گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
عەلی بەندی
ئەنفال پرۆسەیا كۆمكوژییا مللەتێ كوردە ژ لایێ داگیركەرێن دڕندە و چەپەل و بەعسا فاشیست ل دویڤ پلان و بەرنامەكێ چەندین سال و درێژخایەن ل سەر مللەتێ كورد ل باشوورێ كوردستانێ ھاتییە دارشتن پەیرەوكری و ئەنجامدایی، كەرب و كینا خۆ ل سەر مرۆڤێ كورد و ئاخا كوردستانێ تاقیكری و دارێتی، جڤاكێ نێڤدەولەتی یێ دو جەمسەر ژ بەر پاراستنا بەرژەوەندییێن خۆ؛ چاڤێن خۆ ل ڤان تاوانێن ھۆڤانە و كۆمكوژییان نقاندین، كو ئەڤ تاوانە ھەتا ھەتایی دێ بنە خالەكا ڕەش ب ناڤ چاڤێن وان ڤە و رێز ل مرۆڤایەتییێ نەگرتی.
ئەنفال ئەو پەرداخا ژەھرێ بوو د ناڤ لەپێن كاربەدەستێن رژێما بەعسا چەپەل و خوینمێژ ل سەر مرۆڤێ كورد و ژینگەھا كوردستانێ ڕشتی و خەندقاندی، ھەمی ھێزێن خۆ یێن لەشكەری و مۆخابراتی ب شێوەیەكێ دڕندانە ب پالپشتییا فەیلەقێن ( 1 ، 2 ، 3 ، 4 ، 5 ، 6، 7) و ب پشتەڤانییا سەدان فەوجێن چەتا و لیوایێن گاردا نیشتمانی و ھێزێن ئەسمانی، مەزنترین ھێرش كرنە سەر كوردستانێ و ب چەكێن كیمیایی و قەدهغەكری كوردستان ھنگافت، سیاسەتا جینۆسایدی و عەرد سۆتنێ پەیرەوكر، كوشتارێن ب كۆم ئەنجامدان، ئەوا بەعسییان ڤیایی؛ ئارمانجێن خۆ بجھ ئینان، چ ژناڤبرنا مللەتێ كورد و مرۆڤێ كورد، چ ژ ناڤبرنا ئابۆرێ كوردستانێ، ژ بەر كو گۆند ژێدەرێن سەرەكی یێن ئابۆرێ كوردستانێ بوون و ھاریكارێن شۆڕەشێن كوردی بوون، هەکە باش بەرێ خۆ بدەینە وێستگەھێن پانۆراما ژین و ژیارا خەلكێ گۆندنشین ژ روویێ ئابۆری، سیاسی و جڤاكی ڤە، ئەڤ زیانێن گەھاندین كارتێكرنەكا خراب ب سەر خەلكێ كوردستانێ ھێلایە و شوۆینوار ل دویڤ خۆ ھێلاینە، تایبەت خەلكێ كوردستانێ پترییا وان گۆندنشین بوون، شۆڕەش و شۆڕەشگێر ل گۆندا بوون، ھێزا مرۆڤێ كورد ل گۆندان بوو. سەرھاتی، چیرۆك و سترانێن كوردی ل گۆندا بوون، چیایێن كوردستانێ پالپشتێن گۆندان و گۆندیان بوون، ئاڤ و رویبار و كانی د ناڤ گۆندان را دەرباز دبوون، شارستانییەتا كوردستانێ ھەر ل گۆندا بوو، ژ بەر ھندێ رژێما فاشیستا بەعسی، گۆند وێران و كاڤلكرن، دا شۆڕەشێن كوردی لاواز بكەن و ژ ناڤ ببەن، ئەڤە ھەمی ل گەل خەلكێ كوردستانێ دھاتە كرن ل پێش چاڤێن جیھانا كەڕ و لال یا بێدەنگی پاراستى و رێز ل مافێن مرۆڤی نەگرتین، ئەڤە ژی زێدەگاڤی و سەرپێچییەكا سۆر ب سۆرە ل سەر پەیمانا نێڤدەولەتی یا سالا 1948ێ، كو جینۆساید یا قەدەغەكری بوو، لێ ژ بەر بەرژەوەندییێن