رەخنە.. گیان و ھێزا ھەر گوھۆڕین و باشتربوونەکێ یە

محەمەد چەلکی

“د کەتواری بن… داخازێن دویردەراز (موستەحیل) بکەن.”

ژیان خاندنگەھەکا بەردەوامە، دەرگەھێن وێ بۆ ھەر کەسەکی ل تاقن. وەک چەوان ل خاندگەھێن فەرمی سوختەیێن زیرەک و پێداتر ھەنە، وەسان د خاندنگەھا ژیانێ دا ژی ب ھەمان ڕەنگییە. ل خاندنگەھێ مامۆستا رۆلێ رەخنەگری دگێریت، بەردەوام چاڤدێرییا سوختەی دکەت و رێنمایان پێشکێش دکەت. سوختەیێ گوھدارییا مامۆستای دکەتن، رۆژ بۆ رۆژێ پێشدا دچت و ھەتا دگەھیتە تەڤ مەرەمێن خوە و یێ گەمژە و گوھدارییا مامۆستای نەکەت ژی، ل کۆڵانا دبیتە دەبەنگ و ساعورە و دکەڤیتە بەر پێلێن ھارێن ژیانێ.

(1)

رەخنە گیانی ددەتە ھەر لڤینەکێ، چ رەخنەیێن خراب نینن چونکو لەوچەیی و گەوشەکیێ د پرۆسەسێ دا دیار دکەت، ئەگەر شاشی نەبت، رەخنە ژی نابت لەوان ئەوێن وەسا ھزر دکەن کو رەخنە دوو جۆرن (رەخنا ئاڤاکەر و رەخنا خرابکەر) ھیچ ڕاستی بۆ نینە. دەما تو بھێی و رەخنێ ل دیاردەکێ یان سیاسەتەکێ و … ھتد دگری ئانکو شاشییەک ھەیە و تو دخازی ئەو شاشیێ یان ئەو سیاسەتا چەوت ڕاستڤە کەی. ئەوێن باوەر دکەن، کو رەخنە دوو جۆرن، نەک تەنێ دشاشن بەلکو ناخوازن جڤاک و مللەت پێشبکەڤن، جڤاکەکێ دادپەروەر و تێدا مرۆڤ خوەدی بھا بت، بھێتە رۆژەڤێ، بەرژەوەندا وان وەسا دخوازت، کو «پەرێ ھەر وەک بەرێ: بمینت دا کو تەلا بەرژەوەندا وان ھەر ل کار بت و ھەر بمینن گزیر و موختار.

ل رۆژھەڵاتا مە، رەخنە شاش ھاتییە پێناسەکرن و ئەرکدارکرن، ئەرکێ رەخنێ وەک دوژمندارییا دەستھەلات، تیتال، ڕەوشتێ بەوبەڵاڤ، ئۆل و ھەتا دگەھیتە دیرۆک و کەسێن دیرۆکی دانە پەژراندن. رەخنەگر وەک کەسەک یاخی و چاڤتاری و خوە د سەر رەوشا سیاسی و ئۆلی و ڕەوشتێ جڤاکی دا دھاڤێت و جڤاکێ بەر لێکترازان و دویرکرن ژ نۆرم و ئۆلێ وی دبەت، دھێتە تومەتبارکرن. ترس ژ رەخنێ ھەم دەستھەڵاتێ و ھەم دەستەیا ئێکلیرۆسا (قەشە، مەلا، شێخ و ھەر کەسێ ب ناڤێ پەیاما ئۆلی دئاخڤت) و ھەم چینا کەڤنەشۆپ پارێزان د ناڤ جڤاکی دا بەڵاڤ کرییە ب رەنگەک وەسان ئێدی جڤاک ژ رەخنەگرتنێ بڤەجنقت و فۆبیا ژ رەخنێ بەر ب کولتۆر بوونێ بچت. ھەر ئەڤ خالە بوویە سەدەم، کو رەخنەگرتن ل دەف مە یا بێ باندۆر بت و کەسەک ب بانگێ رەخنەگران، نڤێژێ نەکەت.

ب سایا وا بانگەشا دەستھەڵات و ئێکلیرۆسا (کەسێن ب ناڤێ پەیاما ئۆلی دئاخڤن)  د ناڤ جڤاکی دا ل دژی رەخنێ بەڵاڤکری، ئەرکێ رەخنێ ب شاشی بەڵاڤ بوویە و پێناسە و ئەرکێ وێ کریە ھەڕفاندنا ڕەوشت و تیتالێن جڤاکی، پاراستنا نۆرمین جڤاکی و پێکھاتەیا وێ بوویە ژ ئەرکێن ھەر تاکەکێ جڤاکی.

