دەولەتا ھەڤچەرخ و قەیرانا رەسەنکرنا تێگەھی د ئیسلامێ دا

د. هەوار بەللۆ

پشکا دویێ و دویماهیێ

پێغەمبەراتی نە سەرۆکاتی بوو:

ھەلبەت ئەگەر کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) ل مەدینەیێ دانایی شاھنشین بیت، ڕامانا وێ پێغەمبەر ژی (س) وەک شاھەک دھاتە ھژمارتن. لێ یا راست؛ وەکی مە بەری نھا ژی ئاماژە پێدايی، پێغەمبەرێ مە (س) ھیچ جارەکێ وەک شاھـ تەماشەیی خۆ نە دکر و وەک شاھنشین ژی تەماشەی وی کیانێ جڤاکییێ ل ژێر دەستێ خۆ نە دکر، بەلکو ھەردەم وەک پێغەمبەر خۆ دنیاسی و وەک مللەت (ئانکو ئوممەت) تەماشەیی ڤی کیانێ جڤاکی دکر، چونکی چەوا پێغەمبەراتییێ ڕامانەکا پیرۆزتر ژ سەرۆکاتی و شاھاتییێ ھەیە، وەسا مللەتی ژی ڕامانەکا بەرفرەھتر و کویرتر ژ دەولەتێ یا ھەیی.

گۆمان تێدا نینە، کو تێگەھێ پێغەمبەراتییێ گرێدایی سرۆشێ و پەیڤتنا خودێیە، تێگەھێ مللەتی ژی گرێدايی پارڤەکـرنا وێ ھەستا ژێیاتییێیە، ئەوا د ناڤبەرا کۆمەکا مرۆڤان دا ھەیی و مەرج نینە ئەڤ ھەستە گرێدایی چ دەم و جهـ و نەتەوه‌یان بیت.

یا راست ئەم فێرنەبووینە، پێغەمبەری (س) وەک شاھەک بنیاسین، بەلکو مە ھەر وەک بەندەکێ ساکار و خەلاتەکێ دلوڤانییێ ژ خودێ بۆ گشـت مرۆڤاتییێ یێ نیاسی، چونکی شێوازێ ژیانا وی نە شێوازێ ژیانا شاھـ و میران بوو، بەلکو پتر یێ ھەژار و بەلنگازان بوو.

دھێتە ڤەگێران، کو خودێ پێغەمبەر (س) د ژێگرتنا ئێک ژ دو ھەلبژارتنان دا ئازادکر: یان شاھەکێ پێغەمبەر یان ژی بەندەکێ قاسد، لێ وی بەندەکێ قاسد ژێگرت.

ـ (عن أبي هريرة (رضي الله عنه) : جلسَ جبريلُ إلى النبيِّ فَنظرَ إلى السَّماءِ ، فإِذَا مَلَكٌ يَنْزِلُ ، فقال لهُ جبريلُ : هذا المَلَكُ ما نزلَ مُنْذُ خُلِقَ قبلَ هذه السَّاعَةِ ، فلمَّا نزلَ قال : يا محمدُ ! أَرْسَلَنِي إليكَ رَبُّكَ ؛ أَمَلَكًا جعلكَ ، أَمْ عبدًا رَسُولًا ؟ قال لهُ جبريلُ : تَوَاضَعْ لِرَبِّكَ يا محمدُ ! فقال رسولُ اللهِ : لا بَلْ عبدًا رَسُولًا).

واتە: (ژ زاردەڤێ ئەبو ھورەیرەیی خودێ ژێ رازی بیت: جبریل روینشتە جەم پێغەمبەری سلاڤێن خودێ ل سەر بن، مێزەکرە ئەسمانی، دیت ملیاکەتەکێ دھێتە خوار، جبریلی گۆت: ئەڤ ملیاکەتە ژ رۆژا ھاتییە ئافراندن بەری نھا نە ھاتییە خوار، دەما ھاتییە خوار گۆت: ئەی موحەممەد، خودێ ئەز ژ تەرا ھنارتیمە، ئەڤجا ئەو تە بکەتە شاھەکێ پێغەمبەر، یان ژی بەندەیەکێ قاسد؟ جبریلی گۆت: ئەی موحەممەد خۆ کێمکە بۆ خودێ خۆ. گۆت (ئانکو موحەممەدی): بەلکو بەندەیەکێ قاسد).

 ل دەستپێکا پێغەمبەراتییێ، قورەیشێ ب رژدی پێشنیارکر، کو پێغەمبەر (س) ببیتە سەرۆک و شاھێ ئەرەبان ھەمبەری وێ ئێکێ، کو دەڤ ژ پەیاما خۆ بەردەت، به‌لێ پێغەمبەر (س) ب ھیچ رەنگەکێ رازی نەبوو.

