گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
شێرزاد نایف
دەربارەی نڤیسینێ ل سەر فەلسەفێ و بۆ هەلكەفتەكا مینا ئەڤێ رۆژێ، كو ل 19ڤێ مەها چریا دویێ رێكدكەڤیت، مرۆڤ گەلەك ب شەرمینی خوە لێ دكەتە خۆدان، كو ل سەر بنڤیسیت، ژ بەر وی رووبەرێ مەزنێ ب خوە ڤە دگریت و ئەو ناڤێن ل پشترا بووینە سمبۆل و ستێرێن گەش د دیرۆكا خوە دا، هەروەسا تەكنۆلۆژیا ژی د گەل دا، بەلێ پشتی من بابەتێن پەیوەندیدار خواندین، هەر پێناسەیا فەلسەفێ ب خوە زەمینە بۆ من خۆش كر، كو من ژی ماف هەبیت ل سەر بنڤیسم.
هەكە بیرا مرۆڤی ل ناڤێن هەمی فەیلەسۆفان نەهێت و هەمی پرەنسیپ و ناڤەرۆكێن وان باش ل سەر هەل نەبیت، بەلێ مە هەمیان (حەزا حیكمەتێ) هەیە، دیسان مە هەمیان مۆبایل و ئامیرەیێن تەكنۆلۆژی ل بەر دەست هەنە، ڤێجا ب گۆرەیی رامانا گریكی و ناڤێ فەلسەفێ، ئەم هەمی د پشكدارین، كو هزرێن خوە بكەین و ل رامانا ڤێ ژیانێ بگەرین و پرسیار بكەین (ئەرێ ئەم بۆچی هەینە؟) پرسیارەكا ئەزەلی یە و چو جاران نەكەڤن دبیت و نە نوی دبیت، نەمازە ل ڤی سەردەمی هەمی ژێدەر ل بەردەستێن مە هەنە، ب ساناهی وان هزران بخوینین یێن بەرییا مە چەند سەد سالان هزر ل سەر هاتینە كرن و ل سەر هاتینە نڤیسین و ئەوی كاروانی نەراوەستینین، هەر ئێك ل جهـ و ئاستێ خوە هزر بكەت، وێ پەیامێ بگەهینیت و مفایی ژێ وەربگریت، هەر چەندە ل ڤێرە بابەت گەلەك شەقێن دی ژی ب خوە ڤە دگریت ل سەر نیاز و مەرەما فەلسەفێ، كا بۆ مفا وەرگرتنێ یە یان ژی وەكو خۆشیەك بۆ زانینا تشتێ هەیی..
- ڤێجا ژ بۆ ساخكرنا ئەڤێ بیرەوەرییێ نەخاسمە ل ڤی سەردەمێ گەشەكرنا بیاڤێ تەكنۆلۆژیایێ و بەر ب سەردەمێ رۆبرتكرنا میكانزما ژیانێ ڤەینە، دبینم بالا مە بچیتە د خانەیێن فەلسەفا دانایی لۆژیکی دا ئانكو(الفلسفة الوضعية المنطقية Logical positivism philosophy)، هەروەسا د فەلسەفا ریالیزمی دا، پتر ژ هەر چار جۆرێن دیتر یێن فەلسەفێ دا، كو دبنە فەلسەفا نموونەیی، براگماتیك، ماركسی، هەبوونگەرایی Existentialism، ژ بوونا وێ ژی رێكخراوا (یۆنسكۆ) نەتەوەیێن پەروەردە و زانستی ل سالا 2002، بۆ ساخكرنا ڤێ بیرەوەریێ، كو هەر ژ هینگی وەرە بریار هاتیە دان هەر سال ل رۆژا 19 نۆڤەمبەرێ ببیتە رۆژا جیهانی یا فەلسەفێ(*) و ئاهەنگێن فەلسەفێ بهێتە گێران، كو رێكخراوێ جەخت ل سەر پیرۆزكرنا هزرا فەلسەفی كرییە و پشكداریكرنێن وی یێن فەلسەفی، هەروەسا هاندنا گەلێن جیهانێ ل سەر لێكگوهارتنا كلتورێ فەلسەفێ و بەخشینا دەلیڤەیێن هزری بۆ خواندن و لێكۆلینێن فەلسەفی بۆ كێشەیێن گرنگ، كو دبنە هەڤڕكی ل پێشییا مرۆڤان دا؛
ڤێجا ڤێ چەندێ ژی رێكخراوا ل سەر من ئاماژە پێكری پشتبەستنا خوە ل سەر پێنج خالان كریە، ب فەر دبینم هەر پێنچ خالان ل ڤێرە دا نیشا بدەم دا دیار ببیت كا بۆچی مە ل سەر ڤێ مژارێ نڤیسییە، ئەو ژی ئەڤەنە (**)
- نووكرنا پابەندبوونا نشیتمانی، لاوەكی ناڤچەیی، ناڤچەیی و جیهانی بۆ پشتگیریكرنا فەلسەفێ.
