گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بەرھەڤکرن و وەرگێڕان: ئەمین بۆتانی
توندوتیژی وەک تێگەهـ و تیئۆر؛ پاشان دەرکەفتن و بەرچاڤبوونا وێ وەک ھزر و کریار، نھا و ل ڤان چەند سالێن دەربازبووی پرسا ھەری گەرمە ل سەر ھەمی ئاستان، جەنگ روویێ ھەری زق و کێرفا ھەری چەتنا توندوتیژیێ یە، لێ بنواش و سەدەما دامەزرێنەر بۆ مەیل و ئارەزووکرنا (توندوتیژیێ) وەک بەراھی و وەرگوھێز و پێڤاژۆ، پرسەکا ئالۆز و تێکئاسێ یە.
ل دۆر توندوتیژیێ گەلەک ھاتیە گۆتن و نڤیسین، ھەتا وێ راددێ کو ئەڤ قەدارا مەزنا گۆتن و نڤیسینان قەلەبالغیەکا وەسا پێکئیناینە بوویە سەدەم تەنێ ئەنجام و ڤەڕێژ (روو و روخسار)ێ توندوتیژیێ بھێتە دیتن و ناڤەرۆک و بناسا وێ دڤێ ناڤبەرێدا وەندا ب بیت. لەوا فەرە بنواشا وێ یا دامەزرێنەر بھێتە ناسکرن کو توندوتیژی وەک بەراھی چەوا ەرھەلددەت و قۆناغێن وەرگوھێز چنە کو کراسێن جۆر ب جۆر بکەتە بەر و ئەگەر و پالوەرێن جودا کۆکا وێ ل بەرچاڤان ڤەشێرن.
ھەکە ھاتبیتە گۆتن (مرۆڤ بوونەوەرەکە دپەیڤیت)؛ ئەڤە ل گۆری وێ پرانسیپا کو تیئۆرا (توندوتیژی و پیرۆزی Violence and the Sacred) یا ژئالیێ جڤاکناس و مرۆڤناس (ئەنترۆپۆلۆژست)ێ فەرەنسی (رينێ ژێرار René Girard )*ڤە وەکە پەرتووک ل سالا ١٩٧٢ێ ل پاریسێ ھاتیە وەشاندن؛ رەھەند و ئالیەک دی یا ناسناما مرۆڤبوونێ دەرکەتە ھۆلێ کو دبێژە (مرۆڤ بوونەوەرەک ئارەزووڤانە- الانسان کائن راغب)، ئەڤە ژی بڤێ واتایێ کو پالوەرەک بۆ ڤێ ئاخافتنا مرۆڤی ھەیە، دەربڕین و ئاخافتن و کریار و لڤین و لەبات ژسەخمەراتی بجھئینان و تێرکرنا وان حەز و ئارەزوویێن چ جارا داوی ناھێن.
راستە دەستەواژەیا ئارەزوڤانییا مرۆڤی بەری رينێ ژێراری ھاتیە گۆتن و ھیگل و سپینۆزا ژی ل سەر ئاخافتنە، لێ ژێرار ب گرانی ل سەر راوەستیا و تیئۆرا خوە ل سەر ئاڤاکر، دبە کو ھزرا کەسێ بۆ وێ راستیێ نەچیت کو بناسا بنگەھین بۆ توندوتیژیێ ئەو ئارەزوویا لەعنەتییە کو تۆڤێ شەڕخوازیێ بەلاڤ دکەت و پەنجاڕێن وێ مەیلا کاڤلکار دھناڤ و ھندورێ مرۆڤان شین دکەت. ژێرار بڤێ پەرتووکا خوە (توندوتیژی و پیرۆزی) شیا وێ بەرێخوەدانا کلاسیک و عەدەتی ھەلوەشینیت کو دگۆت (توندوتیژی ژ پیرۆزیێ ھاتیە)، لێ وی ئەڤ پرانسیپە بەروڤاژی کر و سەلماند کو پیرۆزی ژ پزدانکا توندوتیژیێ دەرکەتیە، ئەڤ بزاڤا وی یا تیئۆری مینا شۆڕەشەکێ بوو.
