گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
محهمهد چهلكی
دبیت گەلەك ڤێ پرسیارێ بكەن، خواندنەكا ئەدەبی بۆ ڕۆمانێ چ ڕامانێ دگەهینیت؟ ئەرێ جوداهیەك د ناڤبەرا خواندن و رەخنێ دا هەیە؟ گەلەك پرسیارێن ب ڤی رەنگی رەنگە بهێنە كرن. بەری بهێم، بەرسڤا ڤان پرسیارا بدەم، ب فەر دبینم ئاڤروویەكێ ل پەیڤا ئەدەب (وێژە) بدەم و چەوانيیا وەرارا ڤێ پەیڤێ تا گەهشتيیە ئاستێ ئەڤرۆ ئەم نەتەنێ بۆ شعر، پەخشان، شانۆ، رەخنە، پەخشانەشعر، چیرۆك، ڕۆمان، سیناريۆ …. هتد بكار دئینین.
دەستپێك
پەیڤا وێژە هەتا نوكە نەبوویە خوەدی پێناسەكا ئێكگرتی، سەدەم ژی ئەوە گەلەك چەق و تا ژ دارا وێژەی دچن و هەر چەق و تایەك خوەدی خوەسەریيا خوەیە و دەربڕینێ ژ چەقەكی دكەت. دیدا نڤیسەر و رەخنەگرێ ئەلمان رینێ ویلكە و ئوستن وارن د پەرتووكا «بیردۆزا وێژە»ی دا دبێژن: «ئێك ژ رێكێن پێناسەكرنا (وێژە)ى هەر تشتێ هاتیيە چاپكرن. پاشی ڤان هەر دو رەخنەگران پێناسا وێژەی ب ڤی رەنگی كرن، دبێژن: «وێژە دهێتە سنورداركرن بۆ وان پەرتووكان یێن ب شێوە و دەربڕینێن خوە د ناڤدارن یا گرنگ بها و جوانكارییە.(1)
ل گۆڕەی پێناسا دەرباس بووی دا، بها و جوانكاری پیڤەرەك سەرەكییە بۆ هەر دەقەكی، ئەڤجا ئەو دەق شعر بیت یان هەر تەخلیتەكێ دنێ نڤێسينێ بیت، لێ ل سەردەمێ نوكە وەك تێگەهـ، وێژە ب ڤی رەنگی پێناسە دهێتە گوهۆڕین و شێوەیەكە نەگۆر بخوەڤە ناگریت، چونكو «چەمكێ گشتی یێ وێژە گەلەك دەربڕین هەنە، لێ ب شێوەیەكێ تایبەت؛ بۆ ل سەر ئاخاڤتن د ڤی بیاڤی دا پێكهاتيیە ژ وان بەرمایێن پێشینانێن مە بۆ هێلاین ژ وانان: شعر، پەخشان، كارێن دەستی یێن جوان، موزیك، ستران، گۆتنێن پێشیيان، ساز و ئاواز، وێنێن ل سەر كلوزك و ئامانان. گۆتنێن جوان و موزیكدار و ب دڕ و مراری نەخشاندی چ دنڤیسی بن یان ل سەر زارێ مرۆڤان د دەم و كێلیكێن ژیانێ دا دهێنە بكار ئینان،»(2) ئەڤە گشت دهێنە هەژمارتن ژ وێژەی.
پشتی مە پێناسا وێژەی كری، ئەڤجا فەرە پێناسا رەخنێ ب كورتی بكەم، چونكو چەمكێ خواندنا وێژەیی و رەخنا وێژەیی پەیوەندیيەكا تێكهەلكێش هەیە و ب ڕامانێ ڤە گەلەك نێزیكی هەڤن و هەڤ تمام دكەن.