- هاندانا شرۆڤەكرن و لێكۆلین و خواندنێن فەلسەفی ل سەر گرنگترین پرسێن هەڤچەرخ پێخەمەت باشترین بەرسڤدانێ ل هەمبەری وان ململانێن ئەڤرۆ دكەڤنە د رێیا مرۆڤاتیێ دا.
- هشیاركرنا ڕایا گشتی سەبارەت گرنگیدانێ ب فەلسەفێ و بكارئینانێ ب رەنگەكێ ڕەخنەگرتنێ ل دەمێ سەرەدەریكرنێ ل گەل وان بژاردەیێن ژ ئەنجامێ كاریگەرییێن جیهانگیریێ دهێنە دی، یان ژ ئەنجامێ چوونا چەندین جڤاكان د ناڤ سەردەمێ مۆدێرنیەتێ دا.
- دەستنیشانكرنا دۆخێ پەروەردەكرنا فەلسەفێ د جیهانێ دا، ب گرنگیدانەكا تایبەت ل سەر نەبوونا دەلیڤەیێن مفا وەرگرتنێ ژ ڤێ پەروەردێ ب رەنگەكێ یەكسان.
- جەختكرن ل سەر گرنگییا بژاندنا ڤێ پەروەردەیا فەلسەفێ ل ناڤ رێزێن نفشێن داهاتی دا.
رۆژا جیهانی یا فەلسەفێ بۆ ساخكرنێ یان مراندنێ؟
ڤێجا هەكە مرۆڤ باش بەرێ خۆ بدەتێ، دبیت گەلەك بۆچوون هەبن ساخكرنا ڤێ رۆژێ وەکو کێماسی ل قەلەم ددەن یان رۆلێ وێ دمریت و شانێ وێ لاواز بكەت، نە تنێ ئەز ڤێ ئێكێ د رۆژا جیهانی یا فەلسەفێ دا دبینم، بەلكو رۆژێن دیتر ژی، شانێ وان تشتان كێم دكەن، كو ب تنێ ببنە هەلكەفتەك، بۆ میناك رۆژا جیهانی یا ژنان، جوداهییەكێ و تایبەتمەندییەكێ ددەتێ و جودا دكەت ژ هەمی رۆژێن دیتر، ل دەمەكی هەمی رۆژ رۆژێن ژنانە، هەمی رۆژ رۆژێن مۆزیكێ نە.. هەروەسا رۆژێن دیتر ژی، ڤێجا فەلسەفە وەكو حیكمەت و تشتەكێ ژ زانستی جودا، هزركرن د هەر تشتەكی دا، ئەڤ هزركرنە نابیت بهێتە بەندكرن ب تنێ بۆ هەلكەفتەكێ و پشتی هینگی ئەو دەرگەه بهێتە داخستن، بەلكو هەر دەم و جهەكێ هزركرن ژ مە دهێتە خواستن ل ئەنجام و بەرسڤێن حێبەتی بگەرین، هەر كێلەكەك بۆ هزرێ دەلیڤەیە، وەحیەكە بگەهینە وێ خالا وژدانێ ئارام دكەت، ئەز هزر دكەم فەلسەفە گوهشینە ب شێواز و مەرەمێن خوە ڤە، بەرسڤەكا ب گوهشینە بۆ پرسیارەكا ب گوهشین، هەر كەسێ حەزەكا زێدە هەیی بۆ بیاڤێ فەلسەفێ و هزركرنا ب گوهشین، ئەستەمە ژێ ماندی ببیت، یان ب تنێ د هەلكەفتەكێ و ئاهەنگەكێ دا بیرا خوە لێ بینیت و وەكو كەلەخەكێ مرار گولا دانیتە سەر گۆرا وێ. د بنیات دا دەستەواژەیا (ساخكرن) بۆ وی تشتی دهێت یێ، كو مری و د رابردویی دا بوویە تشتەكێ مری، ڤێجا دەمێ تو ساخ دكەی هزر كە ئەو تو یێ دمرینی!. تو یێ وی دكەیە دیرۆک نەخاسمە د ڤێ كڤانێ دا (نزار قەبانی) دبێژیت دیرۆک زانستێ رویدانێن مری یە!. ب گۆرەی وان هزر و بنەما و پرەنسیپێن فەیلەسۆفان یێن مە خواندین و بهیستین، فەلسەفە مەیدانەكا بێ سنۆرە و چو جاران ب دویماهی ناهێت هەر وەكو ئەڤرۆ و د ڤێ چڕكێ دا مە ژ نوی دەست ب خالا دەستپێكێ كری!.