بۆ بەرھەڤکرنا ڤێ مژارێ، ژبلی ڤەخواندنا کتێبا رينێ ژێراری ب خوە یا بناڤێ (توندوتیژی و پیرۆزی) ئانکو توندوتیژی و پیرۆزکری، من مفا ژناڤەرۆکا وێ کۆڕبەندێ دیت کو ژئالیێ رێکخراوا باوەرمەندێن بێ سینۆر (مؤمنون بلا حدود) بۆ تویژاندن و ڤەکۆلینان ل وەلاتێ مەغربێ ھاتیە سازکرن و تێدا (دکتۆر نورەددین زاھی و ئوستاز عەبدلئیلاهـ ئەلسەتی) رووپەلێن خوەیێن رەخنەیی لدۆر پەرتووکا رينێ ژێرار پێشکێش کرن، وبێتر ژمژارا دکتۆر زاھی، ئەوی ڤەخواندنەک تێر و تژی لدۆر (توندوتیژی و پیرۆزی)یێ بەرھەڤکریە و ھەر کەس دکارە ب ھێسانی ل یوتیووبێ لێ گوھداری بکە. ھەڤبەندی و گرێدایینا دناڤبەرا (توندوتیژی) و (پیرۆزی) یان (پیرۆزکری) ژئالیێ ژێرارێ ئەنترۆپۆلۆژستڤە؛ وەکە پرسەکە کوور دبیاڤێ جڤاکناسی و مرۆڤناسیێ و ناسین و شلۆڤەکرنا جۆرێ ژیانێ دناڤ کەلتوور و پێڤاژۆیا وەرارکرنا ھزر و کریارا گرووپێن کەڤنارێن مرۆڤان؛ دڤێ پەرتووکێ دا گرنگی پێ ھاتیە دان، و ب سەدەما کو (توندوتیژی) پەیڤا نەخری یە و بەری (پیرۆزکری) دھێت، لەوا ب دیتنا وی گەرەکە ل بەراھیێ مژ وۆران ل سەر ڤێ پرسێ بھێتە ڤەڕەڤاندن؛ کانێ بۆچی توندوتیژی ل بەراھیێ دھێت و پاشان پیرۆزی و پیرۆزکری.. و نە بەروڤاژی؟!، چونکی ھەر کەس ئان پڕانی دوێ باوەرێ دانە کو توندوتیژی ژئەنجامێ پیرۆزیێ یە و ئەڤە پیرۆزییە بوویە سەدەمێ سەرھلدانا توندوتیژیێ، مینا ل بەراھیێ مە دیار کر کو ڤەڕێژ رۆلەکێ خاپینۆک دلەیزینیت و وەھا ددەتە خوەیا کرن کو پیرۆزی ژێدەر و داینەمۆیا توندوتیژیێ یە، نەخاسمە پشتی کو تیرۆر و توندوتیژی یا ب ناڤێ دینی ل جیھانێ بەلاڤبووی، تەڤی ڤێ راستییا میتۆدی و تیئۆرەیا سەلماندی ژی، لێ ئەڤ بەرێخوەدانە پشکەکا راستیێ بخوەڤە ھەلدگریت؛ ئەوژی بۆ وێ چەندێ ڤەدزڤڕیت کو پڕانیا وان توندوتیژی یێن ب ناڤێ دینی و دیتن و فەتوایێن دینداران دھێنە کرن (ب تایبەتی دگەل سەرھلدانا بزاڤ و تەڤگەڕێن ئسوولی یێن فەندەمێنتال ل جڤاکا عەرەبی ھەتا دگەھیتە رێکخستیێن تەرۆرستی یێن قاعیدە و داعش و زوڕییەتێن وان) ھەمی ھزر و کریارێن وان پالپشت ب دەقێن پیرۆز ھاتینە راگەھاندن و پەیادەکرن، ھەلبەت ل ئەوروپایا بەری رێنیسانسێ ژی توندوتیژی ب ھەمان ئاوا (ل سەر ئاستێ جڤاکێ و بەرێخوەدانا گشتی) دھاتە شلۆڤەکرن کو دین و دەقێن پیرۆزکری پالپشت و پالوەرێن توندوتیژیێنە، لەوا ئەڤ بەرێخوەدان و تیئۆرا (رينێ ژێرار) وەکە راستڤەکرنا وێ ھزر و ھۆشمەندییا تەڤایا جڤاکا مرۆڤاتیێ ھاتیە کرن؛ نە تەنێ بۆ جڤاک و کەلتوورەکی.
