گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بەرهەڤکرن: شەمال ئاکرەیی
ل دەهان گۆتن و ئاخڤتنێن (عەبدوڵلا ئۆجەلانی)ى، کو نڤیسەرێ پەرتووکێ ب بەلگە و گرۆڤ ئاماژێ پێ ددەت، دیار دبیت، کو ئەو گوهۆڕینا د بیر و هزرێن ئۆجەلانی دا چێبووین، نە یێن مرۆڤەکێ هۆشمەند و زانانە.
نڤیسەر تێکهلیێن جڤاکی یێن (ئاپۆ)ی ب دایک، باب، ژن، ھەڤالێن وی یێن پەکەکێ و دەردۆرا وی یا جڤاکی بەرچاڤ دکەت و دیار دکەت، کو ئەو ئیرەیێ، گۆمانێ، کینێ و بێباوەریێ ژ هەر کەسەکی دکەت.
نڤیسەر سەبارەت (ئاپۆ)ی دبێژیت، کو ئەو گەلەک ب نەرێنی هزر دکەت، نەمازە دەما بەحسی سەرکردەیێن جیهانێ دکەت.
پشکا ئێکێ
پەرتووکا (هەڤنەگرتن و پاشڤەزڤڕین 2014 – 2020)(١) یا نڤیسەر (جان کورد)(٢)، ئێک ژ وان پەرتووکایە، کو ژ هەژی خواندن و تێهزرینێ یە، مە ئەڤ پەرتووکە هەلبژارد، داکو پوختەیەکا وێ ب چەند بەشان دانێینە بەر دەستێن خواندەڤانێن بەرێز یێن کۆڤارا (مەتین).
نڤیسەرێ پەرتووکێ د پێشەکییا خۆ دا، ب ڤی رەنگی بەحسی ژێدەرێن پێزانینێن خۆ یێن نڤیسینا ڤێ پەرتووکێ دکەت و دبێژیت: «پێزانینێن ڤێ پەرتووکێ د پشتراستکرینە، چونکی ژ ئالیێ ئامراز و میدیا یا پەکەکێڤە هاتینە وەشاندن، یان ئەو مژار و بابەتێن ئالیگرێن ئاپۆی ل سەر نڤیسی، چ ب گوھداریکرنا وان بۆ وی، یان ژی ژ خواندنا من بۆ وان پەرتووکێن ل سەر ئاپۆی هاتینە نڤیسین، کو پڕانییا وان ژ بۆ عەرەبی، کوردی یان ئەڵمانی هاتبوونە وەرگێڕان، یان ژ گوهداریکرنا من بۆ گۆتار و ئاخڤتنێن وی، کو ھند ژ وان من ژ زار دەڤێ وی ب خۆ ب کوردی ب رێکا تەلەڤزیۆنێ یان کاسێتێن ڤیدیۆیێ بھیستینە، خواندنێن من بۆ مالپەڕێن ئەلکترۆنی و رۆژنامە و کۆڤاران، یان ب رێکا هەڤالێن وی، یێن ژ دەستپێکا قووناخا بەراهیێ ژ دامەزراندنا پەکەکێ، ل ساڵێن حەفتێیان ژ سەدەیێ بۆری، ب وی ڕا بوون و د گەل وی تێکۆشین و خەبات دکر، پاشان ب سەدەمێن جودا جودا ژ ئاپۆی و پارتییا وی ڤەقەتیاین و بیر و هزرێن ئۆجەلانی ژ بۆ من و خەلکێ دی ڤەگوهاستین. لەوڕا؛ ئەز نەچارم پشتدانیێ ل سەر تێکست و مژارێن بەردەست و چاپکری بکەم، ب هیڤییا هندێ، کو دویر ژ بێرێزی پێکرن و کێمکرنێ یان گوهۆڕینێ ل سەر ھند ھەلویست و سیاسەتێن ئۆجالانیزمێ رابوەستم».
