گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پێشگۆتن: سهنفۆنیا با و كهڤر
بایهكی سار ژ چیایێن قهرهژداخێ ل دهشتێن جزیر و وێرانشارێ دهات. گوندێ بچووك، بێدهنگ و كەڕ، د ناڤ چیایان دا وندا بووبوو كو وەکو ههزار سال بوون تشتهك ژ بلی هەژینا بای و ئاههنگا هۆڤ یا خوهزایێ نهبهیستبوون. د ڤێ بێدهنگیا گران دا، كوڕهك ب پۆرێ تهڤلیههڤ، روویێ ژ بهر تاڤێ شهوتی و نێرینهكه كو كووراهیا وێ ژ تهمهنێ وی مهزنتر بوو، ل پشتا دیوارهكی ههری روونشتبوو. ئەو ب داركهكی زراڤ ل كهڤرهكی دخست. ریتمهكه ساده، سهرهتای، لێ ب پهرگال.
داییکا وی ژ پشت پهنجهرهیێ ل وی دنێری و كهنهك ڤهشارتی ل سهر لێڤێن وێ ههبوو. نه ئەو و نه ژی كهسهكی دن ل وی گوندی نهدزانین كو ئەڤ لێدانێن ساده یێن ل سهر كهڤر، ئامادهكاریهك بوون، ژ بۆ شكاندنا بێدهنگیا سهدسالهكێ. كهسێ نهدزانی كو ئەو كوڕێ كو ناڤێ وی «ئیسماعیل»، بوو، پاشێ جیهان ژی را وێ بێژە شڤان و دێ قڕکا خوه بكه چهكهك كو ژ ههموو تۆپخانهیێن ئارتێشێن رۆژهلاتا ناڤین ب هێزتر به.
چهند دههسال شووندا، ههمان كوڕك—نها ب روویهكی كو شۆپا سالێن خهریبی و تێكۆشینێ ل سهر ههیه—ل سهر شانۆیهكێ د دلێ ئەورۆپایێ دا راوهستیایه. سالۆن د تاریێ دا مایه، لێ ههزاران چاڤێن ب هێستر د رۆناهیا دكێ دا دبرقن. دهما كو ئەو دقیره «كینه ئەم؟»، چیایێن كوردستانێ د سالۆنا كۆنسهرێ یا بهرلین، ستۆكهۆلم، لۆندرا ئان پاریسێ دا ئاماده دبن. دیرۆك ژ خهو شیار دبه و ئەو گهلێ كو نهخشهیێن سیاسی یێن جیهانێ ههول ددان وان ئینكار بكن، ب یهك دهنگی دقیرن: «ئەمن ئەم كوردن».
ئەڤ چیرۆكا شڤان پهروهرە; لێ نه تهنێ چیرۆكا سترانبێژەكی یه. ئەڤ چیرۆكا گرێدانا ناڤبهرا فهلسهفهیا سهدسالا هڤدههان، رۆژنامهڤانیا سهدسالا نۆزدههان و مۆزیكا پرۆتهست یا سهدسالا بیستانە.
پهردێ یهكهم:
سهردهما ئینكارێ گاڤا كو بێدهنگی ژی سیاسی بوو
ژ بۆ فێمكرنا مهزناهیا كارێ كو شڤان پهروهر كریه، بهری ههر تشتی دڤێ مرۆڤ «زهمینه«یێ ناس بكه; زهمینهیهكه كو تێ دا نه تهنێ دهنگ، لێ بهلێ ناڤێ «كورد» ب خوه ژی دهات ئینكاركرن. شڤان د دهمهكه وەسا دا دهركهت هۆلێ كو ل تركیهیا كۆمارخواز، پهیڤا «كورد» ب ئاوایهكی فهرمی تونهبوو. گۆتارا كهمالیست، كورد وهكی «تركێن چیای» ب ناڤ دكرن; گهلێن كو ل گۆری ڤهگۆتنا فهرمی، زمانێ وان نه زمانهكی دیرۆكی، لێ بهلێ كۆما دهنگێن خوهزایێ بوو—»قارت-قورت»ا بهرفێ یا د بن لنگان دا. ئینكاركرنا ناسنامهیێ، نه ل قهراخێ، لێ بهلێ د ناڤهندا سیاسهتێ دا جهـ گرتبوو و بووبوو ئیدهۆلۆژیا فهرمی یا دهولهتێ.
د سالێن 1960 و 1970یی دا، ئاخافتنا ب كوردی ل جهێن گشتی دكاربوو ببا سهدهما جهزایێ پهرهیان ئان ژی شۆپاندنا قانوونی. سترانبێژیا ب كوردی وهكی سووجهكی ئەولههیێ دهات دیتن. ناڤێن كوردی ژ بۆ زارۆكان قهدهخه بوون و ناسنامهیا قهومی بهر ب قادا تایبهت ڤه دهات پالدان. د رهوشهكه وها دا، چاندا كوردی نه ل پرتووكخانه و زانینگههان، لێ بهلێ د كووراهیا مالان، شهڤبێركان و ب ڤهگوههستنا سینگ-ب-سینگ زندی دما; جهێ كو «دهنگبێژ»—چیرۆكبێژێن سترانبێژ—بووبوون پارێزڤانێن داوی یێن بیرا جڤاكی.
لێ دهنگبێژیا كهڤنهشۆپی، ل گهل ههموو نرخا خوه یا دیرۆكی، پڕ جاران ڤهبێژەرێ ئەڤینێن ههرێمی ئان شهرێن ئەشیری بوو. جڤاكا كورد، د رووبرووبوونا جیهانا نووژەن و نیزاما نوو یا نهتهوه-دهولهتان دا، پێدڤی ب تشتهكی زێدهتر ههبوو: دهنگهك كو ڤێ بهلاڤبوونێ بكه ڤهگۆتنهكه ههڤپار; ناسنامهیهك كو ژ ئاستا ئایین و بیرانینێن ههرێمی دهرباس ببه و بهر ب «ناسنامهیا نهتهوهیی یا نووژەن» ڤه بچه. تام د ڤێ قهلیشكا دیرۆكی دایه كو گرنگیا شڤان پهروهر وهكی خهلهكا پێوهندیێ یا چهند سهدسالێن تێكۆشینا چاندی دهردكهڤه هۆلێ.
سهدسالا بیستهمین ژ بۆ كوردان، سهدسالا نهتهوه-دهولهتێن نوو بوو; دهولهتێن كو ل سهر كاڤلێن ئمپراتۆرییا ئوسمانی و قاجار هاتبوون ئاڤاكرن و پڕ جاران، سیاسهتێن خوه ل سهر بنگهها «نهتهوهیهكه فهرمی» و چهندین «نهتهوهیێن ئینكاركری» ئاڤا كربوون. تركیهیا كۆمارخواز، ئیراقا بەعسی، سووریهیا د بن مانداتهریێ و پشتره پارتیا بەعسێ دا و ئیرانا پههلهوی و پشتی وێ كۆمارا ئیسلامی—ههموویان، ب توندی و شێوازێن جودا، پرۆژەیێن سیستهماتیك ژ بۆ یهكسانكرنا زمانی و چاندی مهشاندن.
ل تركیهیێ، زمانێ كوردی ب دههان سالان ژ دبستان، رادیۆ، تهلهڤزیۆن و قادا گشتی هاتبوو دهرخستن. بكارئانینا كوردی ل قادا گشتی دكاربوو وهكی سووج وهره حهسباندن. رهوشهكه ههمان، ب فۆرمێن جۆربهجۆر، ل ئیراق و سووریهیێ ژی دوباره بوو. د جیهانهكه وها دا، بێدهنگی ب خوه ڤهگوههری چالاكیهكه سیاسی: كو تو نهئاخڤی كو تو ب زمانێ خوه یێ دایكێ ستران نهبێژی كو تو ناڤێ زارۆكێ خوه بگوههرینی—ههموو پشکهك ژ وێ «ناسنامهیا ژۆرین» بوون كو ژ ژۆر ڤه دهات فهرزكرن و فهرد نهچار دكر كو ژ بۆ مان و نهمانێ، ژ خوه دوور بكهڤه.