لەوا مینا دکتۆر نورالدین زاھی دبێژە کو ئارمانجا بنگەھینا ڤێ پەرتووکێ سەرڕاستکرنا وێ رێزبەندیێ یە کو کیژ بەراھی و بنەتارە و کیژ ڤەڕێژە، کیژ کەڤرە و کیژ سیبەرە، لەوا ژبۆی لێکڤەکرنا ڤێ گلۆلکا تێکئالزی دناڤبەرا توندوتیژیێ کو رەسەن و ئاڤاکارە و دناڤبەرا چەوانیا سەرھلدانا پیرۆزیێ دھەمان دەمدا، گەرەکە ئەڤ پرس گەلەک ب ھووری دپێڤاژۆیێن وەرارا جڤاکا مرۆڤان بھێتە بەرچاڤکرن. بۆ ناسینا بەراھییان، ئەڤ دو پرسیارێن ھان دھێنە کرن؛ ئەرێ توندوتیژی ژکیڤە دزێت و پەیدا دبیت و پاشان جڤاکا مرۆڤاتیێ ڤەدگریت؟ ئەرێ چما توندوتیژی نەبوویە سەدەمێ وێرانکرنا ژیانا مرۆڤان دناڤ کۆم و گرووپێن مرۆڤاندا؟، بەرسڤ ژی مینا رينێ ژێرار دبینە؛ توندوتیژی ھەر ل بەراھیێ بەرھەڤ و ئامادەیە دناڤ ژیانا گرووپێن جڤاکا مرۆڤاتیێ ب ئاوایەکی تەڤایی و سەرانسەر، توندوتیژی تەڤ کون و کوژیکێن ژیانا رۆژانەیا مرۆڤان ڤەدگریت ھەتا دگەھیتە شێواز و فۆرمێن ژیانکرنا رێکخستییا کۆمێن مرۆڤان دچارچۆڤێ ھۆز و ئێل و ئەشیراندا یان ژی دچارچۆڤێ سیستەمێ حوکمڕانییا سیاسی دا.
بەراھی و بنەتارا ڤێ بەرھەڤبوونا سەرانسەری و تەڤایی یا توندوتیژیێ بۆ خوەڕستێ مرۆڤان دەرھەقی حەز و مەیل و ئارەزووکرنێ ڤەدگەڕیت و ژێرار وەھا دبینە کو توندوتیژی ئارەزویا ملکداریکرنا وان تشتایە؛ ئەوێن مرۆڤێن دی حەز ژێ دکەن و ئارەزووا ملکداریا وان دکەن، ب رامانەک دی؛ ئەو نە ئارەزووکرنا وان تشتایە وەکە تشت و بەس و ژسەخمەراتی وان تشتان و بەس، لێ ئەو ئارەزووکرنا ھەر تشتەکی یە مرۆڤێن دی ئارەزوو بکەن، توندوتیژی وی دەمی سەرھەلددەت کو ئارەزوویا مرۆڤان تێکڕا ئاسێ دبیت و دھەمان دەمدا ل تشتەکی خڕڤە دبیت، ئانکو مینا ژێرار دبێژیتێ ئارەزوویا چاڤلێکرنێ. ئارەزوویا چاڤلێکرنێ دبیتە سەدەمێ ھەلێخستنا توندوتیژیێ (ڕکمانی و شەڕەنیخ و کوشتارا دناڤبەرا دو کەسان یان دو گرووپان کو پێکڤە ئارەزوو دکەن ملکداریا ھەمان تشتی بکەن و بێخنە بەر لەپێ خوە)؛ ئەوا توندوتیژیێ دکەتە توندوتیژیەکا تەڤایی و سەرانسەری؛ ئارەزووکرنە، ئارەزووکرنا ملکداریا ھەمان تشتە ژئالیێ ھەمیا دئێک دەمدا، لەوا ھەر تشتێ کەس ئارەزوو نەکەت نابیتە سەدەمێ رکمانی و ھەڤڕکیێ، ژبەر ھەندێ دبینین کو کالا و پێدڤی و ھەوجەیێن ژیانێ دبنە جھێ مایتێکرن و جەنگ و ھەڤڕکیا مرۆڤان، و ھەر تشت و ھەر نرخ و بھا؛ چ ماتریال و چ مانەوی، ل دەمێ ژئالیێ مرۆڤان دھێتە ئارەزووکرن، ئەو تشت و نرخ و پێکھات (ھەتا مرۆڤ ژی) دبنە کەرەستە و متایێ پەیادەکرنا حەز و