سادەترین پێناسا رەخنا وێژەیی، كو گەلەكا بەربەلاڤە، دبێژیت: «رەخنە راوەستانەكە د نابەینا زانست و هونەری دا ب ڕامانەكا هویربین دا، هونەرەكە یێ رێكخستی، چ مفا د یاسایێن رەخنێ دا نینن، ئەگەر نەبیتە هاندەر بۆ هەستپێكرنا مە ب جوانيیا وێژەیی.(3)
رەخنە وەك مژار مینا هەر تەخلیتەكێ دنێ نڤیسنێیە د وەرار و گوهۆڕین و پێشكەفتنەكا بەردەوام دایە، ژ بەر هندێ چەندین تیۆر و خواندنگەهێن رەخنەیی پەیدا بوونە و بەردەوام رێباز و تیۆرێن نوی پەیدا دبن. كارێ رەخنێ ب تایبەت ل سەر وێژەی، گرنگی و فۆكس و هەلسەنگاندنا خوە ددەتە سەر لایەنێن بهێز و لاواز د دەقێ وێژەیی دا ددانتە بەر سینگێ خواندەڤان و نڤیسەری ب خوە ژی. وێژە و رەخنە دووانەكا هەڤكویفی ئێكن، لێ وێژە بەری هەبوونا رەخنێ پەیدا بوویە. مەرەم ژ وێژەيی؛ جوانكارییە و بەرویكرنا وێ دوێرهێلێیە یا نڤیسەری مژارا نڤیسینا خوە ل سەر ئافراندی، ئەڤجا نە گرنگە نڤیسەر د وی دورهێلێ ئافراندی دا ژیا بیت، بەلكو ژ ئاشۆپا خوە ئافراند بیت، لێ ب ئاوایهك ڕند، كو نێزیكی ڕاستیێ بیت. ل گۆر ڤێ دیتنێ نێزیكیيەكا باش هەیە د نابەینا خواندن و رەخنەكرنا دەقەكێ وێژەیی دا، لێ جوداهی د وێ ئێكی دایە نڤیسەر ناهێت دەقێ وێژەیی شرۆڤە كەت و ل گرێك، جوانكاری، ڤەگێران، بلند بوون و نزمبوونا ئاستێ تەڤنێ دەقێ وێژەیی بۆ خواندەڤانی دیار بكەت. خواندن بزاڤە خواندەڤانی ل وی دەقێ وێژەیی ئاشنا بكەت. ئەگەر د شیانێن مە دا بیت گریمانەكێ بكەین، كو دەق بەرهەمەكێ هونەريیە، لێ پرۆسێسا خواندنێ رێكەكە بۆ ڤەدیتنا جوانیيێ د دەقی دا.(4)
ڕۆمانا دەرسۆكسۆر ڕۆمانەكا ژیاننامەیی یە (بیئۆگرافییە)
ڕۆمانا ڤەگێرانا ژیاننامەیی تەخلیتەكێ تایبەتە ب ڤەگێران و سەرهاتییا ژیانا كەسەكی د دەمەكێ (زەمەن) دیار دا بۆ مە ڤەدگێریت. ڕۆمانا ژیاننامەیی تەخلیتەكە ژ تەخلیتێن ڕۆمانێ، كو تێدا ئالاڤێن نڤیسینا ژیاننامەیی ژ خهیال و سەرهاتی و دورهێلی تێكەلی ئالاڤێن نڤیساندنا ڕۆمانێ دبن، مەرج نینە ڕۆماننڤيسێ ژیاننامەیی (بیئۆگرافی) سەرهاتيیا خوە بنڤيسیت، بەلكو ژیاننامەیا (بیئۆگرافیا) كەسەكێ ناڤدار و دیرۆكی بیت. ل سەر ڤێ چەندێ گابرییل گارسیا ماركیز د پەرتووكا (ژیام دا بڤەگێرم)» دا دبێژیت: «ڕۆمانێن من گشت پشكەكا نەدابڕاینە ژ ژیانناما من و بنەمالا من»(5). ماركیز نە یەكەمین ڕۆماننڤيسە یێ ژیانا خوە تێكەلی تەڤنێ ڕۆمانێ كری، یێ هەمان ماسك بكارئینای یێ ڕۆماننڤيس بكار دئینیت د هەر سەردەمەكی دا. هەر ژ سەردەمێ ڕۆمان ل گۆڕەی تێگەهێ ئەورۆپی یێ هەڤچەرخ پەیدابووی، ل گەل ڕۆمانا دون كیشۆت یا سرڤانتیس، ژیانناما نڤیسەران تێكەلی روودانێن ڕۆمانێ بوویە.