ژ لایێ خوە یێ دی یێ ڤێ بۆچوونێ ڤە ژی یا دبێژیت، نەخێر ساخكرنا ڤێ بیرەوەریێ پتر گرنگییێ پێ ددەت و دێ بیتە ئەگەرێ پتر هاندانا هزرێ و گێرانا چالاكییێن پەیوەندیدار و لێكگوهارتنا رەوشەنبیریان و هزر و كلتوران و .. هتد. هەر دیسا من بۆچوونەك خواندبوو دگۆت، كو دەرگەهێن مەزن ڤەدكەت بۆ كاریگەری و سەردەریكرنێن جۆرە و جۆر یێن مرۆڤی، هەر ئێك د ژینگەها خوەیا جڤاكی و رەوشەنبیری و جوگرافی و سیاسی دا ب مەرەمەكا سەرەكی ئەو ژی تێگەهشتنەكا باشتر بۆ پشكداریكرنا فەلسەفێ د جڤاكێن مە یێن هەڤچەرخ دا، ئەو ململانێن دكەڤنە بەر سینگی، بەلێ ئەو هزرا من پەسنا وێ كری كۆكا وێ ژ ئیرادەیا هزرێ ب خوە یە و نەكو ئەو ئیرادەیە یا، كو ل سەر هزرێ دا زال دبیت؛ وەكو (شوبن هاور) ژی د فەلسەفا ژیانێ (***) دا ئاماژە پێ كری.. كو ئیرادە هەڤركییێ ل گەل هزرێ دكەت و مەرج هزرە!! لەورا ئەز هزر دكەم ساخكرنا ڤێ بیرەوەرییێ ئەوە هەروەكو تو پێهنەكێ ل كەلەخێ هەسپەكێ مری ددەی.
شۆڕەشا تەكنولۆژیايێ بەرسڤا پرسیارێن فەلسەفێ ددەت؟!
ئەرك و خۆشیا فەلسەفێ د پرسیاران دایە، پرسیارێن زۆر.. پرسیارێن بێ بەرسڤ، تەمەت رووبەرێ گەردۆنی مەودایێ وان پرسێن فەلسەفێ بخوەڤە دگریت، هەتا رادەیەكی ئەڤێ شۆڕەشێ شیایە گڕا وژدانێ و پرسیارێن وێ ئارام بكەت، ب وێ مۆبایلا بچویك و شاشەیا لابتۆپی و كۆمپیۆتەر و ئامیرەیێن جۆرە و جۆرە ڤە مژویل بكەت، هزرێ هەتا رادەیەكی بێهنا خوە ڤەدایە، ئێدی چاڤ و گوه و خۆشی كەفتینە كاری و گەلەك بكار كەفتینە، هزرێ بێهنا خوە ڤەدایە، ئەو هزرا كانت و هیگل و سقرات و شوبن هاور و .. هتد. هەمی داینە كاری و ئەڤا ئەڤرۆ ل بەر دەستێ مە ب ساناهی ژ كەد و ماندیبوونا وان بوویی، هەمان هزرا مرۆڤی یە، بەلێ كەفتە خەوێ، ژ بەر مژوولبوونا وێ ب ئامیرەیێن تەكنۆلۆژی ڤە، ئەڤە ژی مەترسییەكە ل سەر پاشەرۆژا فەلسەفێ و پرسیارێن وێ، ما نە بیاڤێ تەكنۆلۆژی هەمی بیاڤێن دیتر ژكار خستینە، بەلكو پەلخاندینە و شۆڕەش ل سەر كریە و هەتا دویماهی رادە پاشڤە برینە، فەلسەفە ژی ژ وان بیاڤانە، شۆڕەشا تەكنەلۆژى جهێ خوە پتر د دلێ ڤی سەردەمی دا كریە ژ فەلسەفێ و مینا ب عەرەبی دبێژن خستیە د (خبر كان) دا.. ل ڤێرە ژی روویێ دی یێ بۆچوونێ، كو گرنگییێ ددەتە ساخكرنا رۆژا جیهانی یا فەلسەفێ ئەوە، كو وەكو رێكخراوا (یۆنسكۆ) ددەتە خۆیاكرن فەلسەفە بنەمایێن تێگەهشتنێ و بهایێن، كو ئاشتییا جیهانێ ل سەر دهێنە دانان دیار دکەت: مینا دیمۆكراسییێ و مافێن مرۆڤی و دادوەری و یەكسانی… و ددەتە خۆیاكرن، كو فەلسەفە ئەڤان تێگەهان خورت دكەت ل بەرامبەر پێكڤەژیانا ئاشتیانە، ئەڤ تێگەهێن گرنگ ژی هەبوونا خوە دسەلمینن.