لێ د بنێ ڤێ میماریا بێدهنگیێ دا، ژیان بهردهوام دكر. ل گوندان، مالان و جڤاتێن بچووك، زمانێ كوردی هین بێهن دستاند. ئاموورێن ساده، سترانێن كهڤن و دهنگێن ههرێمی، بووبوون چهپهرێن داوی یێن ناسنامهیێ. ئەڤ چهپهرێ كو د خویانێ دا سنۆر كری و بێدهنگ بوو، پشترا ب دهستێ شڤان پهروهر، ژ ژێرزهمینێ دهرباسی دكههكه بهرفرهه و جیهانی بوو; ژ پستهپستێ بهر ب قیرینێ ڤه، و ژ مانێ بهر ب ههبوونێ ڤه.
د بیسترهكه وها دا، شڤان پهروهر نه تهنێ سترانبێژەك، لێ بهلێ بهرسڤهكه دیرۆكی بوو ژ بۆ سهردهمهكه ئینكارێ. ئەو د دهمهكێ دا سترا كو سترانبێژی سووج بوو; ب زمانهكی سترا كو زمان نهدهات حهسباندن; و ب ڤێ هلبژارتنا ب زانهبوون، بێدهنگیا فهرزكری شكاند و ئەو ڤهگوههڕاند دهنگ، ڤهگۆتن، بیر و ناسنامهیێ.
شڤان پهروهر، بهری كو هونهرمهند به، كێلیهك دیرۆكی بوو: كێلیا كو بێدهنگی هلوهشیا و دهنگ، جارهكه دن دهرفهتا «بوون»ێ پهیدا كر.
پهردا دویهم:
سێگۆشهیا هشیاریێ; خانی، بهدرخان و پهروهر
ئەگهر ئەم دیرۆكا هشیاریا نهتهوهیی یا كوردی ب ئاڤاهیهكێ بشبینن، ئەڤ ئاڤاهی ل سهر سێ ستوونێن سهرهكه د سێ سهدسالێن جودا دا راوهستیایه:
- ئەحمهدێ خانی (سهدسالا 17ان): ئەندازیارێ رامانێ، ههلبهستڤانێ كو نهتهوه بهریا دهولهتێ دیت.
د سهدسالا 17ێ دا، د دهمهكه كو هێژ ناڤێ «نهتهوه«یێ تونه بوو و نهخشهیا جیهانێ ل سهر بنگههێ ئمپراتۆرییان دهات خێزكرن، ئەحمهدێ خانی ناڤهك ل وێ برینێ كر كو ب سهدسالان ل سهر بهدهنا كوردان مابوو: برینا بێدهولهتی و پهرسینێ (بهلاڤبوونێ). د وان رۆژان دا كوردستان د ناڤبهرا سهفهوی و ئوسمانیان دا هاتبوو پارڤهكرن; میرنشینێن كوردی یهك ل پهی یا دن لاواز دبوون و هلدوهشیان. د جیهانهكه وها دا، خانی—كو زانایهكی ئولی و ههلبهستڤانهكی كورد بوو—بریار دا كو چیرۆكهكه ئەڤینیێ بنڤیسه: مهم و زین. لێ یا كو وی ئافراند، تشتهكی ژ رۆمانسهكه كلاسیك یا رۆژهلاتی وێدهتر بوو.
خانی بهریا كو ناسیۆنالیزم ل ئەورۆپایێ ببه خوهدی فۆرمهكه تیۆریك، ل جۆگرافیایا رۆژهلاتا ناڤین پرسهكه بنگههین ئانی زمان; پرسهكه ساده و ههژینهر: «چما ههموو ملهت خوهدی پادیشاهـ و دهولهتن و ئەم سێویێن دیرۆكێ نه؟» ئەڤ پرس، كاكلا وێ رامانێ بوو كو «روحێ» ناسنامهیا كوردی پێك ئانی. ژ بهر ڤێ یهكێ یه كو خانی نه تهنێ وهكی ههلبهستڤانهك، لێ بهلێ وهكی ئەندازیارێ رامانهكێ تێ حهسباندن كو چارهنووسا كۆمی یا كوردان ئانیه زمان.
مهم و زین نه تهنێ ریوایهتا ئەڤین و تراژیدیێ یه. د پێشگۆتن و قاتێن سهمبۆلیك یێن بهرههمێ دا، خانی ب زهلالی بهحسێ پارچهبوونا كوردان، تونهبوونا هێزا سیاسی یا سهربخوه و پێویستیا یهكیتیێ دكه. لێكۆلینهرێن ناڤدار یێن خهباتێن كوردی—وهكی مارتن ڤان برونهسسهن—نیشا دانه كو ئەڤ بهرههم هێمانێن دهستپێكێ یێن نهتهوهپهروهریا كوردی د خوه دا دحهوینه; مانیفهستۆیهكه پێش-نووژەن (پره-مۆدهرن) دهربارێ پرسا نهتهوهیی دا، د سهردهمهكێ دا كو هێژ زمانێ سیاسهتێ یێ نووژەن نههاتبوو دنیایێ.
هلبژارتنا زمان ژی د ڤێ ناڤبهرێ دا، ب سهرێ خوه ههلوهستهكه سیاسی یه. د سهردهمهكێ دا كو زمانێ بلند یێ رامان و وێژەیێ فارسی بوو، خانی ب زانهبوون ب كوردی نڤیساند. ئەو د پێشگۆتنا بهرههمێ دا، سهدهما ڤێ هلبژارتنێ بێ پهرده تینه زمان: دا كو خهلك نهبێژن «كورد ملهتهكی بێسهواد و بێ كتێبن»; دا كو ئیسپات بكه زمانێ وی یێ دایكێ شیانا ڤهگۆتنا فهلسهفه، عرفان، ئەڤین و سیاسهتێ ههیه. ب ڤی ئاوایی، خانی زمانێ كوردی ژ پهراویزێ دهرخست و ئەو كر هلگرێ زانین، دیرۆك و هێزا رامانێ. ژ بهر ڤێ یهكێ یه كو لێكۆلینێن كلاسیك و ئاكادیمی، وی وهكی «پێشهنگێ نهتهوهپهروهریا كوردی» یان «پرۆتۆ-ناسیۆنالیست» ب ناڤ دكن.
د جیهانا خانی دا، ههلبهست ب خوه مهدیایه. د سهردهمهكێ دا كو نه چاپخانهیا كوردی ههبوو و نه ژی چاپهمهنی، مهم و زین ب رێیا دهستنڤیسان، مهدرهسهیێن ئولی و مزگهفتان ل سهرانسهرێ ههرێمێن كوردی بهلاڤ بوو. نوسخه دهست ب دهست دگهریان و ههتا دهستپێكا سهدسالا بیستهمین، د گهلهك باژارێن كوردستانێ دا دهاتن خواندن. سێ سهدسال بهریا شڤان پهروهر، خانی پهیامهكه زهلال دابوو كوردان: «چیرۆكا وه یا خوهسهر ههیه; ئەگهر هوون وێ نهنڤیسن، دێ كهسێن دن ژ بۆ وه بنڤیسن.»
لێكۆلینێن رامانی یێن ههڤدهم نیشا ددن كو مهم و زین، وێدهتری قادا خوه یا عرفانی، ژ داویا سهدسالا 19ێ ڤه هێدی هێدی د خهیالا كۆمی یا كوردان دا گەهشت ئاستێ «داستانا نهتهوهی». ئەڤ گوههرتنا خواندنێ، ههموهختی تهڤگهرێن هزری و چاندی بوو و خانی ژ ههلبهستڤانهكی كلاسیك ڤهگوههری «ههلبهستڤانێ نهتهوهی»; مهتنهك كو ژ خهلوهتگهها تهسهوفێ گاڤ ئاڤێت مهیدانا ناسنامهیێ.