ئەڤان وەلاتێن زلھێز، مللەتێ كورد بۆ سۆتەمەنییێ بەرژەوەندپەرستان، بەروڤاژی وەلاتێن ھەرێمى و نێڤدەولەتی ھاریكار و پشتەڤانێن رژێما بەعس بوون، چونکی وی سەردەمی عێراق ژ روویێ ئابۆری ڤە، ل رێزا وەلاتێن بھێز بوو، پەیوەندییێن خورت یێن ئابۆری ل گەل وەلاتێن زلھێز وەكو ئەمریكا و ئێكەتییا سۆڤیێتێ، چین و چەندین وەلاتێن دیتر ھەبوون، ئەڤان وەلاتان پەیوەندییێن خۆ یێن ئابۆری و سیاسی تێك نەدان، قڕكرنا مرۆڤێن كورد بۆ وان ھند یا گرنگ نەبوو، دیسان ل دەمێ شەڕێ ھەشت سالییێ د ناڤبەرا عێراق و ئیرانێ دا؛ پترییا وەلاتێن رۆژئاڤا، ئەمریكا، عەرەبستانێ و چەندین وەلاتێن موسلمانان د ڤی شەڕیدا پشتەڤانییا عێراقێ دكرن، تنێ دا ب سەركەڤیت و ئیران بشكێت و سەنگا خۆ ل دەڤەرا كەنداڤی و رۆژھەلاتا ناڤین نەبیت، ژ لایەكێ دیڤە ل دەمێ ئەنفال و كیمیابارانان، رژێما بەعس ھەمی ھێلێن پەیوەندییێ ل گەل جیھانا دەرڤە بڕین، دا كو چ ژ ڤان تاوانان نەزانن، ھەر چەندە گەلەك وەلاتان ب رێكا ھەیڤێن دەستكرد ئەڤ تاوانێن دڕندە و ئەنفال و كیمیاباران و گۆڕێن ب كۆم و كاڤلكرنا گۆندان ب چاڤێن خۆ ددیتن.
ئارمانجا رژێما بەعس ژ ڤان كارێن نە مرۆڤانە، ئەو بوو دڤیا تۆڤێ دو بەرەكییێ و دوژمنكارییێ د ناڤ جڤاكێ عێراقێ و كوردستانێ دا بچینیت، تنێ كەسێ ئاگەھ ژ كەسێ نەبیت و جڤاكەكێ نەساخ و لاواز و نڤستی دروست بكەت، ژ لایەكێ دیڤە بێدەنگییا ئەڤان وەلاتێن زلھێز و خودان بڕیار، بێ ھەلویستییا وان، كو چ كارڤەدان نەبوون ل سەر ئەڤان تاوانێن مەزن و دژی مرۆڤایەتییێ ژ بەر بەرژەوەندیێن وان. دیسان ئەڤان وەلاتان ئەو ھزر دكرن، كورد مللەتەك دابەشكرییە و نە خودان كیان و دەولەتن، ئەڤ چەندە بۆ خۆ دكرنە بەھانە، كو مایتێكرنێ د کاروبارێن عیراقێ دا نەكەن، ئەڤێ بێدەنگییێ پتر سەددام و رژێما وی ھار كر، دەستنیشانكرنا ھێلا سۆر یا دەڤەرێن كوردستانێ وەكو دەڤەرێن قەدەغەكری ئێكراست بھێتە كوشتن، بەلكو گەلەك وەلاتیێن سڤیل و بێ گونەھ بوونە قوربانییێن ئەڤێ بڕیارێ و ژ لایێ رژێمێ ڤە وەكو یاخیبوون و تێكدەر ھاتنە ل قەلەم دان، ھەر چەندە ئەڤێ بڕیارا شۆڤینی جوداھی نەكرە د ناڤبەرا كەسێ پێشمەرگە و وەلاتیێن سڤێل و زارۆك و ئافرەتان دا.
ئەنفال نەھێلانا ناسناما نەتەوا كورد بوو، عەرەبان كورد وەكو مەترسی ل سەر پاشەرۆژا نەتەوهیا عەرەب ددیتن، لێ ئەنفال ل دەڤ مرۆڤێ كورد كوردقڕان بوو، مەزنترین قەرەبۆ و خەلات بۆ وان دادگەھكرنا ئەنفال و ئەنجامدەرێن ئەنفالانە.