ترس و تۆقاندن ل دژی خەلکی ب رەنگەک سیستەماتیک ھاتیە بکار دئینان بۆ پاراستنا شێوەیێ برێڤەبرنێ و پاراستنا شێوەیێ پێکھاتەیا جڤاکی، ھەر نەرازی و رەخنەکرنا شێوەیێ دەستھەلاتێ و نەدادپەروەریێ ب ھۆڤانە ل دژ دەردکەتن و ژ رێ دەرکەفتی و دژی خودێ و دەستھەلاتا خودێ دادگەە دکرن، ب ڤی رەنگی ددان پەژراندن ب تایبەت دەربارەی دادوەریا جڤاکی و ئازادیا باوەرێ.

پێناسەیا رەخنێ ل پێشیێ ل یونانا کەڤن ھاتیە ھولێ و پەیڤا رەخنە «کریتیک» ب واتەیا ئەزموون و  ڤاڤارتن و پێشداد (حەکەم). ئەزموون و ڤاڤارتن و پێشدادی ژ تایبەتمەندیێن مرۆڤینە بۆ خوە پاراستنێ ژ خوەھری، شاشی، خوەشباوەری و سالسکیێ تایبەت بەرامبەری وی ب خوە وەک کەس. رەخنە ل ڤێرێ وەک دەراڤەک بۆ گێنگەشەکرنا وان کێش و دابێشێن ھەڤ رووشی وی دبن بۆ ب دەسخستنا رێکەچارەیان بکێمترین زیان. رەخنە ل ڤێرە وەک ئالاڤەکێ گێنگەشەکرنا پرسێن عەقلییە بۆ گەھشتنا ڕاستییان، ئەڤجا ئەو ڕاستی د فەلسەفی، ڕەوشتی و دادپەروەری بن. گرنگییا رەخنێ د وێ یەکێ دایە بۆ ڤاڤارتنا راستیێ (حەقیقەتێ) ژ خوەھریێ (نە حەقیقەتێ)، جوانی ژ کەشەفرێتیی و دیارکرنا پێشدادیێ ژ ھەر کردارەکێ و پێشبەری کرنا جوانیێ ژ کەشەفرێتیێ ژ ھەر لڤینەکا گشتی.

   رەنگی رەخنە ھەر ژ کەڤندا بوویە ئێک ژ پێکھاتەیا فەلسەفێ بەلکو باسکێ ھەرە شەنگستێ وێ، بڤی رەنگی رێکا دویری خەیالێ گرتییە و بەر ب کێشەیێن ھەڤروویشی مرۆڤی دبن، کەفتییە پێڤاژوویێ. ھەر ل سەردەمێ یونانا کەڤن ھەتا سەردەمێ مە و یێن بھێت ژی رەخنە (باسکێ ھەرە ئەکتیڤێ فەلسەفێ) ل چ بەربەست و ھزران ناراوەستیت بەلکو بەردەوام وەک چاڤێ سیێ چاڤدێریا ھەر پرۆسەس و لڤینەکا مرۆڤی د ھەر بیاڤەکی دا دکەت، د بێژینگا ڤاڤارتنێ دا دپارزنینت. رەخنە تابۆ و گڤاندە نەناسە، ھونەرێ پێشداوەریێ یە ئانکو ڤاڤارتنێ د نابەینا تشتان و ڕاستیان دا یێن خەلک ل سەر ڕا و گۆمان خستنە ل سەر بۆ دیارکرنا ڕاستیا. ب ڤی تەرزی رەخنە دبتە ئالاڤێ دیارکرنا قەنجی و چاکیێ ژ کریارێن خراب و دانانا وان ل بەر سینگێ مرۆڤی.

کار پێکرن ب ئالاڤ و رەھەندێن رەخنێ مەرجێن خوە ھەنە وەک شیانێن ڤاڤارتنێ و باکڕەوەندەکا زانینوەری (مەعریفی) بۆ سەریدەرکرنا وا مژارا ل بەر دەست ب ئاوایەک رۆھن و بێ گرێ و دویری ئاڤچیکرن و تەمینکرنێ**، کو سەرەداڤ ل بەر خوەندەڤانی ھندا ببن. ب چ رەنگا ناھێتە پەژراندن رەخنە ببتە ھێرشکرن و سویشکاندن چونکو ھینگێ وەک تولڤەکرن و چاڤبارنەبوون بەرامبەری مژارێ دیار دبت، مەرەم ژ رەخنێ تەنێ دیارکرنا ھۆکار و شاشی و خوھرییا مژارێ یە، سەرپشکیێ بۆ خاندەڤانی دھێلیت.