ئارەزووکرنێ. ئارەزووکرن؛ (ئارەزووکرنا چاڤلێکری – الرغبە المحاکاتیە) لێ پەیدا دبیت، و ھەڤڕکی توندوتیژیێ بەرھەم دئینیت، و پاشان توندوتیژی وەکە زنجیر درێژ دبیت و بیاڤێ توندوتیژیێ بەرفرەە تر لێ دکەت، توندوتیژی دبیتە گەف و مەترسی ل سەر ژیان و پێکڤەژیانا مرۆڤان، ئەڤەیە دبێژنێ (توندوتیژییا کاڤلکار – العنف المدمر)، بەردەوامییا ڤێ توندوتیژیێ ژی وەک زنجیرە؛ ب سەدەما میکانیزما تۆلڤەکرنێ ب ئاوایەکی دۆمدار ھەمی پرێن پێکڤەژیانێ دھەڕێفیت و جڤاکا مرۆڤاتیێ ھەمیێ ل دۆر ڤۆلکانەکا سۆر دجەمینیت، بڤی ئاوایی جڤاک خوە ل ھەمبەری جەنگەکێ بێ دوماھی دبینیت، ل ڤێرە ژێرار بەرسڤا ڤێ پرسیارێ ددەت: ئەرێ مرۆڤاتی چەوا شیا دەرمانێ ڤێ ئێشێ ڤەبینیت و خوە ژڤێ ژەھرا کوژەک قورتال بکەت؟!، دکتۆر زاھی دبێژە؛ بەرسڤدانا رينێ ژێراری ب خوە ئەو دەریک بوو ژبۆی ڤەدیتنا نھێنییا ڤێ پرسێ، ئەڤە بوو ژێرار شیا بگەھیتە وێ ڤەڕێژ و دیتنێ کو چەوا ل بەراھیێ (پیرۆزی دناڤ پێڤاژۆیا توندوتیژیێ دا چێبوویە)؛ لێ پیرۆزییەک ژسەخمەراتی راگرتن و ھەڤسارکرنا توندوتیژیێ.
ل ڤێرە ئەزموونا مرۆڤان ژبۆی راگرتنا پێلا توندوتیژیێ کو گەھشتیە ئاستەکێ کاڤلکار، ل دویف ئەفیۆن و تریاکەکێ دگەڕھیت ڤێ ژانێ تەنا بکەت، ژبۆی ڤەمراندنا ئاگرێ رکمانیا تەڤایی، کو مینا ئاشی، کو بەردەوام مرۆڤان دکەتە ھەڤرانێ کەرب و کین و تۆلڤەکرنێ، ھەتا کو جڤاکا مرۆڤاتیێ ب کاریت ھەمی وان خوین و خەراباتان ڤەشۆت، قوربانیکرن (بەرانێ قوربانیێ – كبش الفداء) مرۆڤی ئەڤ رێکە ب ھزرێدا ھات کو لەعنەتێ ژخوە داقوتیت، بەلکی ب قوربانیکرنێ ب شێت وێ زنجیرا توندوتیژییا کاڤلکار و تۆلڤەکرنا دۆمدار نەھێلیت و سینۆرەکێ بۆ دانیت. قوربانیکرن مینا رينێ ژێرار دبێژیت کریارەکا ئۆلی و دینی نیە ژبۆ رازیکرنا خوداوەندی، لێ ئەو کریارەکا مرۆڤکییە، و ھەکە خەلک بگەھنە وێ باوەرێ کو کەسەکی خوە بکەنە قوربانی (بکوژن) ژسەخمەراتی راگرتنا وێ توندوتیژی و تۆلڤەکرن و لەھیا خوینڕێتنا بەردەوام کو گەفەکا مەزنە بۆ سەر مان و ژیانا گرووپێن مرۆڤان؛ وی دەمی (پیرۆزی) بێ ھێرڤە و ھۆڤە وەک پێداویستیەکا مانەڤێ ژمالبچویکێ توندوتیژیێ پەیدا دبیت. ئەڤ رێوڕەسمێن قوربانیکرنێ وەک ریتوال و تیتالەک سیمبولیک ژئالیێ گرووپێن جڤاکا مرۆڤاتیێ دھێنە بڕێڤە برن و دبیتە نەریتەک بنگەھین؛ رۆژ و دەمێن سەرکەفتن و زالبوونێ ب سەر ڤۆلکانا توندوتیژیێ ژئالیێ جڤاکێ دھێنە بیرئانین و ئاھەنگ بۆ دھێتە سازکرن، ئەڤە بەراھی و دەستپێکا سەرھەلدانا رێوڕەسم و داڕیتنا یاسا و بنەمایێن