ديسان نوینەرێن مە ژی ل عیراقێ و ل بەغدا، تا نوكە نەشیاینە بستەكا مافێن قوربانیێن مە و كەس و كارێن وان ب دەستڤە بینن، نەشیاینە فشارێ بێخنە سەر حكومەتا عێراقێ و قەرەبۆیا قوربانی و زەرەرمەندێن كوردستانێ بكەن یان ژی داخوازا لێبۆرینێ ژ مللەتێ كورد و كەسوكارێن قوربانییان بكەت، وەكو میراتگرا حكومەت و دەستھەلاتدارێن بەری خۆ، یان ژی فشارێ ل حكومەتا بەغدا بكەن ئەنفال و ھەلەبجە بێخینە د ناڤ پرۆگرامێن خۆ یێن خواندنێ دا و كارەساتێن مللەتێ كورد یێن ل سەر دەستێن رژێما بەعسا ژ ناڤچوویی ھاتینە كرن بلند راگرن و ئەڤان سالڤەگەرا ساخ بكەن، بەرۆڤاژی ئەنفال و دژایەتیكرنا مللەتێ كورد ژ لایێ دەستھەلاتا بەغدا ڤە ھەرا بەردەوامە و چ ھزرا بۆ مە كوردان ناكەن. مە كوردان عێراقا نوی ئاڤا كرییە، لێ قەرەبۆكرنا وەلاتێ كوێتێ ل دویڤ بڕیارا (986)ێ یا جڤاتا ئاساییشا نێڤدەولەتی؛ پێشوازی لێكر و پتر (10) ملیار دۆلار قەرەبۆ پێشكێشی وەلاتێ كوێت كرن، بهلێ عێراقێ دخۆ ڕا نە دیت پشكەك ژ داھاتێ گازا خۆ تەرخان بكەت بۆ باژێرێ ھەلەبجە یان گوندێن كوردستانێ ئەوێن د چارچوڤێ پرۆسێن ئەنفالان دا وێران بووین.
رێكخراوا چاڤدێریكرنا مافێ مرۆڤی، ئەنفال ب تاوانەكا دژی مرۆڤایەتییێ ل قەلەم دا، ئەڤ تاوانە وەكو تاوان و كوشتارگەھێن دەستھەلاتدارێن ئوسمانییان دژی ئەرمەنان ل سالا 1915ێ و قەسابخانا دكتاتور پوڵ پوت و خەمیرێن سوور ل كەمبودیا د ناڤبەرا سالێن (1976 – 1979)ێ چوونە د لاپەڕێن دیرۆكا شەرمەزارییا وەلاتیێن زلھێز و خودان بڕیار و بوونە خالەكا ڕەش ب ناڤ چاڤێن وان یێن هەردەم بەحسێ مافێن مرۆڤی دکەن. ئەم وەكو كورد، ھێشتا نەشییاینە ئەڤان كارەساتان وەكو پڕانییا كارەساتێن دیتر یێن دیرۆكا مللەتێ كورد، ب شێوەیهكێ زانستی شرۆڤە بكەین و بكەینە كارتەكا فشارێ یا گرنگ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی و دەزگایێن مافێ مرۆڤی، پێخەمەت بدەستڤەئینانا مافێن رەوا یێن مللەتی كورد و سزادانا ئەنجامدەرێن ئەڤان تاوانان ئەوێن دژی مە كوردان و سەرجەم مرۆڤایەتییێ ھاتینە کرن.
رژێما بەعسی، ئەنفال بۆ خۆ كرە مەرجەعییەتەكا ئایینی و شەرعی بۆ ھێرشێن خۆ یێن نارەوا و كرە ناڤونیشانێن پرۆسەیهكا لەشكری ل باشۆرێ كوردستانێ و ھەشت قووناغێن جودا جودا پەیرەوكرن د ھەشت دەڤەرێن جوگرافیا وان یا جیاواز ب سەرپەرشتییا (عهلی كیمیاوی) ب ئیمزا گۆڕ ب گۆڕ سەددامێ دكتاتۆر، كو ئەنفال ھێرشەكا راستەوخۆ بوو ل سەر مللەتێ كورد ل عیراقێ یا بەرنامەكری بوو ل سەر ژیانا گەلێ كورد. عەلی حەسەن مەجید ل رێكکەفتی 20 خزیرانا سالا 1987ێ، ب بڕیارا (4008) ب نھێنی ئەڤ بڕیارە دەرێخست و ھنارەتە فەیلەقا ئێك و دو و پێنچ، دەمەكێ كورت دەستنیشانكر بۆ ھندێ خەلكێ گۆندنشین گۆند و دەڤەرێن خۆ چول بكەن و ئەڤ بڕیارە دان:
1- ھەمی ئەو گۆندێن ئەڤ بڕیارە ژێ دگریت، ژ ئەڤرۆ پێڤە ژ روویێ ئەمنی ڤە دەڤەرێن قەدەغەكری نە و ب كرێگرتییێن ئیرانێ و خائین و تێكدەر دھێنە زانین.