رەخنە بۆ ھەموو سەردەم و چاخان ژ فەراتیێن ھەرە فەرە ب مەنگەنێ ھەر پرۆسەسکا زانستی و جڤاکی دھێتە ھەژمارتن ب تایبەت جڤاکی، دبتە ئاشێ بەرھەم ئینانا ھزران بۆ گوھارتنێ و دژی سنگەپێبوون و چەقبەستییا ھەر پرۆسەسەکێ یە، بێی رەخنێ و ڤەرێژ و باندۆرا وێ دا جڤاک ھەر د تاریاتییا چەرخێن ناڤین دا سنگەپێ بت. مەرەم و ئامانجا رەخنێ ھشیارکرنا مرۆڤییە بەرامبەری مەترسیێن روو ب رووی مرۆڤی دبن، ئەڤجا ئەڤ مەترسییە چ د سروشتی بن وەک چێکرنا بەنداڤان بۆ بەرسینگ گرتنا لەھییا یان ژی دسیاسی بن وەک سەرھلدانێ ل دژی نەدادپەروەری و نەبوونا ئازادیێ و زۆرداریا دەستھەلاتێ ل سەر جڤاکی، ئالاڤێ ھشیارکرنا جڤاکییە بۆ ھەموو رەنگێن داپلۆسین و نە بوونا کەشا ئازادیێ و وەکھەڤیێ د ھەموو بیاڤان دا ئانکو فێرکرنا مرۆڤایە ببتە مرۆڤەکی چالاک و ئازدیخاز و ب چ رەنگێن داپلۆسینێ و بەرژێرکرنێ قایل نەبن.

رەخنە پشکەکە ژ ھشمەندیا مرۆڤی ھێدی ھێدی دھێتە نژنین، گەلەک جارا ئەزموون دبتە مەنگەنێ ڤەژاندنا رەخنێ و پێشکەفتنا وێ، پێشینانێن مە جوان گۆتییە: « گۆتنە پیرێ، تە عەقل یان سەربۆر؟ پیرێ بەرسڤدا: سەربۆر». ئەزموون پشکەک نەلڤە ژ کەلەکەبوونا ھشمەندییا رەخنێ ل دەف مرۆڤی. ئەزموون ژ پەیادەکرنا پرۆسەسێ دھێتە شکەڤێ، نەبوونا ئازادی و دادپەروەریێ و ڤەرێژا ژێ پەیدا دبت ل سەر جڤاکی، رەخنە وەک ئالاڤەکی شرۆڤەکار و پشکنینا لڤین و ئاکامێن وا بۆ جڤاکی شرۆڤە دکەتن لەوان دەستھەلات و تەخا ئکلیرۆسان (زەلامێن دینی) بەردەوام ل دژ دەرکەفتنە و نەھێلانە رەخنە وەک بیاڤێ تێھزرینێ ل ناڤ جڤاکی پەیدا ببت. رەخنە وەک تێگەھێ تێھزرینی بەردەوام ھاتیە بەربەست کرن دا شۆری ناڤ جڤاکێ نەبت و ھەردەم وەسا ھاتیە پێناسەکرن کو رێکێ ل بەر ھلوەشاندنا نۆرم و کولتۆرێ جڤاکی دکەت ب تایبەت دپرسێن دینی و ئازادیا ھزرێ دا.

ل سەردەمێن سەدێن ناڤەراست دا ئازادییا ھزرێ ھەبوو لێ گەلەک یا بەرتەنگ و سنووردار بوو. د وێ قۆناغێ دا کنیسێ ھێلێن سۆر بۆ ھزرمەندان کێشا بوون، چێنە دبوو وان ھێلان ببەزینن. ئێکەمین تشت ب چ رەنگا نەدبوو خوە نێزیکی باوەرییا مەسیحی بکەن یان ب شێوەیەکی ئەفلاتۆنی رەخنە و شرۆڤە بکەن. ھەر کەسی کارەکێ وەتۆڤ کربایە، دەملدەست دا لێپرسینێ ل گەل کەن و ب تۆندی دا سزا دەن. باشترین بەلگە بۆ ڤێ چەندێ ئەڤەیە کو ل پاریسێ ل گەل کەسەکێ ل شوین کەفتیەکێ ئبن روشدی ھاتە کرن ب ناڤێ سیجیر دو بریان. پشتی قەشەیا پاریسا فەتوا حەرامکرنا بیروبۆچوونێن ئبن روشدی و ئەرستۆی دای. دو بریان نەچاربوو بەرەف ئیتالیا برەڤیت و ل وێرێ د ھەلو مەرجەکێ تاری دا د خانیێ خوەڤە ب کوشتی ھاتە دیتن.^(١)

(2) فۆبیا ژ رەخنێ

مرۆڤ ب سروشتێ خوەڤە ل پەی ئارامی و تەناھیێ دگەرھت، خوە ژ وان ئەگەر و سەدەمێن دبن ئەگەر بۆ تێکدانا رەوشا وی دویر بگرت، ئەڤ ترسا ھە وەک بۆماوە(میراس) نڤشەک دگەھینتە نڤشێ پاش خوە. پارستنا رەوشا ھەیی ل جەم تاکێن جڤاکی دبتە ئەرک، ئاییندە وەک ھەڵامەتەکێ ب سەھم ژێ بڤەجنقن.