قەدەغەکرنێ یە، کۆمێن مرۆڤان ژبۆی یەرسینگکرتنا توندوتیژییا کاڤلکار؛ ریتوال و رێوڕەسمان وەک فند و فێل ب کار دئینن و لڤێ وێستگەھێ (قوربانیا پێگھوڕ)، ل ڤێ قۆناغێ دا ڤێ جارێ مرۆڤی ئاوایەکێ دی ئافراند و قوربانیکرنا لاور و جاندارەکێ دی ل شوونا مرۆڤی کرە پێگھوڕکێ خوینڕێتنێ وەک گەرەنتیەک بۆ دویرئێخستنا کوشتنا مرۆڤان، ئەڤەژی مینا سازدانا ریتوال و سازکرنا ئاھەنگ و رێوڕەسمێن بەرسینگگرتنا تۆلڤەکرنێ ب رێکەکا توندوتیژ لێ بێی چ گەف و مەترسی ل سەر کیانێ پێکڤەژیانا کۆمێن مرۆڤان دروست ب بیت، ئەڤ یەک ب رێکا (ئاشتی دچارچۆڤێ ئاھەنگ و ریتوالێن توندوتیژیێ) ب دەستڤە ھات. ئەڤ ڤەڕێژا ڤەدیتی ل دۆر وان دژبەری و نەوەکھەڤێن ھەیی کو رينێ ژێرار شیای دناڤ پەرتووکا (توندوتیژی و پیرۆزکری)دا بەرچاڤ بکەت، وە ل وی کر ئەو ب خوە ناڤێ پەرتووکا خوە بگھوڕیت و بکەتە (توندوتیژی یان پیرۆزکری). ژئالیێ خوەڤە؛ ئوستاز عەبدلئیلا ئەلسەتی دبینە کو ل گۆری پەرتووکا رينێ ژێرار؛ ھەتاکو کۆمێن مرۆڤان ل جڤاکێن بەراھیێ ب کارن خوە ژئاگرێ دژمناھی و خفسێن خوینڕێتنێ دویربێخن، ئەوان بزاڤ دکر کو ل دویف کۆک و بناس و ئەگەرێن سەرھەلدانا وێ دژمناھیێ و خوینداریێ بگەڕھن، وی دەمی ھەڤدەنگییەک دناڤبەرا خوەدا پێکدئینان و کەسەکی ئەندامێ کۆما خوە دەستنیشان دکرن وەک گونەھکار و سەبەبکارێ وێ موسیبەت و خوینداری یا چێبووی، ھینگێ بێی دادگەھکرن رادبوون ئەو کەسێ (گونەھبار) ژناڤ دبرن و دکوشتن ھەکە ئەو بێگونەهـ ژی با، پشتی ئەنجامدانا وێ ریتوال و رێوڕەسمێ جارەکا دی ئارامی و تەناھی ڤەدگەڕیا ناڤ جڤاکێدا و ھەست دکرن کو ئەو ئاگر ھاتە ڤەمراندن، بێگومان ئەو رێوڕەسم ھەتا ئاستێ پیرۆزکرنێ بۆ قوربانیدانێ دھاتە کرن، و گەلەک جاران کەسێ قوربانی دناڤ تەخێن ھەژار و بەلەنگاز و بێکەس دا دھاتە ھەلبژاردن، مینا ھەلبژاردنا کەسێن ھێتیم و سێوی ئەوێن بێ مالبات و ئویجاخ و پشت؛ ھەتاکو ل دەمێ قوربانیکرنێ کەس ل دویف تۆلڤەکرنێ نەگەڕھیت و پرۆسێسا قوربانیکرنێ بێی ئارێشە و قەرقەشە بڕێڤە بچیت، رينێ ژێرار دبەحسکرنا دیمەنەکی وەھادا وەک چیڤانۆکێن بەراھیێ کو پرسا توندوتیژیێ ل جەم کۆمێن کەڤنارێن مرۆڤان ل سەرانسەرێ گۆیا ئەردی چ ل رۆژھلاتێ یان رۆژئاڤا و ھەتا دگەھیتە ئافریکا و ئاسیا و ئەمەریکایێ فۆرمەلە و رەنگڕێژ دکەت، ژێرار دخەبتە کو دیاردەیا توندوتیژیێ دامەزرینە و کۆک و بناسێن وێ ل جەم مرۆڤێ بەراھیێ دەستنیشان بکە و ئاست و ئەگەرێن دۆمداری و رەنگڤەدانا وێ ل جەم مرۆڤێ سەردەم ژی ڤەبینە.