ڕۆمانا بیئۆگرافی ل سەردەمێ مە بوویە ئێك ژ باسكێن هەره گرنگێن ڕۆمانێ، ئەورۆپیيان گەلەك گرنگی دایە ڤی تەخلیتێ ڕۆمانێ، لێ ل جەم مە كوردان وەك ئەز ئاگەهدار ڕۆمانا (كەلا هاواران/ 2009)ێ یا نڤیسەرێ گۆڕ بەحەشت زەینەل ئابدین هانە (1961-2020) كو تێدا بەحسێ گرتنا خوە دكەت د زیندانێن توركیا دا و ب تایبەت زیندانا ئامەدێ، دبت پشتی ڕۆمانا كەلا هاواران، هندەك ڕۆمانێن دن یێن بیئۆگرافی چاپ ببن، لێ ب چاڤ من نەكەفتنە، لەوا ڕۆمانا دەرسۆكسۆر یا نڤیسەرێ هێژا سادق سالح (بابێ جەنگۆ)ی دبیتە دووەمین ڕۆمانا بیئۆگرافی د وێژەیا كرمانجی دا. هەر دو ڕۆمان (كەلا هاواران و دەرسۆكسۆر) ژیانناما دو كەسانە د رێڤنگيیا ژیانێ دا. ل سەر ڕۆمانا كەلا هاواران د دەمێ خوە دا من نڤیسەك ل سەر نڤیسیيە و د پەرتووكا خوە یا ب ناڤێ «ڕۆمان و رەخنە» دا بەلاڤكريیە، ل بن ناڤێ: (كەلا هاواران یان داستانا ژان و بەرخوەدانێ).
ڕۆمانا دەرسۆكسۆر وەك من ل ژوور ئاماژە پێكری ڕۆمانەكا بیئۆگرافییە ل سەر 17 پشكان هاتيیە پارڤەكرن، نڤیسەر نەهاتبیە ل دەرازینكا دەرسۆكسۆری پێ دانایە د ناڤ قەرقەشەیا ژیانێ دا دەستپێبكەت، بەلكو ژ رێڤنگیيێ دەستپێكربیە، رێڤنگییا دەرسۆكسۆری ژ ئاوارەبوونەكێ بۆ ئێكا دن. هەر ل بەرپەڕێ ئێكێ، ئانكو كلیلا دەرگەهێ ڕۆمانا خوە ب نشكاڤەیەكێ ڤەدكەت، هەروەك مە ئاگەهدار دكەت، كو دێ تشتەكێ گرنگ بۆ بێژیت، نڤیسەر دبێژیت: «دێ كەرەمكە، تو گەلەك بخێر هاتی، هندی من بەحسێ تە یێ بۆ مال كری، هەمی یێ ل هیڤيیا تە، … تا دگەهتە، چ پێنەڤێت ژ مێژەیە تە چ خوارنێت كوردەواری نەخوارینە.(6)
رەنگێ ب لێڤكرنا «تو گەلەك بخێر هاتی، هندی من بەحسێ تە یێ بۆ مال كری» ئاماژەیە، كو ئەڤە دەمەكێ درێژە ڤەگێری (نڤیسەری) ئەڤ ناسیارێ خوە، نەدیتيیە و ڤەقەتیانەكا نە ب حەزا وان بوویە، لەو وەسا ب هەستەكا ژ خەریبیيا ترشبوويی و ب كەلەجان پێشوازیيا مێهڤانێ خوە دكەت. ب رێكا ڤێ نشكاڤێ ڤە، ئەڤجا نڤیسەر مە دبیتە جیهانا بیئۆگرافيیا ژیانا عەریفی، كو عەریف ب خوە نموونا كەسەكێ كوردە یێ ل دەستپێكا شۆرەشا ئیلۆنێ (1961-1975) هاتيیە ناڤ شۆرەشێ و بوویە پێشمەرگە.