 پرسیار ل ڤێرێ ئەوە: ئەگەر راستە دەستھەلات ئێک ژ گرنگترین ئارمانجێن ئایینێ ئیسلامێیە و وەک ئالاڤێ ھەرە گرنگ د بەلاڤکرنا ئیسلامێ دا دھێتە ھژمارتن، پا بۆچی پێغەمبەری (س) ل سەر ڤی پرۆژەیی کار نەدکر؟ بۆچی پێغەمبەری (س) ھۆسا کێم تەماشەی ڤێ پێشنیارێ کر؟

 بۆچی ل گۆر ڤێ پێشنیارێ پۆستێ شاھاتییێ نە وەردگرت و دەمێ دبوو شاهـ، ئەو یاسا پەیرەوکربا، ئەوا دلێ وی دخواست؟

 دبیت ئێک ببێژیت:

ما چەوا پێغەمبەر (س) ل ھەمبەری ھێلانا بانگەوازییا خۆ ل سەر پۆستێ شاھاتییێ رازی ببیت، پشتی پۆستی وەردگریت دەست ب بانگەوازییا خۆ بکەتە ڤە؟ ما کەنگی مە پێغەمبەرێ خۆ (س) ب فێلبازییان نیاسییە؟

 ھەلبەت یا دیارە، بۆ ھەر خودان ئاقلەکێ، کو مەحالە پێغەمبەر (س) ڤێ چەندێ بکەت؛ چونکی فێلبازی نە ژ رەوشتێ پێغەمبەرانە، لێ مەبەستا مە ب ڤێ پرسیارێ ئەوە، ئەم وێ چەندێ بسەلمینین، کو پێغەمبەر (س) نە سیاسەتمەدار بوو، چونکی نابیت سیاسەتمەدار چرکەیەکێ، د،قەبولکرنا ڤێ جۆرە پێشنیارێ دا دوودل ببیت، گۆمان تێدا نینە، ھندیکە سیاسەتە، ھۆنەرێ فێلبازییێ و تەرخانکرنا دەرفەتانە، لێ یا راست پێغەمبەری (س) ھیچ جارەکێ د ژیانا خۆدا رۆلێ،سیاسەتمەداران نەگێرایە و خۆ وەک داخوازکارێ دەستھەلاتێ نەزانییە، لەورا مەحال بوو، ئەو ب پێشنیارەکا ھۆسا قاییل ببیت. ئەڤە، و ھەژییە ببێژین، کو پێغەمبەری (س) بەردەوام حوکمرانی و میراتی ب ئالاڤێن گونەھێ زانینە.

ـ (عن أبي هريرة، عن النبّي صلى الله عليه و سلم قال : ما مِن أمير عَشرة إلاّ يؤتى به يوم القيامة مغلولاً، لا يفكّه إلاّ العدل)، واتە: (ژ زاردەڤێ ئەبو ھورەیرەیی، ژ پێغەمبەری سلاڤێن خودێ ل سەر بن گۆت: میرەک نینە خۆ یێ دەھـ کەسان ژی بیت، ئیلا دێ ل رۆژا قیامەتێ گرێدایی ھێتە ئامادەکرن، تشتەک نینە وی ڤەکەت ژ بلی دادییێ).

ـ (عن أبي هريرة، عن النبّي صلى الله عليه و سلم قال: إنكُم ستحرصون على الإمارة، و ستكونُ ندامة يوم القيامة…)، واتە : (ژ زاردەڤێ ئەبو ھورەیرەیی، ژ پێغەمبەری سلاڤێن ودێ ل سەر بن گۆت : ھوین دێ ل بەر میراتییێ دانن و دێ ل رۆژا قیامەتێ پەشیمانی بیت…).

دھێتە زانین، کو ھەر حوکمدارەکێ بانگەوازییا ئیسلامێ قەبوولکری، پێغەمبەری (س) ھەر ئەو یێ ل سەر دەستھەلاتێ ھێلایی، چونکی دەستھەلات ھیچ رۆژەکێ ئارمانجا پێغەمبەری (س) نەبوو، بەلکو ئارمانجا وی گەھاندنا پەیامێ و بەرفرەھکرنا مللەتێ موسلمانان بوو. بۆ میناک: (بازان) حاکمدارێ فارسان بوو ل وارگەھێ یەمەنێ ل سەردەمێ خسرويێ دويێ. پشتی پێغەمبەری نامەیەکا بانگەوزاییێ بۆ خسرويێ دويێ ھنارتی، خسرو گەلەک توڕەبوو و نامەیا پێغەمبەری (س) دڕاند و فەرمانەک دا بازانی، کو ھندەک ڕەشەکێن خۆ بھنێریتە مەدینەیێ و پێغەمبەری (س) ب زۆری ل کۆچکا وی ئامادەکەن. وی ژی دو ڕەشەکێن خۆ ھنارتنە پێغەمبەری (س) ل مەدینەیێ، لێ دەما ئەو ل دیدارا پێغەمبەری (س) ئامادەبووین، پێغەمبەری (س) گۆتە وان: (ھەرن، خودێیێ من ئەڤ شەڤە خودێیێ ھەوە کوشت!)، ئانکو ل شوینا، پێغەمبەر (س) خۆ ڕادەستی وان بکەت، بەروڤاژی وێ ئێکێ وی ئەو ئاگەھدارکرن، کو(خسرويێ دويێ) د وێ شەڤێ دا ھاتە کوشتن.

 ل وی دەمی ڕەشەکێن بازانی زڤڕینە ڤە و ئەڤ دەنگوباسە گەھاندێ، دەما کو خەبەردانا پێغەمبەری (س) راست دەرکەفتی و خسرويێ دويێ ل سەر دەستێ کوڕێ خۆ ھاتییە کوشتن، بازانی ئیسلامبوونا خۆ ڕاگەھاند.