ژ بەر هندێ هەر ژ سالا 2002 وەرە و هەتا نها ئەڤ رۆژە دهێتە ساخكرن و بۆ میناك پتر ژ حەفتێ وەلاتان ئاهەنگ ب ئێكەمین دو هەلكەفتان كریە ژ وان ژی بیست و پێنج ژێ ل ئەفریقیا بوونە، كو دبوو دەلیڤەیەك بۆ هزركرنێ « كانێ ئەم كینە وەكو تاك و وەكو جڤاكەكێ جیهانی؟» كو هەمی ب هەڤرا دەستنیشان بكەن كانێ ل گەل بەرژەوەندییێن مە دگونجن یان نە دەربارەی دادوەرییێ و یەكسانییێ، ئەرێ هەمی ب گۆرەی پیڤەرێن ئەخلاقی و ئەدەبی دژین، كو د ناڤ یاداشتنامەیێن نیڤدەولەتی دا دژین.
یۆنسكۆ وەسا دیار كرییە ئەڤ هەلكەفتە دێ تشتەكی ئینیتە بیرا مە، كو ئەم ژبیر دكەین یان مە ل پشتگوه هاڤێتیە و هەكە بەردەوام ببیت دێ ب ئێكجاری هێتە ژبیركرن، بەلێ ئەز هزر دكەم ئەڤ شۆڕەشا تەكنەلۆژى دێ رێكێ ب ساناهی ئێخیت بۆ مە، كو بگەهینە بەرسڤێن پرسیارێن خوە یێن چو جاران ب دویماهی نەهێن.
ئەم و فەلسەفە
جهێ مە د ناڤ فەلسەفێ دا مینا جڤاكێن رۆژهەلاتا ناڤین دایە، بەلێ ژینگەه و بارودۆخێن وێ باندۆرا خوە كریە سەر هزر و بۆچوون و رەفتارێن وی، هاتیە گرێدان ب میتۆلۆژی و دابونەریت و پەرستنا ئایدولۆژیان و ژ لایەكێ دی ڤە ژی ب ئایین و مەزهەبێن خوە ڤە هاتيە گرێدان، هەروەسا ژ بەر ناكۆكییێن مەزهەبی و ئایینی و ململانێن جۆرە و جۆر دا، دەلیڤە بۆ هزرێ نەهاتییە روخساندن، كو كاڕا ببیت و رەوشەنگیری ب سەر دا بهێت، ئەڤە ژی نە مەرجە مرۆڤێ كورد هزرێن خوە نەكرینە، هەر دەم مژویلی كاری و چاندنێ و پەیداكرنا نانی بوویە و ژ لایەكێ دی ڤە ژی چەكدار بوویە، ژ بۆ بەرگریكرنێ ژ ئاخ و ماف و شەرەفا خوە، لەورا نەگەهشتییە وان هزران بكەتە ئارشیفەكێ تۆماركری مینا ئەوا ل رۆژئاڤایێ هاتییە کرن، چونكی هزر كەنگی ڤەدبیت، وەختێ زەمینەكا گونجای هەبیت، ئەو ڤالاهی بهێنە داگرتن و پاشی تشتێن ل دویڤدا دهێن رۆناهیێ ببینن. مرۆڤ هەمی وەكو هەڤن، دەركەفتنا كەسێن هزر جودا ژی پترییا جاران ل سەر رێژەیا هژمارا مرۆڤان پەیدا دبن، هەر وەكو سروشتی رێژەیەك ژ سەدێ دانایە، كو ژ ناڤدا هزرڤان دەربكەڤن، نە تنێ ئافرینا هزر و ئایدولۆژیان بكەن، بەلكو هندەك هزرێن هەیی پێشبێخن و راستڤە بكەن و داهێنانێ تێدا بكەن مینا فەیلەسۆفێن هزرێن هەڤدو تەمامكرین جوداهی ژی وەسا خۆیا دبیت.