نشكاڤا دیتنا ڤی ناسیارێ خوە (ناڤێ وی نابێژیتن، هەر چەندە گەلەك ناسیارێن ئێكن و كوڕێ مەتا حەلیمایە، ئەو حەلیما وەك خویشك بۆ دایك و بابێن ڤەگێری و هەر ژ مویسل هەتا ل ئیرانێ بووینە پەناهندە پەیوەنديیێن وان هەر هەبوون.) ئەڤ نشكاڤەیە دەرگەهێ نشكاڤەيهكا دن ڤەدكەت ئەو ژی پشتی چەندین سالێن پەناهندەیێ ل ئیرانێ مەتا حەلیما دبینیت، دیسان هەر رێڤنگییە لێ رێڤنگيیا ڤان هەر دو رێڤنگێن كورد نە بۆ ڤەگەرا وەلاتيیە و نە ژی رێكا ئاوارە بوونەكا دنە، بەلكو رێڤنگيیە بۆ هەوار چوونا مرۆڤ و ناسیارێن خوەیە ل ئوردیگەهێ زێوە، ئەوێ رژێما داگیركەرا عێراقێ ل 9/6/1985ێ بۆمبەباران كری ب سەدان خەلكێ پەناهندەیێن كورد شەهید و بریندار كرین.
د گەشتا ڤەگێری و مەتا حەلیما دا بۆ سەرەدانا ئوردیگەهێ زێوە، ئەڤجا نڤیسەر ب هونەرێ ڤەگێرانێ و فلاش باكی مە دبتە دەستپێكا شۆرەشا ئەیلولێ و گەهەشتنا عەریفی بۆ ناڤ رێزێن شۆرەشێ، مال ڤەگوهازتن ژ ڤی گوندی بۆ گوندێ هە، گرتن و بەردانا عەریفی ژ لایێ جاش ئاغایەكێ كورد ڤە، بریندار بوون و جاردن زڤڕین بۆ ناڤ رەفێن پێشمەرگهيان. رێككەفتنا 11 ئادارێ و دووبارە بوونا شەڕی و شكەستنا 1975ێ و ئاوارە بوون و پەلاتەكرنا پەناهندێن كورد ب سەر باژارێن دوور دەرازێن ئیرانێ.
تشتێ هەری بالكێشێ ڤێ ڕۆمانا بیئۆگرافی:
1- بلند كرنا رۆلێ ژنا كوردە و بەرخوەدانا وێ د وان كاودانێن نەخۆش دا، كو هەم مالخوێ مالێ دگێرا و هەم یێ دایكێ.
2- رژديیا خەلكی ل سەر بەرەڤانیكرن و ئاڤەدانكرنێ.
3- گرنگیدان ب خواندنێ و ڤەكرنا خواندنگەهان.
4- كێمبوونا رۆلێ عەشیرەتگەری و دەڤەريیێ.
5- مۆكۆمیا پەیوەنديیێن جڤاكی و بەربەلاڤەیا گیانێ هاریكاريیێ د ناڤ تەخێن جڤاكی دا.
چەندین خالێن دن یێن ئەرینی، كو ئەڤرۆ د ناڤ جڤاكا مە دا نامۆ بووينە.
ژ بلی ڤان خالێن گرنگ و بەر رووكرنا جڤاكێ كوردستانێ ل سەردەمێ شۆرەشا ئیلونێ، هۆڤەتیيا هێزێن لەشكەر و جاشێن كورد ژبیر نەكریيە، كانێ چەوان ب هۆڤەتی و دلڕەقی سەرەدەری ل گەل خەلكێ سڤیلێ گوندێن دكەفتنە سەر سنورێ نابەینا هێزێن داگیركەر و پێشمەرگهيێن كوردستانێ. نڤیسەر شیایە ب هویربینیيەكا زەلال بدانیتە بەرچاڤێن خواندەڤانی.
خواندنا ڤێ ڕۆمانێ د ئەڤرۆ یا مە دا، گەلەكا گرنگە بۆ نڤشێن نوكە و یێن بهێن، دا ئاگەهیێن راست و بێ رتۆش و ناڤتێدان و خوە هلكێشانا هندەك كەسان، كو رۆژەكێ ژی بایەكێ سار بەرێ كەپییا وان نەهنگاڤتيیە، بخوینن دا ب ئاوایەكێ بێ ماسك كری هایداری رەنگێ ژیان و بەرخوەدانا خەلكێ گوندێن كوردستانێ ببن، كا نێ ب چ ئاوایی ژیانا خوە د ناڤ ئاگرێ هێرشێن عەرد و عەسمانی یێن داگیركەرێن كوردستانێ مل ب ملی جاشێن كرێگرتى یێن كورد دا ددوماندن.