 ئەو نامەیا پێغەمبەری (س) ب رێکا ھەردو ڕه‌شه‌كێن بازانی گەھاندیێ، د دەقێ وێ دا ھات: ـ (.. إن ديني و سلطاني سيبلغ ما بلغ ملك كسرى. . و قولا له: إنْ أسلمْتَ، أعطيتكَ ما تحت يديك، و ملّكتكَ على قومك من الأبناء)، واتە: (.. ھەر جھێ مولکێ خسرویی گەھشتیێ، ل ئایین و دەستھەلاتا من دێ گەھیتێ. . ئو ژێرا ببێژن: ئەگەر ھات و تۆ موسلمان بوويی، دێ ئەوا ل ژێر دەستێن تە دەمە تە، دێ تە کەمە شاھێ قەومێ تە).

 ئانکو پێغەمبەری (س) ب دەقێ ئاخفتنا خۆ ساخلەتێ شاھاتییێ ل سەر کەساتییا بازانی ھێلا، ئەگەر ھات و وی ئیسلاما خۆ ڕاگەھاند.

 میناکەکا دی: د پەیامەکا نڤیسکییا پێغەمبەری دا (س) بۆ (ئەلمونزر بن ساوا)ی میرێ بەحرەینێ، ھاتبوو گۆتن: (.. فاترك للمسلمين ما أسلموا عليه.. و إنك مهما تصلح، فلن نعزلكَ عن عملك.. )، واتە : (.. بھێلە موسلمان ل سەر ئایینێ خۆ بن .. و ھندی تۆ خۆ چاک کەی، ئەم تە ژ دەستھەلاتێ لانادەین). ئانکو پێغەمبەری (س) بۆ میرێ (بەحرەین)ێ خۆیاکر، ئەگەر وی ھێلا موسلمان ل سەر ئایینێ خۆ بمینن و وەک میرەکێ چاک وی رەفتارکر، ئەو ژ دەستھەلاتێ ناھێتە لادان.

 میناک د ڤی بواری دا گازی دکەن، دەما پێغەمبەری (س) بۆ (ئەلمونزر بن ئەلحارس ئەلغەسانی) میرێ (دیمەشق)ێ نڤیسی، د تێکستێ نامەیا وی دا ھاتبوو: (.. وأدعوك إلى أن تؤمن بالله وحده لا شريك له، يبقى لك ملكك)، واتە: (.. ئەز تە داخازدکەم، کو باوەرییێ ب خودێ ب، تەنێ بینی، بێی ھەڤالەکێ بۆ چێکەی، شاھاتییا تە،ـ،ئەگەر تە ئەڤ چەندە کر ـ دێ بۆ تە مینیت).

ئایا ئەگەر راستە پێغەمبەر (س) سەرۆک یان میر یان شاهـ بوو، پا چەوا وی د ژیانا خۆ دا و د ناڤ وارگەھێ موسلمانان دا (و ب نامەیەکا نڤیسکی) دان ب سەرۆکاتی، میراتی و شاھاتییا کەسەکێ دی کر؟!

ئایا ئەگەر راستە پێغەمبەری (س) وارگەھێ موسلمانان ب شاھنشینا خۆ دزانی، پا چەوا ئەو ب ساخییا خۆ ل سەر میراتییا ھندەک کەسێن دی د ناڤا ڤێ شاھنشینێ دا رازیبوو؟!

واتە: ب وی تێگەھێ ھەڤچەرخ، ئەوێ پارتێن ئیسلامی بانگەشە و ریکلامێ ژ بۆ دکەن، دەولەت ئاشوپەیەکێ بێ بنەمایە و د سەردەمێ پێغەمبەراتییێ دا ھیچ ھەبوونا خۆ نە بوویە.

مەدینە د سەردەمێ پێغەمبەراتییێدا:

ئەو کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) ل مەدینەیێ دانایی ب ھیچ رەنگەکێ ل گەل شەنگستەیێن دەولەتا ھەڤچەرخ یێ گونجایی نەبوو، چونکی ڤی کیانی (بەروڤاژی دەولەتا ھەڤچەرخ) ب ھیچ ئاوایەکێ دان ب سنورێن مەدینەیێ نەددا، بەردەوام بانگەوازییا ئیسلامێ ژ نیڤا ڤی کیانی بۆ دەردۆرا مەدینەیێ دھاتە ئاراستەکرن (ئانکو شەنگستەیێ ھەرێما جوگرافی ھیچ ھەبوونا خۆ نەبوو). ھەر بۆ میناک: ل داوییا ساڵا شەشێ مشەختی پێغەمبەری (س) پەیامێن بانگەوازییێ بۆ شاھێن دەردۆرا گزیرتەیا ئەرەبی ھنارتن و تێدا داخواز ژ وان کر، بگەھنە کاروانێ ئیسلامێ و ملکەچی فەرمانێن خودێ و پێغەمبەری بن، دیسان پێغەمبەری (س) بەردەوام شاندێن بانگەوازییێ بۆ رونشتڤانێن ئەرەب ل دەردۆرا مەدینەیێ دھنارتن و داخواز ژ وان دکر، ئیسلاما خۆ ڕاگەھینن و پێگرییێ ب فەرمانێن خودێ و پێغەمبەری بکەن. ھەلبەت ئەڤ چەندە وێ دگەھینیت، کو پێغەمبەری (س) ھیچ دان ب مەدینەیێ نەددا، وەک ھەرێمەکا جوگرافییا سنورێن وێ د دەستنیشانکری، لەورا ئەم دبێژین، شەنگستەیێ ھەرێما جوگرافی (کو شەنگستەیەکێ ھەرەگرنگە د دامەزراندنا دەولەتا ھەڤچەرخ دا و نابیت ب قاسی مويیەکێ ئەم ژێ بڕەڤین) ل سەردەمێ پێغەمبەراتییێ، ھیچ ھەبوونا خۆ دژیواری دا نەبوو. سەرباری ڤێ چەندێ، ناسنامەیا ڤی کیانێ جڤاکی ب شێوەیەکێ نایاب ناسنامەیەکا ئایینی بوو و ھیچ بێباوەرەک یان خودان کتێبەک ل مەدینەیێ ل سەر ڤی کیانی نە دھاتە ھژمارتن، سەرەرایی وێ چەندێ، کو گەلەک ئۆل و ئایین د مەدینەیێ دا د تێکھەلی ھەڤبوون. چونکی ئەندامێن ڤی کیانی ـ ئەگەر دروست بیت ئەم ببێژین ـ ل سەر بنەمایەکێ بیروباوەریێ نەک چ بنەمایەکێ دیتر د ژێگرتی بوون (ئانکو شەنگستەیێ گەلی ژی، ھیچ ھەبوونا خۆ د ڤی کیانێ جڤاکی دا نەبوو).