د ههمان بهردهوامیا دیرۆكی دایه كو شڤان پهروهر دهردكهڤه هۆلێ. وی تیۆرا خانی ژ پێنووسێ ڤهگوهاست دهنگ; ههمان تێگههێن بنگههین—یهكیتی، ناسنامهیا سهربخوه و ئێشا بێدهولهتیێ—نه د قالبێ بهیتێن نڤیسكی دا، بهلێ د شێوهیێ ئاواز، ڤهگۆتن و سترانان دا، د سهدسالا بیستهمین دا ژ نوو ڤه ئافراندن. گاڤا كو شڤان دپرسه «كینه ئەم؟» یان ریوایهتێن دیرۆكی و داستانی د ئالبۆمێن خوه دا ب جهـ دكه، د راستیێ دا ئەو ههمان مۆدێلا «هشیاركرنا ب ریوایهتێ» یا خانی ب مهدیایهكه نوو ب كار تینه: مۆزیك وهكی «پرتووكهكه ڤهكری» ژ بۆ نفشێن كو دبه كو دهستگههیشتنا وان ب دبستانا كوردی تونهبه، لێ دكارن ببهیزن، ببن ههمدهنگ و دیرۆكا خوه ب رێیا سترانان ل بیرا خوه بگرن.
ب ڤێ واتهیێ، ئەگهر ئەحمهدێ خانی نهتهوه بهریا دهولهتێ دیتبه و زمان كربه بنگههێ رامانا نهتهوهی، شڤان پهروهر ههمان رامان ڤهگوههراند تهجرووبهیهكه ژیایی و ههستهكه كۆمی. یهكی نڤیساند دا كو نهیێ ژبیركرن; یێ دن ستراند دا كو ژ بیر نهچه.
2 – میقداد میدحهت بهدرخان (سهدسالا 19): ئەندازیارێ مهدیایێ
د سالێن داوی یێن سهدسالا 19ێ دا، دهما كو هشیاری ئێدی نهدشیا تهنێ پشتا خوه بده ههلبهست، ئەفسانه و كهڤنهشۆپیا دهڤكی، میقداد میدحهت بهدرخان گاڤهك دیاركهر ئاڤێت. جیهان د گوههرینێ دا بوو: ئمپراتۆرییا ئوسمانی د بن فشارا هێزێن ئەورۆپی و تهڤگهرێن نهتهوهیی یێن ناڤخوهیی دا قهلش ددان و ل دهردۆرا وێ، نهتهوهیێن وهكی ئەرمهنی و گورجیان ب رۆژنامه، پرتووك و دبستانان، ڤهگۆتنا خوه دانین قادا گشتی. د رهوشهكه وها ئالۆز دا، بهدرخان—كوڕێ مالباتا ناڤدارا بهدرخانیان، میرێن داوین یێن ب هێز یێن بۆتانێ—ب ئاوایهكی راست فێم كر كو سهردهما نوو، دهرباسبوونا ژ كهڤنهشۆپیا دهڤكی بۆ كهڤنهشۆپیا نڤیسكی دخوازه; كو ژ بۆ گرێدانا كوردان ب جیهانا نووژەن را، دڤێ زمان بێ سپارتن كاخهزێ و ئاگاهی وهره چاپكرن.
د 22یێ نیسانا 1898ێ دا، ل قاهیرهیێ—باژارهكی دووری كوردستانێ، لێ نێزیكتری ئازادیێ—وی ههژمارا یهكهم یا رۆژنامهیهكێ وهشاند كو ناڤێ وێ ساده و زهلال هلبژارتبوو: «كوردستان». ئەڤ رۆژنامه د سرگوونێ دا دهات چاپكرن، لێ مهسهلهیا وێ «هوندر» بوو: فشارا ل ئمپراتۆرییا ئوسمانی، رهوشا ویلایهتێن رۆژهلات، پێویستیا پهروهردههیا ب زمانێ كوردی، و رۆلێ رهوشهنبیر و ئاریستۆكراتێن كورد یێن نوودهركهتی د ئاڤاكرنا پاشهرۆژەكه جودا دا. زمانێ سهرهكه یێ رۆژنامهیێ كورمانجی بوو، لگ هل پشکێن ب تركیا ئوسمانی; هلبژارتنهكه هشمهندانه ژ بۆ ئاڤاكرنا پرهكێ د ناڤبهرا جڤاكا كورد و ئەلیتێن (نخبة) سیاسی یێن ستهنبۆلێ دا.
د گهل ڤێ یهكێ، ئەڤ مهدیایا نووخهملی ژ دهستپێكێ ڤه ب ناكۆكیهكه بنگههین را رووبروو بوو. خوهندهڤانێن وێ ب پڕانی ئەلیت و خوهندهوار بوون; كێمانیهكه بچووك د جڤاكهكه كو پڕانیا وێ ژ گوندی، كۆچهر و چیاییان پێك دهات. گرسهیا گهل—ئانکو هلگرێن سهرهكه یێن بیرا كۆلهكتیف—گەهشتنا وان یا راستهراست ژ بۆ ڤێ ئاگاهیا نڤیسكی تونهبوو. لێ كوردستانێ رێیهك ڤهكر كو ڤهگهرا وێ تونهبوو: رێیا هاتنا زمان و ناسنامهیا كوردی بۆ قادا گشتی یا نووژەن.
رۆژنامهیا كوردستانێ چار سالان دهوام كر و ب گشتی (31) ههژمارە هاتنە وهشاندن; رۆژنامهیهكه گهرۆك كو د ناڤبهرا قاهیره، جنێڤ، لەندن و فۆلكهستۆنهیێ دا دچوو و دهات و دانەیێن وێ ب ئاوایهكی قاچاخ دهرباسی ناڤا ئاخا ئوسمانی دبوون. رهخنهیا ئەشكهرا یا ل دژی سولتان عەبدولحهمیدێ دویێ بهس بوو كو ئەڤ وهشان ژ دهستپێكێ ڤه ل ناڤ ئمپراتۆرییێ قهدهخه بێ راگەهاندن. د گهل ڤێ یهكێ، تۆرهكه ڤهشارتی یا خواندهڤانان ل باژارێن وهكی شام، مێردین، ئەدهنه و دیاربهكرێ پێك هات—تۆرهكه كو دانه ب دزی هلدگرتن و دزانیبوو كو خواندنا رۆژنامهیێ ل بهر چاڤان دكاره ببه سهدهما شۆپاندن و جهزاكرنێ.
ڤهگۆتنێن دیرۆكا رۆژنامهگهریا كوردی نیشا ددن كو كوردستان نه تهنێ مهدیایهكه نووچهیان بوو، بهلكی وهكی پلاتفۆرمهكه ئیدیۆلۆژی و چاندی دهات ههسباندن: ئعتیبارهكه نوو ژ بۆ زمانێ كوردی وهكی ئاموورا رامان و بهرخوهدانێ; چاپكرنا پشکێن مهم و زینێ ژ ههژمارا دویێ ڤه; و ڤهگوههرتنا پهیڤا «كوردستان»ێ ژ ناڤهكی ئەردنیگاری بۆ سهرناڤێ گۆتارهكه سیاسی و چاندی. ژ بۆ جارا ئێكێ، كورد بوون خوهدیێ مهدیایهكه چاپكری و نووژەن و تۆرهكه دهرڤهی-جهـ یا نڤیسكار، ههلبهستڤان و چالاكڤانان ل ستهنبۆل، قاهیره، جنێڤ و لەندەنێ گەهشتن ههڤ.
لێكۆلین و راپۆرێن سالڤهگهرێن 126 و 127مین یێن ڤێ رۆژنامهیێ تهكهز دكن كو كوردستان خالا دهستپێكا فهرمی یا رۆژنامهگهریا كوردی یه; رۆژا كو پاشێ پەرلهمانێ ههرێما كوردستانێ ئەو وهكی «رۆژا رۆژنامهگهریا كوردی» ب ناڤ كر. كهڤنهشۆپیهكه كو د گهل دهرباسبوونا بۆ سهردهما دیژیتال، هین ژی د بن فشارا سانسوور، سرگوون و سنۆرداركرنا گەهشتنا ئاگاهیان دا، ژ بۆ مانێ شهر دكه.
ههكه ئەحمهدێ خانی د سهدسالا 17ێ دا، د قالبێ ههلبهستێ دا، ژ كوردان را گۆتبه «هوون نهتهوهیهكن»، میقداد میدحهت بهدرخان د داویا سهدسالا 19ێ دا ب رۆژنامهیا خوه ئەڤ نهتهوه ئانی سهر دكا گشتی یا نووژەن. ئەو د دهمهكه وەسا دا دنڤیسی كو گهلهك ژ نڤیس و وهشانێن كوردی یان قهدهخه بوون یان ژی د بن شوورا سانسوورهكه گران دا بوون; ژ بهر ڤێ یهكێ، مهدیایا خوه د سرگوونێ دا ئاڤا كر—تام چاوا كو ب دههان سال شووندا، شڤان پهروهر مۆزیكا خوه د سرگوونێ دا تۆمار كر.