دەستھەڵاتدارێن دنیایی و ئەکلیرۆسان پێکڤە بۆ چەسپاندنا کەشێ تری ژ ئاییندەی ھەموو شیان دانە خەبتاندن دا جڤاکی ژ پرسێن بنگەین یێن تایبەت ب ژیان و ئەرک و مافێن وان دویر بکەن، جڤاک وەک کەرا پەزی ل گۆڕەی بەرژەوەندێن خوە سەرەدەریا ل گەل بکەن. بۆ گەھشتنا ب کەری(مێگەل، قطیع) بوونا جڤاکی دەستھەڵاتدارێن دنیایی و ئەکلیرۆسان پێکڤە کارکرنە، بۆ ڤێ مەرەما دەستھەڵاتداران چویڤێ کۆتەکیێ و ئەکلیرۆسان ژی سحربازییا ئۆلی بکار ئینانە.

پەیادەکرنا سیاسەتا پاری و چویڤی ژ لایێ دەستھەڵاتدارانڤە و ئێشاندنا گۆری (عەزابا قەبری و دۆزەخێ) و ژینا ھەردەمی ل بەحەشتێ ژ لایێ ئەکلیرۆسانڤە، لەشکەرەکێ مەزن یێ گوھدار و چاڤترسیای بەردان ناڤ جڤاکی و ل دژی ھەر لڤینەکا ببتە سەدەمێ نەرازیبوونێ ژ ڤی سیستەمێ داپلۆسینکار و بن پێ کەرێ مافێن تاکی ب دژواری و دویری ھەر ڕەوشت و دلۆڤانیەکێ دەردکەتن. ھەر ژ ڕێ دەرکەفتیەک ئانکو ل دژی سیستەمی ب توندترین سزا دھاتە ئێشاندن. کەشەکێ پری مەترسی ھاتە سەپاندن ھەتا ئەڤرۆ ژی ل رۆژھەڵاتا مە ئەڤ سیستەمە یێ بەردەوامە. مەودا درێژبوونا کەشێ ترسێێ ل سەر جڤاکی  جڤاک بەر بێدەنگی و نەئەکتیڤیێ د دەرمافێ پرسێن ماف و ئەرکان دا بر.

بێدەنگی بەرامبەری نەدادپەروەریێ وەک سیمایێ جڤاکێن مە دھێت دیتن و پەندا پێشینانێن مە « ئەزمانۆ بریبە، سەرۆ ڤەھوسی بە» گەلەک ب جوانی کەتوارێ جڤاکێ مە بەرامبەری نەداد پەروەریێ بەر رووی دکەت. د کەشێن ترس و داپلۆسین دا مرۆڤ بێ زاریا خوە ژ گوھلێبوونا ڕاستیێ دیار دکەت، بۆ ڤێ چەندێ فەیلەسۆفێ ئەلمان نیتشە دبێژیت:» د ھندەک سەردەمان دا مرۆڤ حەز ناکەت گوهـ ل ڕاستییان بت، چونکو ناخازن خورکۆمانێن (ئەوھام) وان بھەڕفن». ل ڤێرە خورکۆمان وەسا ستویر دبن کو ئێدی بەر ب باوەریا خەلکیڤە دچن و دبن پشکەک ژ پێکھاتەیا وی یا کولتۆری. ترسا ژ رەخنێ ژ ڤێ خالێ دەستپێدکەت، وەک بەری نھا مە گۆت کو رەخنە ھەر پرۆسەکێ دئێخیتە بەر ملھێبا ھلشکافتن و دانە بایا وێ پرۆسەسێ، دیار بوونا ھەر نخافتی و وەھما پیرۆزی و  نۆرمێن جڤاکی بۆ تەڤایا جڤاکی، ھەلبەت دێ کارڤەدانەکێ ب خوەڕا پەیدا بکەت کو نە د بەرژەوەندا دەستھەلات و ئەکلیرۆسان دا بت.

د سەدێن ناڤەڕاست دا بیرمەندێن وەک گالیلۆ، دیکارت، کوپەرنیکۆس … تا دگەھیتە جۆن لۆک و فەیلەسوفێن رێنیسانسێ و شورەشا فەرەنسی ( ١٧٨٩- ١٧٩٩) تەڤان رەخنە ل شێوێ دەستھەلاتێ و شاش بکار ئینانا ئۆلی دکرن، د ئەنجامدا پشتی شورەشا فرەنسی شیان دەستھەلات و ئۆلی ژ ھەڤ جودا بکەت، سیستەمێ پەیادەکرنا دیمۆکراتیا لیبەرالی و دەست ب دەست دانا دەستھەلاتێ ب ئاوایەک ئاشتیانە. لێ رەخنەگرتن ل شێوێ دەستھەلاتێ ل رۆژئاڤای یێ بەردەوامە و ئازادیا ھزرێ و رەخنێ وەک چاڤدێرەکێ وێرەک ل ھمبەر دەستھەلاتێ ڕاوەستیایە. بەرقەرار بوونا ئازادیا ھزرێ ژ ئەنجامێ وێ خەباتا بێ ڕاوەستانا بیرمەندێن رۆژئاڤایە و ل بن چ گەفان کار ناکەن و چ گڤاندە و سنوور بۆ ئازادی و رەخنگران نەدانینە. ئازادی و نەبوونا چ سنووران بۆ ئازادیێ (ھەلبەت ھندی زیانێ نەگەھینتە جەستەیێ چ مرۆڤان) کەشەکێ ئارام بۆ پێکڤەژیانێ بەرھەم ئینایە.