2- ب ھەمی رەنگەکێ ژیانا خەلكی و ئاژەلان ل ڤان دەڤەران قەدەغەیە، تەقەكرن تێدا یا ئازادە و بێ مەرجە و چ تەعلیمات و رێنمایی پێ نەڤێن هەتا بڕیارەكا دی دەربكەڤیت.
3- ھاتنوچوو و سەرەدان قەدەغە نە، خودانكرنا تەرشی و كەوال و چاندنا دەرامەتی قەدەغە نە.
4- فەرماندارێن فەیلەقان دڤێت رێرەوا توپباران و تەقەكرنێ رێك و پێك ب توپ و فرۆكا و ھەلیكوپتەرا ل ھەمی دەما بگرنە بەر، ب شەڤ و رۆژ بۆ كوشتنا مەزنترین ھژمارا وان كەسێن ل ڤان دەڤەرێن قەدەغەكری و بەردەوام مە ئاگەھدار بكەن.
5- سەرجەم ئەو كەسانێن ل ڤان دەڤەرێن قەدەغەكری دھێتە گرتن، دڤێت ژ لایێ دەزگەھێن ئەمنی ڤە ڤەكولین ل گەل بھێتە كرن و پێزانینان ژێ وەربگرن، ئەوێن ژییێ وان د ناڤبەرا (15 – 70)ێ سالییێ دا سزایێ سێدارەدانێ ل سەر جێ بە جێ بكەن.
6- لایەنێن پەیوەندیدار ل دەزگەھێن حكومی و حزبی ڤەكولینێ دگەل دا بكەن ئەوێن خۆ بدەستڤە بەردەن و خۆ تەسلیم دكەن، ئەڤ كارێ ڤەكۆلینێ تنێ بۆ ماوێ سێ رۆژان یا بەردەوامە.
7- ھەمی ئەو كەل و پەلێن ژ لایێ فەوجێن بەرگرییا نیشتمانی بدەست دكەڤن، بۆ وان بمینن تنێ چەكێ گران نەبیت، چەكێ سڤك بلا بۆ وان بیت. لێ ب مەرجەكێ ژ وان چەكان مە ژی ئاگەھدار بكەن، تنێ ھژمارا چەكان تۆمار بكەن و پێدڤییە فەرماندارێن فەیلەقان د زیرەك و چالاك بن بۆ ئاگەھداركرنا ھەمی مستەشاران و فەرماندارێن سریان و مەفرهزان و ب ھویری مە ئاگەھدار بكەن ل سەر چالاكییێن فەوجێن بەرگرییا نیشتمانی.
ئەڤ بڕیارێن شۆفینی ب ئیمزا تاوانبار سەددام حسێن ب بڕیارا ژمارە (160) ل رۆژا 29/3/1987ێ دانە عەلی حەسەن مەجید و ھەمی دەستهەلات ژی پێ هاتە دان.
ئەنفال ژ لایێ مە كوردان ڤە، ھند گرنگی پێ نە ھاتییە دان، نەشیاین بۆ خۆ بكەینە ئەزموون و سەربۆڕا ژێ وەربگرین، تایبەت پشتی ژ ناڤچوونا رژێما بەعس و دامەزراندنا عێراقەكا نوی، لێ مخابن ئەنفالێ (182) ھزار مروڤێن كورد د ماوێ كێمتر ژ حەفت ھەیڤان دا بەرزەكرن و ب ساخی بنئاخكرن و ھەشت ھزار زەلامێن بارزانییان ل سالا 1983ێ بێ سەروشوینكرن، پێنج ھزار وەلاتیێن باژێرێ ھەلەبجە ب چەكێ قەدەغەكری شەھید كرن، (10) ھزار كوردێن فەیلی ل دەستپێكا سالێن ھەشتییان دا ئەنفالكرن و تا نوكە چارەنڤیسێ وان نە یێ دیارە و گۆڕێن وان ژی نەھاتینە دیتن، پتر ژ (4500) گۆندێن كوردستانێ وێرانكرن و دگەل عەردی راستڤەكرن، زێدەباری سیاسەتا عەرەبكرن و بەعسیكرن و ڤەگوھاستنێ و كوشتارێن ب كۆم، ئەنفال نە كارەساتەكا سروشتی بوو، نە بوركان و بیڤەلەرز بوو، ئەنفال سیاسەتا قڕكرنا دەھان ھزار مرۆڤێن كورد بوو یێن ل سەر ئاخا خۆ دژیان.