د ڤێ چاڤنێریا دیرۆكی دا، شڤان پهروهر میراتگرێ ههمان پرۆژەیا مهدیایی یه، لێ ب ئاموورهكه دن. بهدرخان د داویا سهدسالا 19ێ دا مهدیایا نڤیسكی—تهڤی قهدهخهیان—هیمێ وێ دانی; شڤان د سهدسالا 20 و 21ێ دا مهدیایا بهیستبار—تهڤی سانسۆرێ—بهرفرههـ كر. ههردویان ژی زمانێ كوردی ژ بن ئەردی دهرخستن و ئانین قادا گشتی: یهك ب قاچاخچیتیا كاخهزان، یێ دن ب قاچاخچیتیا كاسێتان. ههردویان نیشا دا كو گاڤا رێیا فهرمی تێ گرتن، زمان بێدهنگ نامینه—رێیهكه دن پهیدا دكه.
پهردا سێیهم:
شڤان پهروهر (سهدسالا بیستێ)
ژ دایكبوونا ل ژێر سیا قهدهخهیێ; ژ سترانێن گوندی ههیا ئەندازیاریا دهنگێ گهل شڤان پهروهر كو ناڤێ وی یێ راستی (ئیسمایل ئایگون)ە، د سالا 1955ێ دا ل ههرێمهكه د ناڤبهرا وێرانشار و ئامهدێ دا ژ دایك بوویە; ئەردنیگاریهكه كو ههم بهدهویا خوهزایێ و ههم ژی توندیا سیاسهتێ د خوه دا جڤاندبوو. ئەو د مالباتهكێ دا مهزن بوو كو مۆزیك پشکهكه خوهزایی یا ژیانا رۆژانه بوو: باڤێ وی بلوور لێ ددا و برایێ وی ستران دگۆتن. مۆزیك، بهری كو ببه هلبژارتنهكه هشمهند، زمانێ ژیانا وی بوو.
شڤان ژ جوانیێ ڤه ب تهمبوور و سترانێن گهلێری یێن كوردی را مهزن بوو، لێ زوو فێهم كر كو مۆزیكا كهڤنهشۆپی یا دهنگبێژیێ —ل گهل ههموو دهولهمهندیا خوه یا چاندی و رۆلێ خوه یا بیر-چێكهر— ژ بۆ بهرسڤدانا ئێشێن مرۆڤێ كورد یێ نووژەن تێرێ ناكه. دهنگبێژی پرانی بەحسێ ئەڤینێن ههرێمی ئان شهرێن عەشیری دكر، د دهمهكێ دا كو جڤاكا كورد د نیڤا دویێ یا سهدسالا بیستێ دا رووبروویی پرسێن بنگههین ببوو: ئینكاركرنا ناسنامهیێ، سهركوتكرنا زمان، سرگوون و پارچهبوونا د ناڤ سنۆرێن نهتهوه-دهولهتێن نوو دا. ژ ڤر بوو كو ئاموور د دهستێ شڤان دا واتهیهكه نوو پهیدا كر; ئێدی نه تهنێ ئاموورهكه شاهیێ بوو، لێ بهلێ ڤهگوههری چهكهكی بۆ شهر —چهكهكه بێ فیشهك، لێ ب باندۆرهكه كوور و ماینده.
ژ بۆ شڤان، مۆزیك نه تهنێ هونهر بوو; داخویانیهك ل دژی ژ بیر كرنێ بوو. ئەو ڤهگهریا سهر مهتنێن كوردی و كلاسیك یێن قهدهخهكری: ژ مهم و زینا ئەحمهدێ خانی و ههلبهستێن جهگهرخوین ههتا چیرۆكێن پیركان و لۆرینێن چیایان. وی ئەڤ میراتا نڤیسكی و دهڤكی ب ئاوازێن داستانی را تێكهل كر و گەهشتە وێ ئەنجامێ كو كورد نه تهنێ ژ كێمبوونا «پارتی» ئان «سهرۆك» دئێشن; تشتێ كو ژ ههر تشتی زێدهتر كێمە، «دهنگهكی ههڤپار»ە —دهنگهك كو ل شوونا چهكان، ب هونهرێ تێبكۆشه، دیرۆكێ ڤهبێژە و سنۆران دهرباس بكه.
رۆلێ شڤان ژ ڤێ دیتنێ، رۆلهكه ستراتیژی بوو; ژ بهر كو وی «مهدیا» گوههراند. ئەگهر ئەحمهدێ خانی د سهدسالا هڤدهیێ دا رامانا ناسنامهیێ فۆرمولزه (صیغة) كربوو و میقداد مدحهت بهدرخان د داویا سهدسالا نۆزده یێ دا ئەو رامان ب رۆژنامهیێ ئانیبوو قادا گشتی، شڤان پهروهر د سهدسالا بیستێ دا ئەڤ میرات كر مالێ ههموویان. د جڤاكهكه كو ئاستێ خواندن و نڤیسینێ نزم بوو و چاپهمهنیا كوردی یان قهدهخه بوون یان ژی ب دژواری دهاتنە بهلاڤكرن، شڤان بهرێ خوه دا تهكنۆلۆژیهكه ساده لێ شۆرهشگهر: كاسێت.
كاسێت، رۆژنامهیا نهخواندهڤانان بوو. كاسێتێن شڤان یێن كو ب قاچاخی ژ سنۆرێن ماینكری دهرباس دبوون، ههمان رۆلێ رۆژنامهیا كوردستانێ یا بهدرخان دلیستن، لێ ڤێ جارێ ب گەهشتنهكا ملیۆنان. شڤان فهلسهفهیا تهڤلیههڤ یا خانی یا دهربارێ «یهكیتی» و «ناسنامه«یێ دا ژ پرتووكخانهیان دهرخست و ئەو ب زمانێ مۆزیكێ —زمانێ كو ههوجهداری ب خواهندنێ نهبوو و راستهراست ب دل را دئاخڤی— بره ناڤ شڤان ، كاركهر، خواندهكار و كۆچبهران.
د سالێن 1970ێ دا، تركیا د ناڤ ئاگرێ خوهنیشادانێن خواندهكاران و كێشهیێن سیاسی دا دشهوتی. د ههمان ئاتمۆسفهرێ (اجواء) دا، كاسێتێن مالێ یێن شڤان —یێن كو د ئودهیێن بچووك و ب دهرفهتێن سهرهتایی دهاتن تۆماركرن— سنۆرێن ههرێمی دهرباس كرن و گەهشتن زانینگههـ، گوند و ههتا دهرڤهیی وهلات. سترانێن كو ب ئەڤین، خهریبی و چیایان دهستپێ دكرن، هێدی هێدی ڤهگوههرین داخویانیێن دهڤكی یێن دهربارەی زلم، سرگوون، سهركوتكرنا زمان و خهیالا ئازادیێ.
دهما كو شڤان د سالێن ههفتێیی دا سترانا «كینه ئەم؟» گۆتی ئەردههژەكا چاندی چێبوو. ئەڤ ستران نه پرسهكه ساده بوو; مانیفهستۆیهك بوو ل دژی ئینكارێ. ئەو د ڤێ بهرههمێ دا، ب زمانهكی ئاگرین، دیرۆكا كوردستانێ د بهر چاڤان را دهرباس دكر و بهرسڤا ڤهگۆتنێن فهرمی یێن دهولهتان ددا. ههتا بهری وێ، مۆزیكا كوردی پڕانی زمانێ «گازندان» بوو; لێ مۆزیكا شڤان ڤهگوهاستە زمانێ «نهرازیبوون» و «داخوازیێ».