ل جیھانا ئیسلامی ژ بلی سەردەمێ مەئموونێ کوڕێ ھارون رەشیدی ( ٧٨٦-٨٣٣) بیاڤێ ئازادیێ پیچەکێ بەرفرھە کری و بزاڤ کر کو ئیسلامێ تەڤی ل ئێک باوەرێ کۆم بکە ب رێکا موعتەزەلیان و سنوورەکی بۆ شەرە فەتوا و تائیفیێ بدانت.^(٢) وەکو دن تا رۆژا ئەڤرۆ جیھانا ئیسلامی د خەندەکا دژی ھەر ڤەبوون و پاشڤەکشانەکێیە دایە و بھێجەتا ئیسلام چارەسەریە. یێن ئەڤ دروشمە ھلداین ئیخوان ئەلموسلینن (١٩٢٨-). ھزرکرن و ڤەکۆلین و ھەر رەنگە ھلشکێڤەک د بیاڤێ باوەرا ئیسلامێ دا نەک قەدەغە و تابۆیە بەلکو ب چ رەنگا ناھێتە پەژراندن.

ژبلی باسکێ ئیسلاما سیاسی ب سەرۆکاتییا ئیخوان ئەلموسلمین و باسکێ شیعە ب سەرۆکاتییا ئیرانێ، پڕانییا دەولەتێن جیھانا ئیسلامی دستوورێ دەولەتێ ب ماددێن شریعەتێ ئیسلامێ ڤە گرێدانە و ھەر بڕگەیەکا دستووری ل گەل شریعەتێ ئیسلامێ نەگۆنجت ژ کار دکەڤت. تێکەلبوونا دەستھەلاتێ و ئیکلیرۆسان د برێڤەبرنا وەلاتان دا ھەموو بیاڤێن ئازادیێ خەتماندنە ب تایبەت دەستھەلات بوویە پاشکۆیا ئیکلیرۆسان تا ڕادێ شرعییەتێ خوە ژێ وەردگرن.

ئاریشا شرعییەتی و نەبەزاندنا سنوورێن شرعییەتێ (دەستھەلات و ئیکلیرۆسێن ئیسلامی) نە تەنێ بەرۆکا رۆژھەلاتا مە گرتنە و رەخنە کرنا وان سنوور و گڤاندێن پیرۆز و ھێلێن سۆرن، نەخێر ل رۆژئاڤای ژی ھەبوو بۆ نموونە دەما فەیلسۆفێ ئەلمان عەمانوێل کانت پەرتووکا خوە یا ب ناڤا (دین ب تەنێ د سنوورێن عەقلی دا) تسۆنامیەکا نەرازیبوونێ ژ ھێلا ئیکلیرۆس و خەلکی و ھەتا گەھشتییە دەستھەلاتێ و کەیسەرێ بروسیا(ئەلمان) نامەکا ھۆشداری ئامێز بۆ ھنارت، دا دەستان ژ رەخنەکرنا دینی بەردەت، دا ھشا گەنجان و خەلکی خراب نەکەت، ( ھەمان گونەھباریا سۆکرات پا ھاتیە گونەھبارکرن و ل داویێ سۆکراتی فنجانا ژەھرێ ڤەخار) لێ کانتی دەستبەرداری ژ دیدێن خوە نەکر و گۆت:» بەلکی ھەر تشێ من باوەری پێ ھەی نەبێژم، بەلێ وێ نابێژم یا من باوەری پێ نە».^(٣)

رەخنە ل چ گڤاندە و سنوورا ناحەجمت، ھەر دەما پرۆسەسا رەخنێ د ھەر بیاڤەکی دا یان بەرامبەری دەستھەلاتەکێ جحنی، ئەڤجا ئەو دەستھەلات یا ئۆلی یان ھەر شێوەیەکێ دنێ دەستھەلاتێ بت، رەوشت و تیتال بن، دادوەری و پەیوەندیێن جڤاکی بن ب واتەیا خوە یا بەرفرھەڤە چونکو پەیوەندیێن جڤاکی مژارەکا بەرفرھەیە، ژ گالیسکا خوە یا تایبەت دەردکەڤت و د گەل یێ ژ دەرڤەی بازنا خوە روی ب روی دبت.