ھەلەبجە و ئەنفال بووینە پشكەك ژ دیرۆكا مللەتێ كورد و لاپەرەك ڕەشە ب ناڤ چاڤێن دژمنێن گەلێ کوردستانێ ڤه، مخابن وەلاتەكێ وەكو عێراقێ، كو كورسیكەك د ناڤ ھۆلا نەتەوەیێن ئێكگرتی دا ھەبیت و ئیمزا ل سەر پاراستنا مافێن مرۆڤی كربیت، ل بەر چاڤێن ھەمی جیھانێ چەكێ كیمیاوی دژی وەلاتیێن خۆ بكار بینیت و لێپرسین دگەل دا نەھێتە كرن. ئەنفال ل دەڤ مە كوردان ژی وەكو پێدڤی نەھاتییە نیاسین و خواندن بۆ نە ھاتییەكرن و خەمسارییەك ھەیە.
تو چ بۆ وێ دایکێ دبێژی ئەوا ل كەلھا نزاركێ كوڕێ وێ ب كوچێن كەلھێ ڤە گرێدای و ب بلوكا لەش و سەرێ وی ھەڕشاندین و ب دویڤ ترۆمبێلا ڤەكری و ل دۆر حەوشا كەلھێ ڤە چەند جاران زڤراندی و شەھیدكری، بو وێ دایكێ ئەوا ل نۆگرە سەلمان ل پێش چاڤان سەیێن ھار و دەڤ بخوین، لەشێ كوڕێ وێ ب ساخی خواری و ھێشتا جھێ قەبرێ وی نزانیت، دا كو سەرەدانا گۆرا وی بكەت، تو چ بۆ وێ دایک و بابی دبێژی ل بەر چاڤێن وان جەگەرا وان ب ستوینەكێ ڤە گرێدای و ل پێش چاڤان و ل بەر چاڤێن جەماوەرەكێ مەزن گوللەبارانكری و بھایێ فیشەكا ژ وان وەرگرتی، ب دەهان و هزاران نموونێن وەسا هەنە.
دڤێت ئەم وەكو تاكێ كورد تایبەت قۆتابخانە و زانكۆیێن كوردستانێ ڤەكولینێن چڕ ل سەر دەروون و ژیانا وان بكەن، دڤێت بزانین ئەڤ (182) ھزار مرۆڤە كیڤە برن و بۆچی ئەنفالكرن؟ چەند زارۆك، كچ و ئافرەتێن ئەنفالبوویی ژ لایێ رژێما بەعس ڤە فروشتینە وەلاتێن عەرەبی ، وی دەمی جڤاکێ نێڤدەولەتی و گەلەک وەلاتێن عەرەبی ل هەمبەر وێ زولمێ بێدەنگ بوون، ئەڤرۆكە گەلەك ژ وان وەلاتان قونسۆلخانێن خۆ ل كوردستانێ ڤەكرینە و ئەم نەشیاینە چەند زانیارییان ل دۆر چارەنڤیسێ بێ سەروشوینێن خۆ ژ وان وەربگرین، بەرۆڤاژی ی وەكو لوبی ل وەلاتێن جیھانێ تایبەت ل ئەورۆپا كونج ب كونج گەریان و نازییێن ھیتلەری ئەوێن ھۆلۆكوست ئەنجام دای دەرێخستن و سزادان و ئێخستنه بەردەم دادگەها لاهای.
پێدڤی بوو مە ژی وەکو کورد، بەری چەند سالان كار ل سەر بادەکا ئەنفالان کربا دا نوکە هەموو وەلاتێن جیهانێ ئەنفالێ وەکو جینۆوساید قەبوول کربا، مخابن مە ئەو یەک نەکرییە.