ژ ئالیێ ئەتنۆمۆزیكۆلۆژیێ ڤه، ئەڤ ڤهگوههرتن پشکهك ژ پێڤاژۆیا «سیاسیبوونا فۆلكلۆرێ كوردی» بوو; پێڤاژۆیهك كو ب تایبهتی د دههسالێن داوی یێن سهدسالا بیستێ دا لهز گرت. لێكۆلین نیشا ددن كو هونهرمهندێن وهك شڤان پهروهر، نزامەدین ئارچ و جوان حاجۆ، ب ستراندن و بهستهكاریا نوو، پهیڤ و ناڤهرۆكێن بهرخوهدانێ خستن ناڤ نڤیسا مۆزیكێ و ب ڤی رهنگی سترانا فۆلكلۆری ژ رێورهسمێن ههرێمی دهرخستن و ئەو بلند كرن ئاستێ داخویانیهكا نهتهوهی-سیاسی.
ئەڤە بهس بوو كو حكوومهتا تركیهیێ شڤان وهكی «خهتهره« ببینه. بهرههمێن وی هاتن قهدهخهكرن، كۆنسهرێن وی هاتن بهتالكرن و فشارێن ئەولههیێ زێده بوون. د داویێ دا، د سالا 1976ێ دێ، دهما كو گهفا گرتنێ جددی بوو، شڤان چو رێیهكا دن ژ بلی هێلانا وهلێت نهدیت. ئەو چوو ئالمانیایێ و ژیانا وی یا ل سرگوونێ دهستپێ كر; سرگوونهكا كو ب دههان سالان دهوام كر.
لێ ئەڤ سرگوون —وهكی كو بهرێ ژ بۆ میقداد بهدرخان قهومیبوو— نه تهنێ ئەو دوور نهخست، لێ بهلێ دهنگێ وی جیهانی كر. ل ئالمانیا، سوێد و وهلاتێن دن یێن ئەورۆپایێ، شڤان ئەلبۆمێن خوه یێن فهرمی وهشاندن، كۆنسهرێن مهزن ل دار خستن و ل كێلهكا هونهرمهندێن ناڤنهتهوهیی دهركهت سهر دكێ. پشکداریا وی د كۆنسهرا مرۆڤدۆستی یا «سمپله تروته» دا ل سالا 1991ێ —كو داهاتێ وێ ژ بۆ ئالیكاریا پهنابهرێن كورد پشتی شهرێ كهنداڤێ هاتە خهرجكرن— میناكهكا زهلال یا گرێدانا مۆزیكا وی ب چالاكیێن مرۆڤی و جیهانی بوو.
د ههمان دهمی دا كو سترانێن وی ل تركیا، ئیران، ئیراق و سووریهیێ قهدهخه بوون، كاسێتێن وی ب دزی دگەهشتنە باژار و گوندێن كوردستانێ: د بن ڤالیزان دا، د بێریكێن ئاژۆكاران دا، ب ههجیان و رێڤنگان را —تام ههمان رێیا كو نۆد سال بهرێ، رۆژنامهیا كوردستانێ یا بهدرخان پیڤا بوو. مۆزیكێ، جارهكا دن، رۆلێ «مهدیایا قهدهخهكری» گرت سهر ملێ خوه.
ب ڤی رهنگی، شڤان پهروهر —ئەو خۆرتێ گوندی ب تهمبوورهكه ساده— ڤهگوههری ئەندازیارێ دهنگێ گرسهیان; دهنگهكی كو د سهردهما ئینكارێ دا ژ دایك بوو، د سرگوونیێ دا مهزن بوو و د بیرا كۆلهكتیف یا كوردان دا ماینده بوو. ئەگهر خانی رامان نڤیسیبوو و بهدرخان ئەو چاپ كربوو، شڤان كر كو ئەو رامان وهره بهیستن —و ئەڤ بهیستنبوون، ئەو ڤهگوههراند هێزهكه گشتی و رانهوهستینهر.
پهردهیا چارهم:
سرگوون و جیهانیكرنا ئێشێ
گهشتا یهكهم كاسێتێن شڤان ل وارگههێن خواندهكاران و گوندێن دوور، دهرباسبوونا كاسێتێن قاچاخ ژ سنۆران، زوو زهنگلا خهتهرهیێ ژ بۆ دهزگههێن ئەولههیێ لێخست. د نیڤا سالێن حهفتێیان دا، فشار گەهشتنە ئاستێ ههری بلند و گهف ئەشكهرا بوون: بێدهنگ به، یان زندان، یان مرن. بهرههمێن وی ب سالان ل تركیا، ئیران، ئیراق و سووریایێ هاتنە قهدهخهكرن; كاسێت ب دزی دهاتن بهلاڤكرن و ههبوونا وان دكاربوو ببه سهدهما بهدهلهكه گران. د رهوشهكه وها دا، شڤان د سالا 1976ێ دا نهچار ما كو وهلێت بهێلت و بچته ئالمانیایێ سرگوونیهك كو ژ بۆ گهلهك كهسان داویا رێ یه، لێ ژ بۆ وی دهستپێكا ئاسۆیهكی نوو بوو.
ئەورۆپا جیهانهكا دن بوو: ستودیۆیێن نووژەن، دهرفهتا تهڤلیههڤكرنا دهنگێ گیتارا ئەلهكتریك، كهمان و باتهریێ ب تهمبوور، نهرمهنا و دههۆلێ را و نیعمهتا كو ژ ههموویان كێمتر پهیدا دبوو ئازادی. ل ئالمانیا، سوێد و فرەنسا، شڤان پهروهر بوو زمانێ دیاسپۆرایا كوردی. نفشێن كو ل رۆژاڤایێ ژ دایك ببوون و پێوهندیا وان ب زمان و بیرا كۆلهكتیف را سست ببوو، ب دهنگێ وی خوه ژ نوو ڤه ناسكرن. ئەو بوو خهلهكا گرێدانێ د ناڤبهرا وهلاتێ وندابوویی و ژیانا سرگوونیێ دا.
سرگوون، ههر چهند برینهكا كوور به ژی، لێ ژ بۆ شڤان پهروهر بوو سهدهما هلكشینێ. ئەو بێ ترس سترا، ژەنی و بهحسێ كوردستانێ كر; بێیی كو ترس و خۆفا سهردهگرتنا شهڤێ سیێ باڤێژە سهر ژیانا وی. دهردێ خهریبیێ ههر تم د دهنگێ وی دا پێل ددا و «مالا وندابووی» مژارا دوبارهبوویی یا سترانێن وی بوو، لێ ههر ئەڤ خهریبی بوو كو دهنگێ وی جیهانی كر. سالۆنێن ئەورۆپایێ تژە دبوون و زارۆكێن ژ ناڤا دیاسپۆرایێ، یهكهم رووبرووبوونا خوه یا ب ناسنامهیا كوردی را ب رێیا سترانێن وی تهجرووبه دكرن.
ئو كاسێت؟ وان رێیا خوه ددیتن. د قوتیێن دهتهرژانان (سندۆقێن پاقژکرنێ) دا، د ناڤ جلکان دا، یان ژی ڤهشارتی د ناڤ پارچهیێن ئوتۆمۆبیلان دا، ژ ئەورۆپایێ دگەهشتن كوردستانێ. د سالێن ههشتێیان دا، خوهدیكرنا كاسێتهكه شڤان ل تركیا، ئیران، ئیراق یان سووریهیێ دكاربوو ب زندان و ئیشكهنجهیێ ب داوی ببا، لێ گهل خهتهره ددا بهر چاڤێن خوه. چمكی ئەو كاسێت تهنێ مۆزیك نهبوون; مانیفهستۆیهكه بێدهنگ بوون ژ بۆ ڤێ یهكێ كو «ئەم ههنه«.
پهردهیا پێنجهمین:
ئافراندنا مۆزیكهكا نهتهوهی
بهری شڤان، مۆزیكا كوردی وهك ئەردنیگاریا پارچهبوویی یا كوردستانێ ب خوه بوو: پارچه پارچه و ژ ههڤ جودا. كرمانجی د رێیا خوه دا دچوو، سۆرانی د رێگهزهكا دن دا دههركی و زازاكی ل كێلهكا بێدهنگتر بێهن دستاند. ریتمان بێهنا ئاخا گوند ددان، ئامووران رههێن خوه بهردابوون ناڤا ههرێمێ و تهجروبهیا گوهداریكرنا مۆزیكێ پتری كو ئەو خویا دکە «كۆنسهر»ەكێ، ب ئایین، داوهت و شهڤبوهێركێن كۆمی ڤه گرێدایی بوو. مۆزیك دهات بهیستن، لێ نهدهات «ڤهگۆتن»; دهنگ ههبوو، لێ دك تونه بوو.