بۆ میناک: پێغەمبەری (س) خەلکێ مەدینەیێ ب دو بەشێن جودا دزانین، بەشێ موسلمان و یێ نەموسلمان، و دابەشکرنا وان یا دیموگرافی ل جەم پێغەمبەری (س) نە ھند یا گرنگ بوو، ھندی ژێیاتییا وان یا ئایینی یا گرنگ، ھەتا وی راددەی، کو پێغەمبەری (س) دستوورێ ناڤدارێ مەدینەیێ دانا، دا،پەیوەندی و سەرەدەرییا موسلمانان ژ لایەکێڤە و بێباوەر و،خودان کتێبان ژ لایەکێ دیڤە بھێتە رێکخستن.

به‌لێ پرسیار ل ڤێرێ ئەوە: ئەگەر راستە، مەدینە وەک دەولەتەک یان شاھنشینەک ژ لایێ پێغەمبەریڤە (س) دھاتە ھژمارتن، پا چەوا پێغەمبەری (س) گەلێ خۆ کرە دو بەش و دستورەک دانا، ھەتا کو پەیوەندییا ڤان ھەردو بەشان رێکبێخیت؟! ما ئەڤە نە بەلگەیەکێ مەزنە، کو بەشەک ل سەر وی کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) دانایی دھاتە ھژمارتن و بەشێ دی ژی ب بیانی دھاتە نیاسین؟! ما ب درێژاھییا دیرۆكێ شاھەک یان سەرۆکەک ھەبوویە، گەلێ خۆ کربیتە دو بەش و مەرج و پەیمان د ناڤبەرا ڤان ھەردو بەشان دا دانابن؟!

تێگەھێ وەلاتینییێ:

ژێیاتییا تاکی، بۆ دەولەتەکا خودان سەروەری و ئاکنجیبوونا وی ل سەر ئەردێ وێ دەولەتێ ب وەلاتینی دھێتە نیاسین، ژ ئەنجامێ ڤێ ژێیاتییێ، ئەڤ تاکە (ھەڤوەلاتی) ملکەچی وان یاسایان، ئەوێن ژ ڤێ دەولەتێ دەردچن دبیت و ب شێوازەکێ یەکسانە د گەل ھەمی ھەڤوەلاتییان ب کۆمەکا مافان دلخۆش دبیت، ھەروەسا ل ھەمبەری ڤێ دەولەتێ پێگرییێ ب کۆمەکا ئەرکان ژی دکەت.

تێگەھێ وەلاتینییێ، ب درێژاھییا دیرۆكێ راستی وەرارەکا بەرچاڤ ھاتییە، بگرە ژ سەردەمێن یۆنانی و رۆمانی، ب چەندین چەرخان بەری زایینێ و ھەتا رۆخیانا ئیمپراتوریەتا رۆمانییا رۆژئاڤا، ل دۆری چەرخێ پێنجێ زایینی، پاشان ئەڤ تێگەھە د ماوێ چەرخێن ناڤین دا (کو ھەتا داوییا چەرخێ پازدەیێ زایینی د بەردەوامبوون) گەلەک پاشڤەچوو، داکو پشتی وێ چەندێ ھندەک بازدانێن جۆرییێن مەزن ئەنجامدەت، نەمازە پشتی ئۆروپا سەردەمێ (رێنێسانس)ێ دیتی و جیھانا سەردەم ژی د چەرخێ ھەژدەیێ زایینی دا، دو بویەرێن گرنگ ھەمبێز کرین، ئەو ژی شورەشا فرەنسی ل ساڵا ١٧٨٩ز و خۆسەرییا ویلایەتێن یەکگرتی ژ بریتانیا ل ساڵا ١٧٧٦ز بوون، د دەمەکێ دا ڤان ھەردوو بۆیەران، خالەکا ڤەگوھاستنا دیرۆكییا گرنگ بۆ جیھانێ د ھەمی بواران دا ئافراند، نەخاسمە د وێ چەندا تایبەت ب تێگەھێ وەلاتینییێ ڤە، دەولەتا سڤیلا ھەڤچەرخ چەند بنەمایەکێن نوی د بوارێ سەرەدەریکرنا ھەڤوەلاتییان دا بستۆخۆڤەگرتن، کو ژ وان پرنسیپان، ئەوێن شۆڕەشا فرەنسی پێ ھاتی وەرگرتبوون و ب پاراستنا ھەمی ئەندامێن جڤاکی و گەرەنتیکرنا ماف و ئازادییێن وان، ب شێوەیەکێ یەکسانە دھاتنە کورتکرن، پشتی ژێیاتییێن نەتەوەیی، ئۆلی یان بیروباوەریی دھێنە پشتگوھکرن.