لێ بۆ دەمێن پێش دا مرۆڤ نەشێت دیار بكەت دێ چاوا بیت، پاشەرۆژا فەلسەفێ بەر ڤەدەربوونێ ڤە دچیت ژ رەفتار و رێرەوا جڤاكان، ئەو شێوەیێ جاران یێ فەلسفە تێدا برێدكەفت، هاتییە گوهارتن و بەر ب پەیرەوێن ئەكادیمی ڤە دچیت و دچیتە د بیاڤێن پراكتیكرنێ دا ل گەل زانستێن جێبەجێكرنێ.
جڤاكێن مە ژ بەر پایبەندبوون ب ئایینی ڤە د چارچۆڤێ ئایینی دا هزرێن خوە كرینە، هەر وەكو هزرا ئازاد وەكو گونەه هاتییە دیتن، چونكی خوە ل تێلا خالقەكی ددەت، هەمی عیبادەتێ وی دكەن، تشتەك ب ناڤێ گومانێ د دەبرینێ دا نینە و ژێ هاتییە دوورخستن راستە د ناڤ شەریعەتی دا تشتەک هەیە دبێژیت: (الشك هو الایمان) واتە گومان سەرێ باوەریێ یە، هەكە گومان نەبیت هزر نابیت تەقوا ب گومانێ دەستپێ دكەت، ژ بەر باوەرییا رەهای و مسۆگەر ب خودایەكێ مەزن و ئەو جۆرێ گومانێ ب (ئیلحادێ) ڤە دهێتە خۆیاكرن.
ئەڤە ژی یا قەدەغەیە د ناڤ جڤاكەكی دا، ژ بەر هندێ فەیلەسۆفێن مە زانایێن ئایینی بووینە، ئایین ل دەف مە ل پلەیا ئێكێ دهێتە دانان و ژ لایەكێ دی ڤە دەستهەلاتێن زال شۆر بووینە هنداڤی سەرێ ڤی جڤاكی و سەركوت بووینە، ئەڤرۆ ژی بیاڤێ تەكنۆلۆژییێ كەفتیە هۆلێ پتر بێهنا فەلسەفێ تەنگ كریە. چەند تەكنۆلۆژیا د ناڤ مە دا بهێتە ڤەژاندن و كارپێكرن فەلسفە دێ پتر هێتە جودا كرن، بەلێ پاشەرۆژا وێ ئەز نابینم، كو ب ئێكجاری ژ ناڤ مە بار كەت، چەند مرن هەبیت دێ فەلسەفە هەبیت!. د ڤێرە دا ئەڤ دەستواژە مە ڤەدگەرینتە ڤە سەرێ بابەتی و ساخكرنا رۆژا جیهانی، وەكو مە گۆتی ساخكرنە یان مراندنا فەلسەفێ یە، ل دویماهییێ ژی مە گۆت، كو چەندی مرن بهێتە ساخكرن، فەلسەفە دێ هێتە ساخكرن، د پرەنسیپێ هەبوونێ دا مرن یا هەیی، واتە فەلسەفە ژی یا هەیی.. مانێ ئەو ب خوە فەلسەفە ب هەر سێ چقێن خوە یێن سەرەكی ڤە دابەش دبیتە سێ پشكا .. (هەبوون ـ نەبوون ـ عبثي يانكو Absurd)..
ڤێجا بۆ ساخكرنا ڤێ بیرەوەریێ ئەڤە داخوازەكە بۆ لایەنێن گرێدای، كو مفایی بۆ خوە ژ ڤێ رۆژێ ببینن و بلا وێ ڤالاهیا د ڤی بیاڤی دا بهێتە داگرتن و هزرێن مە ئێدی مە بگەهیننە كنارەكێ ئارام و پێشكەفتی، ما نە رێكخراوا (یۆنسكۆ) بریار دایە دا ل وێ رۆژێ بیرا خەلكی ل فەلسەفێ بینیت و نەهێتە ژبیركرن، بەلێ ئەڤە ئەم ژی یێن بیرا وێ دئینین، کو ئەو ژی ل دەف مە ڤێ بیرەوەرییێ ساخ بكەت و جارەكا دی ئەو ژی بیرا مە لێ بینیت و(ان الــــــذكرى تنفع المؤمنين)!!.
پەراوێز:
* What is philosophy?»- « – « unesco.org )
** « – « unesco.orgm What is philosophy?
*** شوبن هاور، الفلسفە و الحیاە.
ژێدەرێن مفا ژێ هاتییە وەرگرتن:
– بەلگەیێن گشتی یێن رێكخروا یۆنسكۆ
– شوبن هاور ، الفلسفە و الحياە.
– دليل الفلسفە. منظور بلدان الجنوب
– الفلسفە، مدرسە للحريە