هەبوونا رەخنێ ل پرسێن ژوور ھاتینە بەحسکرن، جڤاکان بەر ب سنگەپێ بوونەکا تژی کێشمە کێش دبت. جڤاک و ھەتا دەستھەلاتا فەروەر و ئۆل ل ھەمبەر وان کێشان چ پێ چێنەبوو دمینت. چ د دەستان دا نامینت ژ بلی ھەوارا خوە دبنە بەر ئەفسانەیا و دیدێن ئۆلی بۆ چارەسەریا وان کێشان د ھشمەندییا وی دا جھێ خوە دگرت. ئەڤ رەنگ ھزرکرنە ب درێژ بوونا دەمی دبنە باوەری، کولتۆر و پیرۆزی. ب کولتۆر بوونا باوەرییان و وەرگرتنا خولکێ پیرۆزیێ کێشمە کێشێن جڤاکی خۆرت دبن و جڤاک بەر شەرێ پیرۆزییانڤە دچت، ھەر ئالییەکێ پیرۆزیێ ب چ رەنگا و ل بن چ پەستێن د شیانێن وی دا بن خوە لبەر بگرت، داگێرانێ ناکەت، شەرێن تائیفیێن دەڤەرا رۆژھەلاتا ناڤین گرتین باشترین نموونە ( لبنان ژ ١٩٧٥ێ وەرە، سوریا، عێراق و …. ھتد). ب تێکەلبوونا باوەری و کولتۆر و پیرۆزییان ژ گەودی خوە یێ بچووک (تاک) دەردکەڤت دبتە پشکەک ژ ناسناما تائیفی، نەتەوی و نیشتیمانی، ھەروەسا کەساتییەکا دژبەر بەرھەم دئینت بۆ نموونە: ئەوێ نە ل سەر ئۆلێ من ھەر چەندە وەلاتیێ نیشتمانێمنە لێ چونکو نە ل سەر ئۆلا منە وەک دژبەر و دوژمن بۆ من دھێتە دیارکرن. تێکەلبوونا باوەری و پیرۆزیان دژاتییەکا ھەستیار بەرھەم دئینت، ل ڤێرە ئۆل رۆلەکێ بەرچاڤ دگێرت،» ئۆل سیستەمەکێ ھزری و روحی و مێتۆلۆژی، وەک باوەر و ھزرکرن دەربارەی ژیانی، بوون و جیھانبینی و توخمەکێ گرنگێ کولتور و ناسناما نەتەوی پێک دئینت».^(٤) 

ئۆل د بەرھەم ئینانا پیرۆزیێ دا (موقدس) رۆلەکێ سەرەکی دبینت، ب واتایەکا دن ئەو ب خوە، خوە وەک ھەیییەک پیرۆز پێناسە دکەت، رەخنێ ب چ رەنگان وەرناگرت و ب تێکدەرا تێگەھێن خوە دزانت، ئەگەر ل بن پەستەکا ژ دەرڤەی دەستھەلات و تێگەھێن وێ نەبت، نەچار نەبت ئامادەی دەستبەردارییا چ دەستھەلات و تێگەھێن خوە نابت بەلکو ھەتا دوماھی ھەناسە ل سەر ھێلا بەرخوەدانێدا دمینت، چەپەرێ خوە بەرنادت بۆ ڤێ چەندێ بەرخوەدانا ئۆلێ مەسیحی ل ئەورۆپا باشترین نموونەیە. ھەتا ل بن گورزێن زانستی و شورەشێن جڤاکی نەچار بووی پاش پاشکی بزڤرت. ب دەستھەلاتا علمانیێ و پر رەنگیێ رازی ببت، خوە ژ ھاوکێشەیا ھەڤڕکیێن چینایەتی و داڤدۆزیا سیاسەتێ ڤەکێشت. ب ڤاڤێرتنا دەستھەلاتا دونیایێ و ئۆلی ئەورۆپا پێشکەفتنەکا بلەز د ھەر بیاڤەکی دا ھاڤێت، بھا و نرخێن مرۆڤی بۆ جارا ئێکێ ددیرۆکێ دا ژ دەرڤەی تێگەھێن ئۆلی ھاتنە پێناسەکرن.

دەستھەلات و ئۆل ب تایبەت دەستھەلاتێن رۆژھەلاتی (سیستەما ئاوێتەکرنا نۆرمێن پێش چەرخا رێنیسانسا(دەرەبەگیا) دگەل یێن ئۆلی) ترسەکا مەزن ژ رەخنێ ھەیە و ئەگەرێن ڤا چەندا ژی پەیوەندیا ھەی ب وان خرکۆمانێن دەستھەلات و تەخا ئیکلیرۆسان د ھشا تاکێن جڤاکی دا چاندین ھەتا بوویە کولتۆر وتێکەلی پێکھاتەیا وی بووین و بووینە پشکەک ژ پیرۆزیێن تاکی ڤارێی پرسێن دادپەروەری و بھایێن وی یێن مرۆڤی کرین.