وەکی ل بەراھیێ ھاتە دیارکرن کو مەیل و ئارەزوویا مرۆڤان جڤاکا مرۆڤاھیێ دگەھینتە سەر لێڤا کاڤلبوونێ؛ مرۆڤ دڤێ پێڤاژۆیا خوینەلۆدا بزاڤێ دکە ژبۆی ڤەدیتنا چارەسەرەریەکێ، نەباش دبیتە پێگھوڕکێ ھەمبەری خراب، خوین ژسەخمەراتی شوشتنا خوینێ، ئەو خوینا ل سەر ئەردی دھێتە رێتن؛ ھلما وێ دگەھیتە ئاسمانان، مرۆڤ ھەوجەی ھێز و ئەفیوونا نەدیار دبیت ژسەخمەراتی ڤەشارتنا وێ گونەھا ب دەستێ خوە ئەنجامدای، ئەڤەیە تخویبێ ڤێکگەھشتنا دین و دنیایێ، تێکھەلبوونا سینۆرێن ناڤبەرا ئەرد و ئاسمانان، ژبەر ڤێ چەندێ یە کو ئۆل و ئاینێن کەڤنار و چیڤانۆکێن دامەزرینەر ڤێ دیاردەیا جڤاکا مرۆڤاتیێ (توندوتیژی و کوشتن و تۆلڤەکرن و قوربانیکرن و پیرۆزکرن) ژمرۆڤبوونێ دەربازی خوداییبوونێ دبیت، خفس و فتنەیا مرۆڤان تەڤلیھەڤ دبن و ل دویف نۆژ و گیایێ رزگاربوونێ حەیران دبن، مرۆڤانتی دناڤ خوینا خوەدا دگەڤزیت و مەندەھۆش دمینیت؛ ئەڤ بەلا و موسیبەتا دژوار ژکیژان کلیم و کورنەتا ئەرد و ئاسمانان بۆ وان ھات؟! مرۆڤ گەلەک لاواز ترە ب کاریت ب سەر بەرسڤەکی وەھا گراندا ھەل ب بیت، ھەبیت نەبیت ئەڤ خفس و کارەسات و دژمناھی و خوینبەربوونا مەزن ژخفسا ئاسمانی یە، مرۆڤی چ رێک نینە ژبلی قوربانیدانێ، ل دەمێ ھەمی پێکڤە ل ھەمبەری ھەمیا دادکەڤنە جەنگێ و ھەمی ھەڤدەنگن ھەڤدو بکوژن و ھەمی تۆلا خوە ژھەمیان ڤەدکەن،
ڤێ جارێ ھەڤدەنگییا کوشتنێ دبیتە ھەڤدەنگییا بڕیارێ، ھەڤدەنگییا کوشتنێ دەربازی ھەڤدەنگییا قوربانیکرنێ دبیت ژسەخمەراتی ڤەشوشتنا خوینێ و رزگارکرنا جڤاکا مرۆڤاتیێ ژبەلا و خفس و فتنە و دژمناھیێ. وەھا کۆمێن مرۆڤان قوربانیێن خوەژی ل گۆری دەربازبوونا پێڤاژۆیێ گوھەرتن ب سەردا ئانین، بۆ راگرتنا تۆلڤەکرنێ لاور و گیاندار ھەلبژاردن، یان مرۆڤێن بێ کێر و بێکەس وەک پێگھوڕک دانان، و گەلەک جاران ژن کرنە قوربانی بۆ رازیکرنا ھێزا نەپەن و نەدیار (نموونێن قوربانیکرنا ژنێ ل جەم کوردان ژی ھەیە مینا قوربانیکرنا دەلال ێ ھەتا کو دیوارێن پرا سەر خابورێ زاخۆ نەکەڤن). ب ڤێ چەندێ رينێ ژێرار دچارچۆڤێ تێز و تیئۆرا خوە ل دۆر بەرانێ قوربانیدانێ (دناڤ تەکستێن دینێ بوسولمانان ژی ئەڤ جۆرێ