كاك سادق شیایە ب وەفاداری رەوشا وی سەردەمی یا جڤاكێ كوردستانێ و شۆرەش و پارڤەبوونا جڤاكێ كوردى بۆ سێ جوینێن ژ هەڤ جودا و ڤێ پارڤەبوونێ، تنێ داگیركەرێ كوردستانێ ژێ مفادار بوویە. هەر چەندە نڤیسەر گەلەك ل سەر ڤێ خالێ رانەوەستیایە، كانێ ئەو چ ئەگەرن بووینە سەدەمێ پارڤەبوونا جڤاكێ كوردستانێ، لێ دیسا یێ شیای ناڤبڕەكێ بێخیتە ناڤا ڤان هەر سێ جوینا و جوینا شۆرەش و پشتەڤانێن وێ، جوینا جاش و كرێ گرتیێن كورد یێن وەلات و روومەتا نەتەوایەتیێ دایە ب دینار و ل دژی روومەتا نەتەوهيا خوە دەركەفتین، جوینا سێیێ خەلكێ وان دەڤەرا بوون یێن ل نابەینا سنورێن دەڤەرێن رزگاركری و حوكمەتا داگیركەرا كوردستانێ بوون، ئەڤە ب مەوالی دهاتنە ناسكرن، ئانكو ب شەڤ مەیلدارێن شۆرەشێ بوون و ب رۆژڤە ل گەل حوكمەتێ بوون، رەوشا ڤێ جوینێ گەلەك یا خراب و مەترسیدار بوو، چونكو لەشكرێ داگیركەرێ كوردستانێ و جاشا گەلەك ب هویربینی قەرەولییا ڤان دەڤەران دكر و ب عمبارا ئابووریا دەڤەرێن رزگاركری دهەژمارتن، د راستیێ دا ژی وەسا بوو، ئەڤ دەڤەرە ببوونە عمبار و بازار بۆ دەڤەرێن رزگاركری، بێی ڤێ جوینێ (جوینا سێیێ، مەوالی) دا خەلكێ دەڤەرێن رزگاركری و شۆرەش راستی گەلەك ئاریشهيێن ئابووری، هەوالگیری، پێداویستیێن خواندنگەهـ و نەخۆشخانان و پرسێن لۆجستیكی بن.
مخابن هەتا نوكە رولێ جوینا سێیێ (مەوالیان) نەهاتیيە بەرچاڤكرن، لێ نڤیسەرێ ڕۆمانا دەرسوكسۆر ئەڤ دەرگەهە ڤەكر ئەگەر چی نە ل ئاستێ پێدڤییە ژی، لێ ڤەكرنا ڤی دەرگەهی ب خوە كارەكێ پیرۆز و گرنگە، بەلكی ل پاشەرۆژێ رەوش و ئاوایێ ژین و سخنتيیا ڤێ جوینا ژبیركری د دیرۆكا شۆرەشا كوردستانێ دا ببیتە مژار و ل سەر راوەستان.
ژێدەر:
- في النقد الادبي: ما الادب؟ ما النقد؟ سعید العیماری، مالپەرێ الالوكة الادبیة واللغویة.رۆژا 2/03/2016.
- ژ نڤیسینا مامۆستا عەلائەدین سجادی هاتیيە وەرگرتن، كو ل مالپەرێ ڤەژیبۆكس دا هاتیە وەشاندن، رۆژا 23/4/2024.
- احمد الشایب، اصول النقد الادبي، چاپا دەهەمین، (چاپا ئەلەكترۆنی)، قاهیرە – 1994، بپ166.
- مالیات ما وراء القص، دراسات في روایة ما بعد الحداثة، ترجمة: أماني أبو رحمە. دار النینوی للدراسات و التوزیع، دیمەشق، سوریا- 2010، بپ70.
- گابرییل گارسیا ماركیز، عشت لأروی، ترجمة: صالح علمانی، دار المدی للثقافة، چاپا یەكەمین، 2005.
- ڕۆمانا دەرسوكسۆر، بپ5.
