ناڤهرۆكا وێ بهحسی شۆرهشا (مهلا مستهفا بارزانی)یه.
رۆماننڤێس (مهحموود باكسی 1944- 2000)ێ رۆمانا وی ب ناڤێ (هێلین) ل سالا ١٩٨٤ێ هاتییه وهشاندن وهكو دهستپێكهك، پاشى رۆمانێن وی ژ بۆ زمانێن بیانی هاتینه وهرگێڕان. دیسان ل سالا ١٩٨٦ێ رۆماننڤێس (عهگید خودو)ى رۆمانا وی ب ناڤێ (دێ و دێمارێ) هاتییه وهشاندن. ههروهسا ل سالا ١٩٨٧ێ، رۆماننڤێس (شاهینێ سورهكلی) رۆمانا وی یا ب ناڤێ (ووندا بوون) هاتییه چاپكرن، پشتی رۆمانا (تو)، (محهمهد ئوزون) ل سالا ١٩٨٧ێ رۆمانهك ب ناڤێ (مرنا كالهكێ ڕند) وهشاند، كو د ڤێ رۆمانێ دا كهلتوورێ كوردان؛ یان نهسلا كهڤن و نوو دهێنه پێشههڤ، پاشى رۆمانا سيێ (سیا ئهڤینێ)؛ قههرهمانێ رۆمانێ خهباتكهر (مهمدوح سهلیم)ه، رۆمانا چارێ یا محهمهد ئوزۆن، رۆمانا (رۆژهك ژ رۆژێن ئهڤدالێ زهینكێ) یه، پشتی ڤێ رۆمانێ، رۆمانا وی یا پێنجێ ب ناڤێ (بیرا قهدهرێ)یه، پاشى (ناجی كوتلایی) ل سالا ١٩٨٨ێدا ل ستوكهۆلمێ ب ناڤهكێ نهێنى؛ رۆمانهك بهلاڤكر، ههروهسا نڤێسهر (نوری شهمدین)، رۆمانا (زهڤی یێن سودۆ) پێشكێشی خواندهڤانان كر .
خهباتهكا نوی بۆ رۆمانێ ل سالا ١٩٩٠_٢٠٠٠ێ دهستپێكر، مینا رۆماننڤێس (ئازاد ئهحمهد، باڤێ شاهین) و رۆمانا وی ب ناڤێ (پهریشان) ل سالا ١٩٩٠ێ هاته وهشاندن، رۆماننڤێس (مهدهنی فهرحۆ)، رۆمانا وی یا ب ناڤێ (بهرخوهدان ژیانه) ل سالا ١٩٩٤ێ هاته وهشاندن، رۆماننڤێس (حهسهنێ مهتێ) رۆمانا خۆ یا ب ناڤێ (لابیرهنتا جنان) ل سالا ١٩٩٤ێ هاتییه وهشاندن، رۆماننڤێس (خورشید میرزهنگی) رۆمانا وی ب ناڤێ (سنور ژیندان) ل سالا ١٩٩٥ێ هاتییه وهشاندن و رۆماننڤێس (محهمهد دههوار) رۆمانا وی یا ب ناڤێ (چریسكێن رزگاریێ) ل سالا ١٩٩٥ێ هاتییه وهشاندن، رۆماننڤێس (ئیحسان جولهمێرگی) رۆمانا وی ب ناڤێ (جهمبهلیێ كوڕێ میرێ ههكاریيا) ل سالا ١٩٩٧ێ، رۆماننڤێس (سلێمان دهمیر) رۆمانا وی ب ناڤێ (كهوا ماری) هاتییه وهشاندن. رۆماننڤێس (زهينهلعابدين) رۆمانا وی (بنهفشنا نارین) و رۆماننڤێس (مزگین مهلك) رۆمانا وی یا ب ناڤێ (مامۆستایێ زناران) هاتنه چاپ و بهلاڤكرن(4).
رهوشا رۆمانا کوردی ـ دهڤهرا بههدینان:
د (ئنسكلوپیدیا پارێزگهها دهۆكێ) دا، ئهكاديمييهكێ كورد، رهوشا رۆمانێ ل دهڤهرا بههدینان، دابهشی سێ قووناغان كرییه ب ئهڤی شێوهیی:
قووناغا ئێكێ: دامهزراندن ١٩٨٨- ١٩٩١ێ.