قوربانیدانا پیرۆز ھەیە/ ئیبراھیم و ئیسمائیل) ڤیایە بێژیت کو مرۆڤاتی ڤیایە ب رێکا قوربانیدانێ خوە ژڤێ توندوتیژییا کاڤلکار رزگار بکەت ئەوا گەفێن ژناڤچوونێ دئێختە سەر یەکینەیا کۆما مرۆڤان و بەردەوامیا ژیانێ، ژێرار ب ڤێ یەکێ شیا دەراڤەکا سۆسیۆلۆژی ل سەر تیئۆرییا (زارڤەکرنێن ملکداریێ) ئاڤا بکەت کو مینا ھیم و بنەتارێ یە ژبۆی تێگەھشتنا ھەڤبەندییا دیالکتیکی دناڤبەرا (پیرۆزکری و توندوتیژیێ) وەکە کۆک و کنیاتێن ھەڤڕکییا جڤاکی، وھەر وەھا مینا ئالاڤ و میکانیزمێن ژئالیێ گرووپێن بەراھیێ دھاتنە پەیادەکردن ژسەخمەراتی دویرئێخستنا گەف و مەترسییان.
*ل دۆر (رينێ ژێرار)..
– ١٩٢٣ ئەفینیۆن/ فەرەنسا.. ٢٠١٥ ستانفۆرد/ ئەمەریکا.
بەرھەمێن وی:
١- دەرەوا رۆمانسی و راستینا رۆمانکی ١٩٦١.
٢- توندوتیژی و پیرۆزی ١٩٧٢.
٣- تشتێن نخافتی ھندی جیھان ھەی ١٩٧٨.
٤- بەرانێ قوربانیێ ١٩٨٢.
٥- شکسپیر و ئاگرێ حەزێ ١٩٩٠.
٦- ئەھریمەنی دبینم وەک سیناھیێ دکەڤیت ١٩٩٩.
٧- ئەوێ کو شەرمەزاریێ دئینیت ٢٠٠١.
٨- قوربانی ٢٠٠٣.
٩- کۆکێن کەلتووری ٢٠٠٤.
١٠- ژتوندوتیژیێ ھەتا خوداوەندیێ ٢٠٠٧.
فیلۆسۆف و ئەنترۆپۆلۆژست و ئەکادیمیسیەنێ فەرەنسی رينێ ژێرار ب (داروینێ نوویێ زانستێن مرۆڤاتی) ئانکو مرۆڤناسیێ ھاتیە ناسین و ب تێز و تیئۆرێن خوە شیا ب سەر فیلۆسۆفێن نووگەریێدا سەرکەڤیت، نڤیس و بەرھەمێن وی بۆ پڕانیا زمانێن جیھانێ ھاتینە وەرگێڕان، ئەو ناڤەکێ سەنگین و ب روومەتە دبیاڤێ بسپۆرییا خوەدا، بەرھەمێن وی دیتنەکا زەنگین و بەرفەرەە و ب جەسارەت دەرھەقی خوەزا و دیرۆک و چارەنڤیسا مرۆڤاتیێ بخوەڤە دگرن. ل فەرەنسا و زانینگەھێن ئەمەریکایێ ژی وانەیان دبێژیت و دکتۆرا شانازیێ ژھەشت زانینگەھێن جیھانی وەرگرتیە.