شڤان ئەڤ پارچهبوون ڤهگوهاستە دهرفهتهكا نوو. وی ریتمێن ههرێمێن جودا خستن ناڤ ههڤ، تهمبوور و بلوور دانین كێلهكا گیتار و ئاموورێن تێلی و هێمانا «چیرۆك»ێ یا ژبیربوویی ل دلێ مۆزیكێ ڤهگهراند. سترانێن كوردی د دهستێن وی دا ژ شێوهیێن ههرێمی دهرباس بوون و گەهشتن پێكهاتهیهكا ڤهگۆتن-ناڤهند و دك-حهز; تشتهك د ناڤبهرا مۆزیك و شانۆیێ دا، د ناڤبهرا ستران و دیرۆكێ دا جۆرهیهكا «ئۆپهرایا گهلێری» كو ژ كۆلانێن گوندان دهستپێ كر و رێیا خوه ل سالۆنێن مهزن یێن ئەورۆپایێ ڤهكر.
ئەڤ گوهۆڕین، تهنێ نووژەنیهكه تهكنیكی نهبوو; بوویهرهكه چاندی و ناسنامهیی بوو. مۆزیكا كوردی ژ هونهرهكه ههرێمی ڤهگوهاستە مانیفهستۆیهكه نهتهوهی: بوو ناڤگینهك ژ بۆ هلگرتنا بیرا كۆمی، قابهك ژ بۆ ههڤگرتنێ و دهرفهتهك ژ بۆ لههڤجڤینێ. د ڤێ رێیێ دا، بهرههمێن مینا «ئەی رهقیب» بوون مارشا نهتهوهیی یا گهلێ كوردستانێ. سروودهك كو دیرۆك، ئێش و شانازی د پێكهاتهیهكا مشهخت، ههمدهنگ و ڤهگوهێزبار دا كۆم كریه. بهلاڤبوونا نوسخهیێن فهرمی و دوباره خواندنا ڤی بهرههمی نیشا ددا كو چما «ئەی رهقیب» ئێدی نه تهنێ بهرههمهكه مۆزیكی یه، بهلكی سهمبۆلا نهتهوهیهكێ یه كو دسترێ دا كو نهیێ ژبیركرن.
پهردهیا شهشهمین:
شڤان و تراژیدیا ههلهبجهیێ; شینخانهیا وژدانا دیرۆكێ
سالا 1988ێ یهك ژ دهمێن ههری رهش و دیاركهر یێن دیرۆكا كوردستانێ و خالهكه چارهنووسساز د رێیا هونهری یا شڤان دا بوو. بۆمبەبارانا كیمیایی یا ههلهبجهیێ ژ ئالیێ رژێما بەعس یا ئیراقێ ڤه، د چهند دهقیقهیان دا جانێ زێدهتری پێنج ههزار مرۆڤێن بێپاراستن ستاند و باژارهك ڤهگوههراند گۆرستانهكه بێدهنگ.
د بهرتهكا یهكهمین دا، جیهانێ بێدهنگی هلبژارت. مهدیایا رۆژاڤا، د بن سیا پشتگریا دهولهتێن خوه بۆ سهدام حوسهین د شهرێ ل گهل ئیرانێ دا، یان ئەڤ كارهسات پاشگوهكرن یان ژی ئەو خستن قونجكێ. د ڤالاهیهكه وها یا ئەخلاقی و مهدیایی دا، هونهرێ شڤان جارهكه دن ژ سنۆرێ شاهیێ دهرباس بوو و بوو ئاموورا شاهدی و ئاشكهراكرنێ.
سترانا «حهلهبجە» ب دهستپێكا خوه یا ههژینهر — كو ب دهنگێ گری، شین و ترسێ را تێكهل بوویه — نه تهنێ پارچهیهكا مۆزیكێ، بهلكی نیشادانا دهنگی یا تاوانهكا ل دژی مرۆڤاهیێ یه. شڤان ب دهنگهكی لهرزۆك ژ قاهران، نه تهنێ ژ بۆ كوردان، بهلكی ژ بۆ وژدانا جیهانی ستران گۆت. وی كاری ئێشا حهلهبجهیێ ژ سنۆرێن ئەردنیگاری دهرباس بكه و وێ بكه پرسگرێكهكا مرۆڤی و جیهانی.
د ڤێ كێلیا دیرۆكی دا، شڤان نیشا دا كو مۆزیك دكاره ببه بهلگه; بهلگهیهكه زندی و ماینده كو ل ههمبهری سانسوور، تهحریف و ژبیركرنێ ل بهر خوه ددا.. ئێدی ژ ڤر و پێڤه، ئەو نه تهنێ بهردهوامكهرێ كهڤنهشۆپیا ئەحمهدێ خانی بوو، بهلكی بوو روویهكی نووژەن یێ كاوایێ ئاسنگەر; هونهرمهندهكی كو ب قیرینا دهنگێ خوه، دههاقێ(دەهێ) سهردهمێ ئەشكهرا و مهحكووم دكر.
پهردهیا ههفتهمین:
شڤان پهروهرێ ههموو گهل
یهك ژ تایبهتمهندیێن بنگههین یێن شڤان پهروهر—تایبهتمهندیهكه كو وی نێزیكی ئاستێ كهسایهتێن وهك ئەحمەدێ خانی دكه—ههولدانا وی یا ب زانهبوون یا ژ بۆ «نهتهوهیمانێ» و دووركهتنا ژ «حزبیبوونێ»یه. د جڤاكا سیاسی یا كوردستانێ دا كو ب دههان سالانە د بن سیا ههڤڕكی و كوورانیێن حزبی دا (ژ پەكەكێ بگره ههیا پەدك، یەنك و ههركینێن دن) دژی، شڤان ههول دایه ببه دهنگهك كو نه سەر ب ئالیهكی تایبهتە; دهنگهك كو نه د خزمهتا تونهكرنا یێ دن دایه، لێ بهلێ ل پهی بهیستنا ههموویانە.
ئەڤ هلبژارتن قهت بێ بهردێل نهبوویه. جارنان ژ ئالیێ ههركینێن توندرهو ڤه ب موحافهزهكاریێ هاتیه تاوانباركرن و جارنان ژی ژ ئالیێ یێن دن ڤه فشار لێ هاتیه كرن، دا كو ههلوهستهكه سیاسی یا دیار بگره. د گهل ڤێ یهكێ، شڤان راست فێم كربوو كو «هونهرمهندێ نهتهوهی» ههگهر د ناڤ شهرێ رۆژانه یێ سیاسهتێ دا بحهله، ئەو یێ هێزا خوه یا كۆمكرنێ وندا بكه. ههر وهكی چاوا مهم و زینا ئەحمەدێ خانی ئایدی چو حزب و ههركینهكه تایبهت نینه و میراسا ههموو كوردانە، دڤێ دهنگێ شڤان ژی سیهوانهكه بهرفرهه به—پهناگهههكه سهمبۆلیك ژ بۆ جڤاكهكه پارچهكری.
تهڤی ههزكرنهكه بهرفرهه و باندۆرهكه كێموێنه، شڤان پهروهر قهت نهخوهست د قهلبێ «رێبهرێ سیاسی» دا دهركهڤه پێش. ئەو د دهمێن حهساس یێن دیرۆكا نووژەن دا—شهر، فشار، سرگوون، جینۆساید و هلوهشینێن جڤاكی—ل جهم گهل سهكنی، لێ ب زانهبوون ههول دا میراسا خوه یا چاندی ژ دهستدانینا سهر یا سیاسهتێ رۆژانه دوور بگره. ئەڤ ههلوهست ههر تم جهێ نیقاشێ بوویه: هنهك ئەو وهك رۆمانتیزما چاندی دیتنه و هنهك ژی وهك دووركهتنا ژ سیاسهتێ; لێ یا كو د ههموو ڤان دادباركرنان دا نەلڤ مایه، جهێ شڤان د بیرا كۆلهكتیف یا كوردان دایه—جههكی كو رهخنهیان قهبوول دكه، لێ ژ هۆلێ رانابه.