قووناغا دووێ: گهشهكرن ١٩٩١- ٢٠٠٣ێ.
قووناغا سێیێ: پێشكهفتن و نویبوون ـ ٢٠٠٣ێ ههتا نهۆ(5).
لهورا ل خوارێ دێ ئاماژێ ب ئهڤان ههر سێ قووناغان كهين:
قووناغا ئێكێ: دامهزراندن ١٩٨٨-١٩٩١ێ:
رۆمانا ڤێ قووناغێ فوتوكۆپییا ژیوارێ كوردهوارییه و دهربڕینێ ژ ئێش و ئازار و بهرگرییا ژیانێ و ئێشێن جڤاكی، ههژاری، پاشكهفتن، نهخوێندهواریێ و شهڕی یه، ههر چهنده ئهڤه قووناغهكا گهلهك كورته، لێ یا گرێدایه ب گوهۆڕینێن سیاسی يێن د ڤێ قووناغێ دا پهيدا بوين، ب تنێ چهند بهرههمهك هاتینه چاپكرن، رهنگه هێشتا بهرههم و دهستنڤێس ههبن، لێ نههاتینه چاپكرن. رۆمان ل دهڤهرا بههدینان ل گهل رۆمانا (دهراڤێ تهنگ) یا (كهریم بیانی) ل سالا ١٩٨٨ێ(6)، دهستپێدكهت. ئهڤ رۆمانه دكهڤیته د تورێ شهڕی دا ل سالا ١٩٨٥ێ، رویدانێن ڤێ رۆمانێ ل دۆر شهرێ ئیراق و ئیرانێ دزڤڕن، ل دویڤ دا ل سالا ١٩٨٩ێ رۆمانا دووێ ب ناڤێ (بۆهژین) ژ لایێ (د. نافع ئاكرهیی) ڤه هاتییه نڤێسین و چاپكرن و بهلاڤكرن. (بۆهژین) رۆمانهكه دهربڕینێ ژ كهتوار و ژیانا جڤاكێ كوردی د سهردهمێ ههڤچهرخ دا دكهت. گرنگی ب ههژاری و ئهنجامێن ههژاریيێ دایه(7) .
قووناغا دووێ: گهشهكرن ١٩٩١- ٢٠٠٣ێ:
پشتی سهرهلدانێ، دهرفهت بۆ نڤێسینا رۆمانێ خوهشتر لێ هات، لێ دهرئهنجامێ رهوشا ناڤخویی، ئانكو شهڕێ براكوژیێ د ناڤبهرا پارتێن سیاسی، نهبوونا دهزگههێن چاپكرنێ، كهسادی یا بازارێ پهرتوكان، بوونه ئاستهنگ د بهر نڤێسین و بهلاڤكرنا رۆمانێ دا، ههر د ڤێ قووناغێ دا، هژمارهكا رۆماننڤێسان ل دهرڤهی كوردستانێ دژیان، لێ ههر ل سهر بزاڤا ئهدهبی د بهردهوام بوون. د ڤێ قووناغا نهئاسایی دا، هژمارهكا كێم ژ رۆمانا هاتینه نڤێسین؛ ههر چهنده ئهڤ رۆمانه بهرههمێن رۆماننڤێسێن دهڤهرا بههدینانن، بهلێ د چهندین جهێن جیاواز دا، مینا: (سوید، ههولێر، ئهلمانیا، …) هاتینه چاپكرن، ههر ژ بهر ڤێ ئهگهرێ، ب ههردو پیتێن عهرهبی و لاتینی هاتینه چاپكرن و بهلاڤكرن(8).