رەخنەیێن رينێ ژێراری ھەمبەری فرۆید و بونیادگەر و ھەلوەشینکاران، دیتن و بەرێخوەدانەکا جودا ل دۆر دیرۆکا ئۆل و پیرۆزییان دانە بەرچاڤ و ئاسۆیێن فەرەھتر ل بەر وان ڤەکۆلینان ڤەکر ئەوێن قالا خوەزا و سەرھلدانا توندکاریێ و دۆمدارییا زنجیرا خوینڕێتنێ ل جەم مرۆڤان دکەن، ب ئاوایەکی وەھا کو پشتی بوویەرێن ١١ی سێپتێمبەرێ شلۆڤەکرنا وی بۆ کۆک و بنەتارا توندوتیژیێ نھا ئاست و روویەکێ گەردوونی بخوەڤە دگریت، ئەوا ل رۆژھلاتا ناڤین ژی ل سەر دەستێ گرووپێن تەرۆرستێن ئیسلامی (قاعیدە و داعش و میراتگرێن وان) دھێتە پەیادە کرن، ھەمان ئەو لۆژیکا توندوتیژی و ڤەکوشتنا خەلکی و خوینڕێتنێ یە ئەوا رينێ ژێراری دپەرتووکا خوەدا وەک (خوینڕێتنا چارەسەر- الحل الذبائحي) ھاتیە ب ناڤکرن.
سەرۆکێ فەرەنسی فرانسوا ھولاند دپەیاما خوەدا ب ھەلکەفتا کۆچباربوونا رينێ ژێرار دبێژە؛ ژێرار رەوشەنبیرەکێ مەزن و ب جەسارەت و رژد و ھزربەلاڤ و زەنگینە، ئەو تیئۆرڤانەکێ بەرچاڤ و ھزرڤانەکێ بنگەھین و رەسەنە، ئەو سەیدا و ڤەکۆلەرەکێ بێ ھەمپایە، بەروڤاژی سیپەلان ئاڤژەنیێ دکە، ژێرار زەلامەکێ ئازاد و مرۆڤدۆستە و دیرۆکا ھزرێ کار و بەرھەمێن وی ب شانازیڤە تۆمار دکەت.
فیلۆسۆفێ فەرەنسی ژاک ئاتالی دبێژە؛ پەرتووکا رينێ ژێرار ل دۆر توندوتیژی و پیرۆزیێ بەرھەمێ ھەری ناڤدارێ بیاڤێ مرۆڤناسیێ یە و ناڤەرۆکا وێ ژی ئالاڤەکا بێ ھەمپایە بۆ شلۆڤەکرنا خوەزایێ بەشەرییەتێ و جڤاکا مرۆڤاتیێ ب تەڤایی.
(کلۆد داگنس)ێ ھەڤالێ ژێراری ژی ل ئەکادەمیا فەرنسی (کو ل ١٧ی ئادارا ٢٠٠٥ێ ژێرار ئەندامینی یا وێ وەرگرت) ل دۆر رۆل و باندۆر و پێگەھێ رينێ ژێرار دبێژە؛ ژێرار کەسەکێ ب جەسارەت بو، ئەو فیلۆسۆفەکێ رەسەن و ئازا بوو، ژبەرکو ئەو شیا مژارا راستییەکێ ب ئازرینیت و ل سەر ب خەبتیت کێم فیلۆسۆف دکارن خوە نێزیکی مژارێن وەھا گران و ھەستیار بکەن کو مژارا راستی و نھێنی یا وێ مەیلا شەڕ و شەڕانگێزیێ یە ل جڤاکا مرۆڤاتیێ کو دبێژنێ توندوتیژی وەک پرسەک ئالۆز و تێکئاسێ.
ژێدەر:
١- کۆڕبەندا رێکخراوا موئمنوون بیلا حدوود/د. نورالدین زاھی و عبدالالە ئەلسەتی/ مالپەڕا رێکخراوێ ل یوتیووبێ ٢٠١٦
٢- قراءە فی کتاب العنف المقدس لمۆلف فرنسی لقب ب " داروین العلوم الانسانیە الجدید"
موقع ازامیل/ ابتسام و انیس جدیر.
٣- رینیە جیرار.. انثروبولوجي العنف الذي تفوق علی فلاسفە الحداثە/ موقع المدن/ محمد حجیري.
٤- رینیە جیرار.. بعیدا عن مثلث العنف/ موقع العربی الجدید/ حکیم میلود.