ھەرکەسێ ھزرکەت، کو بنەمایێن وەلاتینییێ، ئەوێن ئەڤرۆ دەولەتا سڤیلا ھەڤچەرخ بستۆێ خۆڤە دگریت، ئەو ھەمان بنەمانە، ئەوێن ئەزموونێن ئیسلامییێن ئێکێ د حوکمرانییێ دا ب ستۆێ خۆڤە گرتین یێ شاشە، دەما ئەم ڤێ چەندێ دبێژین؛ مەرەما مە نە ئەوە، کو ئەم بھایێ دیرۆكییێ ڤان ئەزمۆنان کێم بکەین، بەلکو ئەم یێ ڤێ چەندێ دبێژین؛ چونکی ئەم یێ قالا تێگەھەکێ دکەین، د وەرارەکا پلەدار دا ل گەل وەرارا مێشکێ مرۆڤی د دیرۆكێ دا دەربازبوویە و گەلەک ئاساییە، ئەم ھندەک قووناغێن دەستپێکییێن نەگەھشتی، دەرباری ڤێ وەرارێ مێزەکەین، گاڤا ئەم ڤی تێگەھی ژ ئەزموونەکا کەڤنتر ژ ئەزموونا مرۆڤێ ھەڤچەرخ وەردگرین، کو وەک خودانێ ھزرەکا گەھشتی و مێشکەکێ پێشکەفتی دھێتە ھژمارتن. ئیسلامێ، مینا ھەمی شەریعەتێن ئەسمانییێن بەری وێ ھاتین، خەلک د ھزرا ئایینی دا بۆ چەندین گرۆپان پۆلینکرن، ئەڤ پۆلینکرنە ـ ئەگەر دەربڕین رێبدەت ـ نەک ژ بۆ مەبەستەکا دونیاییا بەرچاڤ بوو، ھندی ژ بۆ مەبەستێن ئاخرەتییێن جانی بوو، به‌لێ یا سەیر ئەوە، دەما ھەمی ئەزموونێن ئیسلامییێن ئێکێ د،حوکمرانییێ دا ھاتین، ئەڤ پۆلینکرنا ئاخرەتی بۆ خۆ، کرە دەستپێکەک د سەرەدەریکرنا ھەڤوەلاتییێن خۆ د دونیایێ دا. ئەڤەیە ئەو ئاریشەیا راستەقینە، ئەوا ڤان ھەمی ئەزموونان ل سەرێ رێیان ددانیت، د دەمەکێ دا، کو ل ژێر سیبەرا دەولەتا ھەڤچەرخ د دەرباری ماف و ئەرکان دا، وەکھەڤی ژ گرنگترین بنەمایێن سەرەدەریکرنا ھەڤوەلاتییانە ژ لایێ دەستھەلاتێڤە، بێی بەرچاڤ وەرگرتنا بیروباوەری، رەگەز، نەژاد یان نەتەوەیا وان، ئەم دبینین، کو مژار ل جەم ڤان ئەزموونان گەلەک یا جودایە؛ چونکی پڕانییا وان ھەڤوەلاتی، ـ ئەگەر مە ماف ھەبیت د بنیات دا ئەم ببێژینێ ھەڤوەلاتی ـ یێ پۆلینکری بۆ موسلمان و نەموسلمانی، پاشان ھندەک ماف و ئەرک داینە موسلمانی، کو گەلەک ژ وان یێن داینە نەموسلمانی دجودانە، ھەر بۆ میناک، نەک بۆ دۆرپێچکرنا بابەتی: مافێ موسلمانی بوو پۆستێن سەروەرییێ د،ڤان ئەزموونان دا وەرگریت، لێ نەموسلمانی ھیچ مافەکێ ھۆسا نەبوو، ھەروەسا ئەرک بوو ل سەر خودان کتێبان، خویکێ بدەنە دەستھەلاتێ (ب شێوازێ ھندەک کوژمێن پارەیی، کو ل سەر ھاتبوونە سەپاندن)، به‌لێ موسلمان ژ ڤێ چەندێ یێ پاراستی بوو.

ئەڤ ئەزموونە ل ڤی سنوری نەراوەستیابوون، بەلکو دەربازی ڤێ چەندێ ببوون، داکو گەلەک ھویراتییان ب خۆڤە بگرن، موسلمان ب خۆ ژی نێر و مێنە، د دەرئەنجام دا نێران ھندەک ماف و ئەرکێن جودا ژ یێن مێیان ھەبوون، ھەر بۆ میناک نەک بۆ دۆرپێچکرنا بابەتی: مافێ زەلامێ موسلمان بوو؛ پۆستێن سەروەرییێ د ڤان ئەزموونان دا وەرگریت، لێ ژنا موسلمان ھیچ مافەکێ ھۆسا نەبوو، خزمەتا شەڕی ل سەر زەلامێ موسلمان دھاتە سەپاندن، د دەمەکێ دا، کو ئەڤ چەندە ل ژنا موسلمان دھاتە بۆرین.