كلیتا فێمكرنا ڤێ ههلوهستێ، نه د داخویانیێن فهرمی دا، لێ د ناڤ سترانان ب خوه دا ڤهشارتی یه. د «هۆزانم هۆزان» دا، شڤان ب زانهبوون خوه ژ ههر سهرناڤهكی دهستهلاتداریێ ڤالا دكه: نه پاشا، نه وهزیر، نه شێخ و نه میرە. ئەو ژ مهقامان دوور دكهڤه دا كو ببه «ههلبهستڤانێ گهل»; كهسێ كو راستیێ دبینه، دوباره دكه، رهخنهیان قهبوول دكه و ههبوونا خوه دهیندارێ گهل دبینه، نه رێبهران. ل ڤر، هونهر جهێ فهرمانێ دگره و ڤهگۆتن، جهێ فهرمانا لهشكری دگره.
د ههمان ستران و بهرههمێن مینا وێ دا، شڤان بهحسێ برینا براكوژیێ دكه و بێیی كو ل شوونا دادوهر ئان رێبهرێ سیاسی روونه، رێبهر و هێزێن دژبهر ڤهدخوینه براتی، یهكیتی و بهرپرسیاریا ئەخلاقی. ئەو نه منهتا دهستهلاتێ دكشینه و نه ژی سۆزا رزگاریا لهزگین ددها; بهلكی ب زمانێ ههلبهستێ هشیاریێ ددا كو هلوهشین ژ هوندر ڤه دهستپێ دكه—ل ور كو گور دكهڤه ناڤا كهریێ، دز دكهڤه مالێ و دژمن، ئاخێ پارچه پارچه دكه. سیاسهت د ڤێ ڤهگۆتنێ دا، نه لیستكا دهستهلاتێ، لێ تێكچوونا ئەخلاقێ كۆلهكتیفە(ب کۆم).
د سترانێن دن دا ژی ههمان لۆژیک دوباره دبه: جیهانا دهولهتان، كۆماران و سیاسهتان، جیهانهكه بێ سەقامگیری و بازاری تێ تهسویركرن; جهێ كو مافێن مرۆڤان ل سهر ناڤێ بهرژەوهندیێن ئابۆری و جیۆپۆلیتیك تێنه قوربانكرن و ملهت د بازارێ بهرژەوهندیان دا تێنه فرۆتن. شڤان ڤێ راستیێ نه ب زمانێ مانیفهستۆ(بیان) و درووشمان، لێ ب ڤهگۆتنا ئێشا خهلكێ ئاسایی تینه زمان—زارۆك، كال و پیر، گرتی و سرگوونیان. ئەو «ژیانا رۆژانه« ل ههمبهری ئایدیۆلۆژیێن مهزن داتینه و ههر ژ ڤرە كو دهنگێ وی دبه وژدان، نه دبه حزب.
د ههمان دهمێ دا، ئەڤ نێزیكاتیا سهرحزبی دهرفهت دا شڤان كو مۆزیكا كوردی ژ سنۆرێ «فۆلكلۆرێ ههرێمی»—كو ب پڕانی گوهدارێ ناڤ-قهومی ههبوو—بهر ب ئاستێ «مۆزیكا جیهانی» (وۆرلد موسج) ڤه بلند بكه. ههڤكاریێن وی یێن ب هونهرمهندێن ناڤنهتهوهیی و كۆنسێرتێن وی یێن خێرخوازیێ را، ژ وان پێشاندانێن ب پشکداریا كهسایهتێن وهك لوجانۆ پاڤارۆتت، وێنهیهكی دن ژ كوردان پێشكێشی جیهانێ كر: روویهكی چاندی، ئاشتیانه و مرۆڤی; جودا ژ وێ وێنهیێ كو مهدیا ب پڕانی ژ شهر و توندیێ نیشا ددا.
د گهل ڤێ یهكێ، شڤان سیاسهت ئینكار نهكر; بهلكو ئەو برە ئاستهكه كوورتر. د بانگهوازیێن خوه یێن دوباره بۆ پێكڤهژیان، وەکههڤی و روومهتا مرۆڤی دا—بێیی جوداهیا زمان، چاند، ئول و ئالایێ—هونهر ب زمانێ ئەخلاقێ جیهانی دئاخڤه. جهێ كو زلم ل مرۆڤ، بێیی ل بهرچاڤگرتنا ناسنامهیێ، مهحكوومە و «مرۆڤبوون» بهری ههر سنۆربهندیهكه سیاسی تێ. ل ڤرە كو مۆزیكا وی ژ سنۆرێن قهومی دهرباس دبه و دبه زمانێ دادمهندیێ(دادپەروەرییێ).
ڤهگهرا شڤان پهروهر یا باكورێ كوردستانێ د سالا 2013ێ دا، ب ههموو بهرتهكێن(کاردانەڤە) دژبهر را—ژ پێشوازیا ئالیگرێن دیالۆگێ بگره ههیا رهخنهیا كهسێن كو ئەو وهك لههڤكرنا ب دهستهلاتێ را دیتن—نیشا دا كو تهورێ دووركهتنا ژ «رێبهرتیا سیاسی» ژی ئازادبوونا ژ قادا گشتی گەرەنتی ناكه. شڤان، چ بخوازه چ نهخوازه، د ناڤ گهردوونا نهتهوهیهكه سیازهبوویی دا ئاماده یه; لێ جوداهی د ڤێ یهكێ دایه كو ئەو ڤێ ئامادهبوونێ نه ب ئالا حزبێ، لێ ب ئالا چاندێ واته دكه.
د داویێ دا، شڤان پهروهر لهههنگێ كێلیێن هلبژارتنێ یه: هلبژارتنا هونهرێ ل شوونا فهرمانێ، دهنگ ل شوونا چهكێ، و بیر ل شوونا ژبیركرنێ. وی سیاسهت رهد نهكر; ئەو ژ قۆرخکاریا دهستهلاتێ دهرخست و ل قادا گهل ڤهگهراند—ل ور كو سترانهك دكاره ههم نهرازیبوون به، ههم دهرمان به، و ههم ژی بیرئانینهكه ساده لێ بنگههین به: بهری ههر تشتی، ئەم مرۆڤن.
پهردهیا ههشتهمین:
دهنگێ كو نایێ بێدهنگكرن
وهرن ئەم دیسان ڤهگهڕن ههمان گوندێ سار یێ ل جزیرا بۆتان.
كوڕكهك ل پشتا خانیهكی ئاخین، ب داركهكێ تهنك، ل كهڤڕ دخه. بهلكی وێ رۆژێ، كهسێ خهیال نهدكر كو ئەڤ لێخستن دێ رۆژەكێ ل سالۆنێن رۆنی یێن ئەورۆپایێ، ل ستادیۆمێن كوردستانێ، ل فهستیڤالێن جیهانی و د تهلهفۆنێن مۆبیل یێن نفشێن پاشهرۆژێ دا بێن دوبارهكرن. ئەو لێخستن ساده بوون، خاڤ بوون، لێ تشتهكی كوورتر د خوه دا هلدگرتن: ریتمهكه كو ژ كووراهیا بێدهنگیێ دهات.
د ئودهیهكا دن دا، ل ههمان ئەردنیگاریێ، گیانێ ئەحمەدێ خانی هێشتا ژی د ناڤ رهفێن كهڤن و دهستخهتێن مهم و زینێ دا دگهڕە; جهێ كو ههلبهست، بهریا كو دهولهت ژ دایك ببه، بهحسێ «ملهت» كر. و ل قونجكهكا قاهیرهیێ، چاپخانهیهكا بێدهنگ، بیرئانینا وێ رۆژێ دپارێزه كو ههژمارا ئێکێ یا رۆژنامهیا كوردستانێ ژ ماكینهیێن چاپێ دهركهت و پهیڤا «كوردستان»ێ ژ بۆ جارا ئێکێ ، رهش ل سهر سپیتیا كاخهزێ روونشت.