رەخنە وەک چاڤێ سیێ یێ جڤاکی چاڤدێری کرنا گشت پرۆسەسێن پەیوەندی ھەی ب تاکێن ناڤ جڤاکێڤە دکەت و ژ چاڤدێریکرنێ سلیێ ل چ بھا و نرخ و سەرەدەری و ھەتا دگەھتە کولتۆر و پێناسێن جودا یێن پەیوەندی ب شێوێ رێڤەبرن و دەستھەلات و دادوەری و … ھتد دکەت. ھەر ژ سەردەمێ ئەفلاتۆن و فەیلەسوفێن سەردەمێ ئەنتیک ھەیا ئەڤرۆ دامەزراندنا جڤاکەکێ دادپەروەر و سەروەریا دادپەریوەریێ ئارمانجا بنگەھینا فەلسەفە و ھزر و خەباتا بیرمەندان بوویە. بۆ گەھشتنا ڤێ ئارمانجا پیرۆز مەتۆدێن رەخنی دانە خەبتاندن، ل ھەر جە و قۆناغەکا دیرۆکێ دا باندۆرا رەخنێ کز و لاواز ببت، چەوساندن و بن پێکرنا مافێن مرۆڤان ب سیستەماتیک ھاتنە پەیڕەو کرن و کوشتارگەھێن دلئێش و ھەوێن ژ ھولێ ڕاکرنا یێ دنێ جودا ( چ جوداھیێن ئۆلی بن یان یێن ئتنی بن) ھاتنە شکەڤا دیرۆکا مرۆڤاتیێ و نێزیکترین ھەوێن قۆتبڕکرنا یێ دنێ جودا جینۆسایدا ئەرمەنان (١٩١٥-١٩٢٣)، جینۆسایدا نەتەوا کورد (١٩٣٧-١٩٣٨ کو ناڤدارە ب کوشتارگەھا دێرسەمێ)، گەلێ ئیسرائیلی(١٩٤١-١٩٤٥)، جینۆسادیدا نەتەوا کورد  ل بن ناڤێ ھەوا ئەنفلان ١٩٨٨، جینوسادیدا رواندا ل دژی پێکھاتەیا توتسی ل٠٧-٠٤ ھەتا ناڤەراستا تەمووزێ ١٩٩٤. کوشتارگەە و جینۆسادیدێن ھاتینە کرن تەڤ ژی ل بن تێگەھێ موقەدەس ( پیرۆزی ) ھتنە ئەنجامدان و ھەر دەنگەکا نەرازی ( رەخنەگری) ژی ھاتیە بێدەنگ کرن، ب توندی ل دژی ھەر سیناھیەکا رەخنێ راوەستاینە و ئەو کریارێن دژی بھا و نرخێن مرۆڤی ب پیرۆزیێن خوە یێن نەتەوی و ئۆلیڤە گرێداینە. ب مێزەکرنەکا دویری ھەستی و ڤەکۆلینانێن زانستی ل تەڤ وان کوشتارگەە و جینۆسایدێن ھاتینە ئەنجامدان دیار دبیت تەڤ ژ بن پراسیێن پیرۆزیێ دەرکەفتنە، ئەڤجا ئەو پیرۆزی دەستھلاتێ نیشان کربن یان ئۆلی چ ژ پرسێ ناگوھۆڕت. ھەر چەندە پیرۆزی (موقەدەس): « دروستکرییا جڤاکییە و دەرئەنجامێ بزاڤێن مرۆڤی و وا پەیوەندییا چڕ و ئالۆزا تژی گوھۆڕینە کو د نابەینا مرۆڤان ب خوە دا و د نابەینا وی و جیھانێ دا دروست دبت. ئەوێ پیرۆزیێ دیار دکەت، نە تشتەکە عەسمانی دانا بت، بەلکو دەرئەنجامێ ناکۆکیێن بێ دوماھیێن نابەینا مرۆڤان ب خوەنە ل سەر دەستھەلات و بالا دەستبوونێ. پیرۆزی ئێکە ژ ئالاڤێن سەرەکی یێن ڤان ناکۆکی و ململانێیانە.^(٥) 

پیرۆزی ژ بلی کو کردەیەک جڤاکییە و بەرھەمێ ناکۆکیێن نابەینا ھێزێن جڤاکی ب خوەیە و خوە د بەرژەوەندیێن دەستھەلاتێ (چ دەستھەلاتا دونایی بت یان یا ئکلیرۆسان بت) دا دخەملینت ئانکو کردەیەک مرۆڤییە و ژ داھێنانێن مرۆڤییە و ھێدی ھێدی ئەو پیرۆزی بوونە ھێل و خیچ و گڤاندێن پیرۆزی یێن کولتۆری و بوونە پشکەک ژ پێکھاتنا مرۆڤی یا کەسی و دەروونی. وەک چاڤدێرێ ھەر خوەھری و نەدادپەروەریەکا ژ دەستھەلات و ئکلیرۆسان دپەشیت. ل ڤێرە ژ بلی چاڤدێریا ھەر لڤینەکا دەستھلات و ئکلیرۆسان رەخنە وەزیفەکا دن کو گەلەک گرنترە ژ چاڤدێریکرنێ ئەو ژی: رەخنەگرتن ژی د کۆکا خوە دا ژبۆ ھلوەشاندنا شەنگستەیەکی و ھەررفاندنا پەرگالەکێ و دامەزراندنا پەرگالەکا دی ل شوونا وێ یە.^(٦)

(3) ترس ژ رەخنێ

ترسا ژ رەخنێ و رەھەندێن رەخنە لێ کار دکەت جڤاکێ مرۆڤاتیێیە، لەوان دەستھەلات ب ھەر دوو باسکێن خوە ڤە (ئکلیرۆس و دەستھەلات) ھەموو شیانێن خوە د مەزێخت دا رەخنە وەک دیاردە د ناڤ جڤاکی دا بەڵاڤ نەبت و ھەر نۆرم و پەیوەندیێن جڤاکی د وێ جوکێ دا بچت یا دەستھەلاتێ و ئکلیرۆسان ھێل و نەخشە بۆ دیارکرین و دەرباز بوون ژێ ب چ رەنگا رێ پێدایی نەبت.