ھەروەسا ڤان ئەزموونان، نەموسلمان ژی بۆ چەندین پۆلان پۆلینکربوون، ئەڤجا یان نەموسلمان خودان کتێبە، موشریکە، بێباوەرە، یێ ژ ئیسلامێ زڤرییە یان ژی ھەر تشتەکێ دی بیت، بەلکو دبیت د ناڤا ڤان پۆلان دا ھندەک ھەبوون خۆ ژ ھەژی وێ چەندێ ژی نەبوون، کو ل سەر وی کیانێ جڤاکی، ئەوێ ڤان ئەزموونان برێڤە دبر ھاتبوونە ھژمارتن، خۆ ئەگەر ھات و ب خوین و گۆشتێن خۆ ژی ل ژێر سیبەرا ڤان ئەزموونان ڤەحەویابوون، مینا کافر، موشریک یان ئەوێ ژ ئیسلامێ زڤریی بۆ نموونە.

ب کورتی، ئەزموونێن ئیسلامییێن ئێکێ د حوکمرانییێ دا، ھیچ باوەرییا خۆ نەدابوو وەکھەڤییێ، وەک بنەما بۆ سەرەدەریکرنا ھەڤوەلاتییێن خۆ، ھەروەسا ئەڤ ئەزموونە نەشیان وان بنەمایان ب خۆڤە بگرن، ئەوێن ئەڤرۆ دەولەتا ھەڤچەرخ د سەرەدەریکرنا ھەڤوەلاتییێن خۆ دا ب خۆڤە دگریت، ئەڤ چەندە ب تەنێ وێ رامانێ ددەت، کو ئەڤ ئەزموونە ژ دایکبووییێن خواستەکەکا دونیایی بوون ـ ب پلەیا ئێکەمین ـ پتر ژ وێ چەندێ، کو پێدڤییەکا ئایینی بوون، ڤان ئەزموونان د وی دەمی دا، کەرستەیێ سەرەدەریکرنا ھەڤوەلاتییێن خۆ ژ شارەزاییا مرۆڤی وەردگرتن.

ب رامانەکا دی، ئەڤ ئەزموونێن حوکمرانییێ، ھەبوونا وان پێدڤییەکا تەنگاڤ بوو، ژ پێخەمەتی کونترۆلکرنا بارودۆخێ تەڤلھەڤی و بەرەلاییی بوون، کو ل وی سەردەمی ل گزیرتەیا ئەرەبی د زاڵبوون، چونکی ھەروەکی ئەم دزانین، ئەڤ دەڤەرا جوگرافی سەر ب ھیچ ئیمپراتۆریەتەکا ھەڤسوی نەبوو و ژ دەرڤەی بازنەیا سیستەم و یاسایێ دژییا، دابونەریتێن بیابانێ بکارتێکرنێن خۆ یێن نەرێنی ل سەر رەوشا ئارامی و ئاکنجیبوونا خەلکەکێ ئەو بوون چارەنڤیسێ ڤێ دەڤەرێ کونترۆل دکر، ئەڤجا ھەبوونا ئەزموونەکا حوکمرانییێ ل سەر ئەردی، ھەر چەند یا نەگەھشتی و ساکار ژی بیت پێدڤییەکا ئاوارتە بوو، داکو خەلکەکێ ژ بارودۆخێ تەڤلھەڤبوون و بەڕەلاییێ دەربێخیت. چونکی ژیانا ئارام و ھزرا ساخلەم، مەحال بوو ل ژێر سەقایەکێ ھۆسا پەیداببن.

پشتی کو پێغەمبەر (س) مشەختبوویە مەدینەیێ، ھەر زوی ئەزموونا پێغەمبەراتییێ د حوکمرانییێ دا دەستپێکر. ساڵەک ب تەمامی دەرباز نەبوو و ھەمی کاروبار کەفتنە د دەستێ وی (س) دا، چونکی ئەو ل مەھا (رەبیعولئەووەل)ێ ھاتبوو و ھەتا مەھا (سەفەر)ێ ژ ساڵا داھاتی، مزگەفتا وی و وارگەھێن وی د ڤی ماوەی دا ھاتنە ئاڤاکرن و گەلەک خەلک موسلمان بوون و مالەک ژ مالێن (ئەنسار)ان ل مەدینەیێ نەما، کو خەلکێ وێ موسلمان نەبوویی ژ بلی چەند تاخەکێن دەستنیشانکری نەبن، لێ ڤێ ئەزموونێ ھیچ پێدڤییەک نەدیت، کو ڕامانا ھەڤچەرخا تێگەھێ وەلاتینییێ ب خۆڤە بگریت، پێغەمبەری (س) ھەروەکی خەلکەکێ بیانی سەرەدەری ل گەل نەموسلمانان ل مەدینەیێ دکر و ل سەر کیانێ ئیسلامییێ نوی نە دھژمارتن، سەرەرایی، کو پارچەیەکا ژ شانەیا جڤاکییا مەدینەیێ موکۆم بوون. یا ژ ڤێ ھەمییێ مەزنتر، پێغەمبەری (س) وەکی مە بەری نھا ژی ئاماژە پێدایی، دستورێ ناڤدارێ مەدینەیێ دانا، داکو سرۆشتێ وێ پەیوەندییا جڤاکی و سیاسی د ناڤبەرا موسلمانان دا ژ لایەکێ و بێباوەر و خودان کتێبان ژ لایەکێ دیتر رێکبێخیت، ئەڤ چەندە وەک دانپێدانەکا فەرمی ژ لایێ پێغەمبەریڤە (س) ھات، کو ئەڤ خەلکە ب ھیچ شێوەیەکێ ل سەر ڤی کیانێ نوی ناھێتە ھژمارتن، ھەر چەند بلا ئێک وارگەە ژی وان د گەل موسلمانان خڕڤەکەت.