قووناغا سێیێ: پێشكهفتن و نویبوون ٢٠٠٣ ههتا نهۆ:
پشتی ژ ناڤچوونا رژێما دكتاتوری ل بهغدا، باشتربوونا رهوشا دهڤهرێ، هاتنا هێزێن ههڤپهیمان، پهیدابوونا ئارامی و دل رهحهتيیێ، ڕێژهيهكا باش ژ هۆزانڤان و چیرۆكنڤیسێن دهڤهرێ مینا (ناجی تهها بهرواری، بلند محهمهد، هزرڤان، سهبری سلێڤانهيی، تهحسین ناڤشكی، عسمهت محهمهد بهدهل، حهسهن سلێڤانهى و …هتد.) دهست ب نڤێسینا رۆمانێ كرینه. رۆمانا دهڤهرێ بهرهڤ سهمتهكا دیتر ڤه چوو. ڕێژهيا رۆماننڤێسينێ، چاپبوونا رۆمانێ بهرهڤ زێدهتر ڤه چوو. ناڤهرۆكێن جورا و جور(9). ههڤچهرخ و نوی، تهكنیكێن نوی ل دهڤ رۆماننڤیسان پهیدا بوون، پڕانییا رۆمانێن دهڤهرا بههدینان د چارچۆڤێ ریالیزما جڤاكی دا ب مهبهستا هشیارییا جڤاكی هاتینه نڤێسین، بابهتێ ههژاری و گونداتی؛ وهكو كهلتوور و ئایدولۆژيیا سنجی، یان جڤاكی جههكێ گرنگ د رۆمانا دهڤهرێ دا گرتیيه، ژ لایێ زمانی ڤه؛ ههوڵ هاتیيهدان زمانهكێ رهسهن بهێته بكار ئینان، لێ چونكی ڕێژهيهكا باش ژ رۆماننڤێسان هۆزانڤانن؛ د هندهك بهرههمان دا زمانێ هۆزانێ ب سهر بهرههمى دا زاڵه و رۆماننڤێس زمانێ هۆزانێ ل گهل زمانێ هزری و فهلسهفێ؛ تێكهل دكهت.
پهیدابوونا وهشانخانهیان مینا سپیرێز، ناڤهندا خانى يا رهوشهنبيرى و ڕاگههاندنێ، ئێكهتيیا نڤێسهرێن كورد- تايێ دهۆكێ، رێڤهبهريیا چاپ و بهلاڤكرنێ ل دهۆكێ، د هاریكار بوون بۆ پهیدابوون و بلندبوونا ڕێژهيا رۆمانێ ل دهڤهرا بههدینان.
ژێدهر:
- ناجی كوتلای، رۆمانا كوردی، (ستهمبول)، ڤهگوهاستن ژ پیتێن لاتینی: (دیامین)، كۆڤارا: (ڕامان)، هژمار (35)، سالا ١٩٩٩ێ.
- عهلی عهبدولرهحمان مامهدۆڤ، خاتێ خانم- رۆمان، حافز قازى ڤه ژ تیپێن سلاڤى ڤهگوهاستییه، بهغدا- ١٩٥٨.
- ناجى كوتلاى، رۆمانا كوردى، ژیدهرێ بهرێ.
- هیڤی بهرواری، رێبازێن ئهدهبی، چاپا ئێكێ، چاپخانا ههوار، كوردستان، دهۆك- ٢٠١٠، بپ337-339.
- د. نهوزهت زێبارى، رهوشا رۆمانێ ل دهڤهرا بههدینان (ڤهكولین)، ئینسكلۆپیدیا پارێزگهها دهۆكێ، سهرنڤێسهر و سهرپهرشتێ گشتی: موسهدهق تۆڤی، رێڤهبهریيا گشتی یا چاپ و وهشانێ، بهرگێ پێنجێ، دهۆك- ٢٠١٧، بپ122.
- كهریم بیانى، دهراڤێ تهنگ، رۆمان، دهزگهها رۆشنبیرى و بهلاڤكرنا كوردى، بهغدا – 1988.
- د. نافع ئاكرهیی، بۆهژین (رۆمان)، بهرگێ ئێكێ، ئهميندارييا گشتي يا رهوشهنبیری و لاوان، ههولێر- 1989.
- د. نهوزهت زێبارى، رهوشا رۆمانێ ل دهڤهرا بههدینان (ڤهكولین)، ژێدهرێ بهرێ، بپ122.
- د. نهوزهت زێبارى، رهوشا رۆمانێ ل دهڤهرا بههدینان، ههمان ژێدهر، بپ122.