ب سهدسالان ناڤبهر د ناڤبهرا ڤان سێ وێنهیان دا ههیه:
ههلبهستڤانێ عارف یێ سهدسالا ههڤدێ،
رۆژنامهگهرێ سرگوونكری یێ سهدسالا نۆزدێ،
ئو سترانبێژێ سرگوونكری یێ سهدسالا بیستێ.
لێ ئەگهر ئەم ب هووری گوهداری بكن، د بن قاتێن دیرۆكێ دا، ریتمهكه ههڤپار تێ بهیستن; ههمان ریتما كو كوڕكێ گوندی ب دارك ل كهڤر دخست: ریتما هشیاربوونێ.
د سالا 2013ێ دا، پشتی سی و ههفت سالێن سرگوونیێ، شڤان پهروهر ڤهگهریا دیاربهكرێ; ڤهگهرا كو ژ گەشتەكێ زێدهتر، وەک ڤهگهرا «دهنگ» بۆ مالێ. ب دهه ههزاران كهس چوونه پێشوازیا وی; هێسر، درووشم، دهستێن بلندبوویی و نێرینێن كو وهكی بخوازن سالێن قهدهخهیێ ب جارهكێ ڤه ڤهگهرینن. ههبوونا كهسایهتێن چاندی و سیاسی—و ئەو كێلیا سمبۆلیك یا روونشتنا ل گهل ئیبراهیم تاتلسهس—نیشا ددا كو ئەڤ بوویهر تهنێ چالاكیهكه هونهری نینه; گرانیهكه وێ یا دیرۆكی ههیه. ههرچهندی ڤهگهر ب دارزاندنێن دژبهر را روو ب روو ما به ژی، لێ د جهوههرێ خوه دا، نیشانهكه زهلال یا سهركهفتنا بهرخوهدانا چاندی بوو: سترانبێژەكی كو دهمهكێ قهدهخه بوو، نها نه ب چهكان، لێ بهلێ ب سترانان ڤهدگهریا.
ژ بۆ فێمكرنا «میراسا» شڤان، دڤێ مرۆڤ وی ژ چارچۆڤهیا ستێركهكه مۆزیكێ دهرخه و ل كێلهكا دو ستوونێن دن یێن هشیاربوونا كوردی دهینه. ئەحمەدێ خانی هشیاربوون ب پێنووسێ دهست پێ كر; ب زانهبوون ب كوردی نڤیساند دا كو زمان ژ پهراوێزێ دهرخه و ڤهگوههرینه هلگرێ زانین و سیاسهتێ. مهم و زین ژ بۆ وی تهنێ چیرۆكهكه ئەڤینێ نهبوو، بهلكی قیرینهك ل دژی دوبهندی و بێدهولهتیێ و بانگاوازیهك ژ بۆ هشمهندیا نهتهوهیی بوو—تێكەستهكه كو پاشێ، ژ خهلوهتا عیرفانێ دهركهت و بوو داستانهكه نهتهوهی.
نفشێ پاشێ، ل شوونا كو تهنێ زمان ئاڤا بكه، هزرا مهدیایێ كر. میقداد میدحهت بهدرخان د سالا 1898ێ دا رۆژنامهیا كوردستان د سرگوونێ دا وهشاند; رۆژنامهیهكا كۆچبهر كو نوسخهیێن وێ ب قاچاخی دهرباسی ناڤا ئمپراتۆرییا ئوسمانی دبوون. «كوردستان»ێ تهنێ نووچه نهددان; زمان سیاسی دكر، بیر و هافزه(ذاکرة) ئاڤا دكر و فێری خهلكێ كر كو ناسنامه دكاره وهره چاپكرن، وهره زێدهكرن و دهست ب دهست بگهره—ههتا ههگهر د بنێ ئابایێ دا به ئان ل پشتا دهریێن گرتی به.
ئو پشترا دۆر هاته شڤان پهروهر; كهسێ كو ههمان پرۆژە ب مهدیایهكا هێسانتر دۆماند. وی تیۆریا خانی و رێبازا بهدرخان ژ كاخهز و چاپخانهیێ گەهانده «گوهـ»; جهێ كو خواندهواری نه شهرت بوو و بهیستن بهس بوو. شڤان، زمانێ كوردی ڤهگوههراند زمانێ دهنگ; دهنگهكی كو سنۆر شكاندن، دیاسپۆرا ب ههڤ ڤه گرێ دا و ژ ناڤا قهدهخهیێ، ههبوون ئافراند. ئەگهر خانی «پرتووكا یهكیتیێ» نڤیساند و بهدرخان «مهدیایا یهكیتیێ» چێكر، شڤان «سترانا یهكیتیێ» ئافراند—سترانهكه كو دهات زمزماندن، ب ههڤ را دهات گۆتن و رادهستی نفشێ دن دهات كرن.
د ڤێ سێكۆشهیێ دا، خهتهكه نەگۆڕ تێ دیتن: زمان، وهكی هلگرێ هشمهندیێ. خانی زمان بلند كر، بهدرخان ئەو خسته قادا گشتی و شڤان ئەو د بهدهنا كۆلهكتیف دا ب جهـ كر; د قڕكان دا، سالۆنان دا، جڤاتێن مالباتی و كێلیێن ترسێ دا. ههر سهردهمهكێ، مهدیایا خوه یا قهدهخه ههبوو: رۆژنامهیا كوردستان ب قاچاخی دهات بهلاڤكرن; ب دههان سال شووندا، كاسێت و باندێن شڤان ب دزی دهاتن گوهداریكرن. ههر دانەیهكا رۆژنامهیێ، ههر باندهكه مانیهتیك، داخویانیهك بوو ل دژی ژبیركرنێ.
ژ ناڤا ڤێ ئەزموونێ یه كو شڤان نێزیكی ئەفسانهیێ دبه. ههر وهكی چاوا مهم و زین د هشێ كۆمی دا بوو داستانهكا نهتهوهی، هنهك بهرههمێن مۆزیكێ ژی د گوهێ كۆمی دا جیێ «سروودێ» گرتن; فراقێن داگرتی ژ بۆ واتهیێ، ژ بۆ سهكناندنێ، ژ بۆ بووینا «مه«. مۆزیكا شڤان —ب تایبهتی د دیاسپۆرایێ دا—دبستانهكا بێدیوار بوو; نفشهكی كو بهلكی پهروهردهیا فهرمی ب كوردی نهدیتبوو، دیرۆك و ناسنامه ب رێیا سترانێ تاقی كر. سالۆنا كۆنسهران، ژ بۆ گهلهكان، بوو پۆلا ناسنامهیێ; نه ب تهخته و پرتووكان، بهلكی ب ههڤدهنگیێ، هێسران و بێدهنگیا كۆمی.
ئیرۆ، كوردستان هاتیە گوهارتن. مهدیایێن كوردی پرن; كەنال، مالپهر، زانینگهه و پۆل هاتنه ئاڤاكرن و زمان ژ بهرێ زێدهتر دهرفهتا بێهندانێ ههیه. بهلكی كهسهك بفكره كو رۆلێ دیرۆكی یێ شڤان ب داوی بوویه. لێ بهسە كو جوانهك ل ستهنبۆل، ههولێر ئان بهرلینێ پێلا لێدانا مۆبیلا خوه بكه، ئان با ل چیایێن جزیرێ بگهره و دهنگهكی خشۆكی و ب هێز دیسان بپرسه: «ئهم كی نه؟»—وێ گاڤێ دهم دسهكنه و بیردانک دیسان كار دكه.
شڤان كارهك كر كو ئارتێشان نهكارین بكن: بیردانکا ملهتهكی نهخشاند—نه ل سهر كهڤر، بهلكی ل سهر باندێن مانیهتیك(مگناتیزی)، ل سهر دهنگ، ل سهر ههستێ. ئەو كوڕكهك بوو كو ب دارك ل كهڤر دخست، لێ ئەو لێخستن ئیرۆ وهكی لێدانا دلێ ملهتهكی تێ بهیستن. ئەگهر ئەحمەدێ خانی «ئاقلێ» ڤێ هشیاربوونێ بوو و بهدرخان «زمان» و «مهدیا»یا وێ بوو، بێگومان شڤان پهروهر قیرینا وێ یه.
ئو قیرین—بهرۆڤاژی مرۆڤان—ههر تم رێیهكێ ژ بۆ ڤهگهرێ پهیدا دكن.