پێغەمبەری (س) ل مەدینەیێ نە وەک حاکمەک ل سەر نەموسلمانان و نە ژی وەک بەرپرسەک ژ وان خۆ ھژمارتییە، وان ژی ژ لایێ خۆڤە، خۆ نەچار نەدیت، پێگرییێ ب ئەحکام و شەریعەتێ وی (س) بکەن، ژ بلی وێ نەبیت، ئەوا د دستورێ مەدینەیێ دا ئەو ل سەر پێکھاتین.

دبیت ئێک ل ڤێرێ ببێژیت، کو ئەزموونا پێغەمبەراتییێ د حوکمرانیێ دا ھێشتا ل دەستپێکێن خۆ بوو، لەورا سەروسیمایێن وێ ھند د زەلال نەبوون و فەر نەھاتە زانین، کو تێگەھێ وەلاتینییێ ب ڕامانا خۆ یا سڤیل و ھەڤچەرخڤە ب،خۆڤە بگریت، لێ مە دڤێت ببێژین، کو ئەو ئەزموونێن ئیسلامییێن داھاتی ژی د حوکمرانییێ دا ؛بگرە ژ ئەزموونا پێغەمبەراتییێ د رۆژێن خۆ یێن داوییێ دا و ئەزموونێن راشدی، ئەوان ژی ھەمان رێباز گرت و ھیچ پێدڤییەک نەدیت، کو تێگەھێ وەلاتینییێ ب ڕامانا خۆ یا ھەڤچەرخ ب خۆڤە بگرن. سەرەرایی، ئەڤ ئەزموونە ب گەھشتی دھێنە نیاسین و پڕانییا نڤیسکارێن ئیسلامی، خۆ ھەمبەری وان شەیدا دبینن، ھەر بۆ میناک نەک بۆ دۆرپێچکرنا بابەتی: ئەو شەڕێن موسلمانان، ب درێژاھییا ڤان ئەزموونێن حوکمرانییێ د،گەل خەلکەکێ دکرن، ھەمی شەڕێن ئایینیێن ڕەھا بوون، خۆ ئەزموونەکێ ژ،ڤان ئەزموونان ھزرا پشکداریکرنا وان ھەڤوەلاتییێن نەموسلمان د ڤان شەڕان دا نەکر، بەلکو ھێشتا خرابتر خویک و جزیە دھاتنە سەپاندن، بۆ نموونە ل سەر خودان کتێبان وەک بھایەک ژ بۆ وێ چەندێ، کو موسلمان ژیانا وان دپارێزن و بەرەڤانییێ ژ وان دکەن ھەمبەری ھەر ھه‌رەشەیەکا دەرەکی، لەورا دھێتە پێشبینیکرن، کو خودان کتێبان خۆ ل ژێر ڤان ئەزموونێن ئێک ل پەی ئێک، وەک ھەڤوەلاتییێن پلە دو دیت بیت،.  دێ جارەکا دی زڤرم و بێژم؛ ئەڤ چەندە نە کێمکرنە ژ بھایێ دیرۆكییێ ڤان ئەزموونان، چونکی وان د وی دەمی دا کەرستەیێ سەرەدەریکرنا ھەڤوەلاتییێن خۆ ژ شه‌هرەزاییا مرۆڤی وەردگرتن، دھێتە زانین د دیرۆكێ دا، کو نە ب تەنێ موسلمانان خویک و باجە ژ که‌مینەیێن ئایینییێن د ناڤا خۆ دا وەردگرتن، بەلکو ئەڤ چەندە داویترین قوناغ بوو شارەزاییا مرۆڤێ وی سەردەمی د حوکمرانییێ دا گەھشتییێ، چونکی ل چەرخێ چارێ مشەختی رۆمێ ژی، ھەر ساڵ دینارەک ژ جوھی و مەجوسییان وەردگرت، ھەروەسا کرستیانان ژی دەما باژێرێن موسلمانان ستاندین جزیە ل سەر وان سەپاندبوو.

پرسیارەکا ھەرەگرنگ:

 ئایا ئەگەر پێغەمبەر (س) سەرۆک یان شاهـ یان میر نەبیت، کیانێ جڤاکییێ ل ژێر دەستێ وی ژی دەولەت، شاھنشین یان میرگەھـ نەبیت، پا شرۆڤەکرنا ڤێ چەندێ دێ چ بیت؟

ـ بەرسڤ:

موحەممەد (س) پێغەمبەر بوو نەک سەرۆک یان شاهـ یان میر، ئەو کیانێ جڤاکییێ ل ژێر دەستێ وی ژی ئوممەت بوو؛ نەک دەولەت یان شاھنشین یان میرگەهـ.

ھەلبەت وەکی مە گۆتی، دەولەت دیاردەیا پارڤەکرنا وارەکێ دەستنیشانکرییە د گەل ھندەک کەسێن دەستنیشانکری و ل ژێر دەستھەلاتەکا دەستنیشانکری، به‌لێ مللەت دیاردەیا پارڤەکرنا ژێیاتییێن جانی و مورالینە ل گەل ھندەک کەسێن دی، ھەر چەند دەم و جھێن وان ژ ھەڤدوو د دویر و جودا بن. میناک ل سەر ڤان ژێیاتییێن جانی و مورالی،: بیروباوەری، ئایین، زمان، دیرۆك، ھتد.