ئیکلیرۆس و دەستھەلات پیرۆزیێ بەرھەم دئینن وەک پشکەک نەگۆڕ تێکەلی کولتۆری دبن و جڤاک پێ دھێتە قەیدکرن، ئەڤ نۆرم و پیرۆزییە خوە د ھشمەندییا تاکێن جڤاکی دا وەک پێناسەکا پێکھاتەیا وی دیار دکەت و سەردەریکرنا وی بەرامبەری پرسێن دەستھەلات، دادوەری، ئازادیا ھەلبژارتنێ، رێکخستنا پەیوەندیێن جڤاکی ل گەل دیدا دەستھەلاتێ (ھەر دوو باسک) ھەڤ تەریب بت و ژێ جودا نابت.

    گرنگی و ئەرکا رەخنێ د ڤێ خالێ دا دیار دبت ئەو ژی تەڤایا ھزر، دیاردە، شێوێ ب رێڤەبرنا دەستھەلاتێ، پرسا ئازادیێ و تەڤ بەرخۆردێن ژ شێوێ برێڤەبرنا دەستھەلاتێ شۆری ناڤ جڤاکی دبن، مۆخل و بێژینگ دکەت و راستی و خوەھرییا ھەر دیدەک و بەرخۆردێن ژ شێوێ برێڤەبرنا جڤاکی دا دھێنە ناڤ جڤاکی دا دیار دکەت.

ل داویێ دگەھینە وێ ئەنجامێ رەخنە پێدڤییەکا گرنگە بۆ مۆخل و بێژینگ کرنا ھەر ھزر و برێڤەبرنا شێوێ دەستھەلاتێ و پەیوەندیێن جڤاکی و نۆرمێن جڤاکی بۆ باشتر لێکرن و پێشڤەبرنا دەستھەلات و جڤاکێ. ئەڤجا ترسا ژ رەخنێ یا بێ واتەیە و ژ بلی زیانێ تشتەکی دن ناگەھینتە جڤاکێ لەوان فەیلسۆف و زانایێن بیاڤێ وەرا جڤاکی ب دینەمۆیا ھەر ل کار بۆ پێشڤەبرنا وەلاتان و ڤەدیتنا چارەسەریان بۆ ھەر کێش و ئاریشەیەکێ، پێناسە دکن.

جڤاک بەردەوام د پێدڤی رەخنێنە بۆ ھەر لڤین و کریارەک و کردەکا جڤاکی، سیاسی و ئۆلی داکو ھشمەندییا مە فێر ببت و پێشبکەڤت بەرامبەری وان ئاریشەیان یێن ھەڤ رویشی مە دبن د رووبەرێ جڤاکێ دا.

** تەمین یان ئەتەمین (کارەکێ دەستییە ب دەرزی و داڤێ دھێتە دروستکرن ب گول و وێنێن ئاشۆپی د نەخشاندن و ب دیوارێن مالانڤە دھەلاویستن، بۆجوانیێ مینا کەڤالەکێ ھونەری بوون، دبێژنێ تەمین و ل ھندەک دەڤەران دبێژنێ: ئەتەمین).

ژێده‌ر:

 (١) (فەلسەفە، ڕۆشنگەری، فێندەمێنتالیزم)، نڤیسینا ھاشم ساڵح، وەرگەراندن: شوان ئەحمەد. مەکتەبی بیروھشیاری (ی. ن. ک) سلێمانی ٢٠٠٧. بەرپەر ٧٧-٧٨.

(٢)  مالپەرێ ڕنا ڕێدق العلم، نڤیسینا مالپەری و پێداچوونا اكرم محی الدین. ١١-١٢-٢٠٢٠)

(٣) ھاشم سالح، الانسداد التاریخی، چاپا ئەلکترونی ٢٠١١. بەرپەر ٣٧

(٤) رەفیق سابیر, کولتوور و ناسنامە. چاپی یەکەم، سوێد ٢٠٠٣. بەرپەر ١٤٣.

(٥) مەریوان وریا قانع، گۆڕانکاری و حەماسەت، چاپی یەکەم ٢٠٢٠، چاپخانەی ئەندێشە، بەرپەر ١٩٤

(٦) دین و جھانا نوو، کۆمەکا گۆتاران، عەبدولکەریم سرووش، وەرگەراندن لەزگینێ چالی. وەشان: ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەھاندنێ. چاپخانە: خانی. ٢٠٢٢ دھۆک، بەرپەر ٢٠٢-٢٠٣