ب ڕامانەکا دی، دبیت تۆ ل سەر مللەتەکێ ئەردی بھێیە ھژمارتن و تۆ ب خۆ ل سەر بانێ ھەیڤێ بژی، لەورا د دەرھەقێ کیانێ جڤاکییێ ل ژێر دەستێ پێغەمبەری دا (س) خودێ فەرمانکر:

ـ (كنتم خير أمة أخرجت للناس…) (سورەتا آل عمران/١١٠)

 واتە: (ھوین باشترین مللەت بوون بۆ خەلکەکێ ھاتینە دەرێخستن)، قەت نەگۆت: (ھوین باشترین دەولەت یان شاھنشین بوون)!!

 دەولەت ل ژێر یاسا و دابونەریتێن ناڤدەولەتی بەرفرەھـ نابیت، لێ کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) دانایی بەردەوام بەر ب باکوور و باشوور و رۆژئاڤا و رۆژھەلاتڤە دچوو. لەورا ئەم ب باوەرییەکا مەزنڤە دبێژین: (ئیسلام نە ئایین و دەولەتە، بەلکو ئایین و مللەتە).

 ھەژی ئاماژێیە، ئەو ئالۆزییا تێگەھێ دەولەتێ د ھزرا ئیسلامییا ھەڤچەرخ دا تۆشدبیتێ، سەرەرای، ئالۆزییەکا گرێدایی سازییێن نوی و تازەچێکرینە و سەربورا حوکمرانییا ئیسلامێ ل ھەردوو سەردەمێن پێغەمبەراتییێ و راشدی دا راستی وێ نەھاتییە، ھەروەسا گرێدای وێ ئێکێنە ژی،،کا،ھەتا چ راددە رەسەنکرنا شەنگستەیێن دەولەتا ھەڤچەرخ د ھزرا ئیسلامی دا د ڕەوانە. نموونە ل سەر ڤان شەنگستەیان: نیگارکرنا توخیب و سنوران د ناڤبەرا مرۆڤان دا و دەستنیشانکرنا ھژمارەکا ڤەبری ژ مرۆڤان و ملکەچکرنا وان بۆ ئەحکامێن شەریعەتێ.

 راستە ئیسلامێ ل سەردەمێ پێغەمبەراتییێ ھندەک جۆرە سازییێن دەستھەلاتی پەیداکربوون، لێ دەولەتێ ب ڕامانا خۆ یا ھەڤچەرخ ل وی سەردەمی ھیچ ھەبوونا خۆ نەبوو. دبیت ل وی سەردەمی پێدڤییا گزیرتەیا ئەرەبی ژ لایێ جڤاکیڤە خواستبیتە ھەبوونا ھندەک جۆرە سازییێن دەستھەلاتی، چونکی وەکی ئەم ھەمی دزانین، ل ناڤچەیێ گزیرتەیا ئەرەبی ل وی سەردەمی جھێ ئێکانەیێ بێی یاسا و قانوون بوو، ژ بەر کو جھەکێ بەڕەلڵا بوو و سەر ب چ ئیمپراتوریەت و شاھنشینانڤە نەبوو.

ل داوییێ، دێ زڤرین و بێژینەڤە:

دبیت گەلەک پرتووک ل سەر مژارێ دەولەتا ئیسلامی راوەستیابن، لێ یا راست دەمێ ئەم ڤان جۆرە پرتووکان دخوینین، دێ بینین ھەمی مژارێن وان د ناڤەرۆکا خۆ دا گرێدای حوکمرانی و ھۆنەرێ رێڤەبرنا کاروبارێن خەلکەکێنە، نەک گرێدای تێگەھێ ھەڤچەرخێ دەولەتێنە، چونکی تێگەھێ دەولەتا ھەڤچەرخ گەلەک ژ تێگەھێ حوکمرانی و ھۆنەرێ رێڤەبرنا کاروبارێن خەلکەکێ مەزنتر و بەرفرەھترە.

ئانکو ب ڕامانەکا دی، دێ بینین، ئەڤـ مژارە پتر گرێدایی ھندەک جورە سازییێن دەستھەلاتینە، کو دشیاندانە بێی ھەبوونا میناکێ کەڤنار و ھەڤچەرخێ دەولەتی ژی پەیداببن، ئەگەر دەربرین یا دروست بیت، بۆ نموونە: سازییێن لەشکری،، سازییێن سزادانێ و سازییێن خڕڤەکرنا خویک و،باجەیان د دیرۆكێ دا، بێی ھەبوونا دەولەت و شاھنشینان ژی ھەبووینە.

ژێدەر و لێڤەگەر:

 1-  قورئانا پیرۆز

2- صحيح البخاري.

3-  مسند الإمام أحمد.

4 – الترغيب والترهيب للأصبهاني

5- أبو محمد بن عبدالملك بن هشام(ت 183هـ) : سيرة النبي صلى الله عليه و سلم. حققه و درسه مجدي فتحي السيد، طنطا : دار الصحابة للتراث، ط1، 1995م.

6- ابن كثير الدمشقي (ت 774 هـ) : البداية و النهاية، تحقيق: د. عبدالله بن عبدالمحسن التركي بالتعاون مع مركز البحوث و الدراسات العربية و،الإسلامية، الجيزة: دار هجر، ط1، 1997 م.

7- صفي الدين المباركفوري: الرحيق المختوم بحث في السيرة النبوية، حلب، دار القلم العربي، طبعة مزيدة ومنقحة، 2003 م.

8- آدم متز، الحضارة الإسلامية في القرن الرابع الهجري أو عصر النهضة في الإسلام. نقله إلى العربية محمد عبدالهادي أبو ريدة، بيروت، دار الكتاب العربي، ط4، 1967م.