جان کورد؛ د پێشەکییا پەرتووکێ دا، هند مژار بەحسکرینە، بەلێ ئەم تەنێ دێ بەرچاڤترین هەلویست و دیتنێن ئۆجەلانی هەمبەر وان مژاران د ڤێ نڤیسینێ دا بەرچاڤ کەین.
نڤیسەر سەبارەت (ئاپۆ)ی دبێژیت، کو ئەو گەلەک ب نەرێنی هزر دکەت، نەمازە دەما بەحسی سەرکردەیێن جیهانێ دکەت (ئەم تنێ دێ ئێک نموونەی بۆ خواندەڤانێن مەتین دیار کەین) ئەو ژی، دەما ئۆجەلان بەحسی (ھیڵمۆت کۆڵ)ێ شێوەرمەندێ بەرێ یێ کۆمارا فیدرالا ئەڵمانیا، کو بۆ دەمێ 16 ساڵان ل دەستهەڵاتێ بوو، دکەت و دبێژت: «ھیڵمۆت کۆڵ مرۆڤەکە خودان جەستەیەکێ مەزنە، مەژیەکێ بچویک هەیە، ب لاشێ فیلی و سەرێ مشکی!»(٣). خویایە، کو ئەڤ شێورمەندێ ئەڵمانیا، پشتی بسمارکی، یێ بۆ ئێکەم جار ئەڵمانیا یا هەڤگرتی دروست کری، دهێتە ناڤکرن ب شێورمەندێ هەڤگرتنا ئەڵمانیا یا دویەم.. ل وەڵاتێ ئەڵمانیا ب هزاران کورد دژین، هند ژ وان قوتابی، کارکەر و سیاسەتمەدار و پەنابەرن، بەشەک مەزن ژ ئالیگرێن (ئاپۆ)ى ب خۆ ژی لێ هەنە، کو ل ھەر دەرێ ئەڵمانیا خودان رێخستن، کۆمەڵە، فیدراسیۆن و کۆڤارن… بەرژەوەندیێن ڤان ھەمی کوردان و بەرژەوەندیێن پارتییا وی بخۆ ژی، بەرچاڤ نەوەرگرتن… ناهێتە ڤەشارتن ژی کو ئەڵمانیا ژ بەر گەلەک سەدەمان، ژ وان ژی «دوژمندارییا» پەکەکێ، هەڵویستەکێ توند ل دژی وێ پارتیێ گرتییە بەر، لێ سەرکردەیێن وی وەلاتی ب بەردەوامی هەژمارەکا مەزن ژ پەنابەرێن کورد و نە – کورد ژی دحەوینت.
هەر د پێشەکییا خۆ دا نڤیسەر جان کورد دبێژیت: «ژ بۆ تێگھشتنا کویر یا زیھنیەتا ئۆجالانی د سیاسەت و بیردۆزیێ دا، هەژییە ئەم خۆ ب سایکولۆژیێ و زانستێن دی ب بسپێرین، داکو باش ژ هویرگلییێن سیاسەتا نێڤدەولەتی تێبگەهین. ئەگەر ئەم ڤەگەڕەکا لەزگین بۆ تێکهلیێن جڤاکی یێن (ئاپۆ)ی ب دایک، باب، ژن، ھەڤالێن وی یێن پەکەکێ و دەردۆرا وی یا جڤاکی بکەین، دێ هزرکرنا (ئاپۆ)ی بۆ مە خویا بیت، کو ئەو ئیرەیێ، گۆمانێ، کینێ و بێباوەریێ ژ کەسێن دی دکەت، بەلێ ئەو خۆ وەکی پێخەمبەر و هنارتییان ل قەلەم ددەت، جارەکێ خۆ هەڤبەری ئیبراهیم پێخەمبەر (سڵاڤێن خودێ ل سەر بن)، جارنا ژی خۆ وەکی مووسای و عیسا و موحەمهدی (سڵاڤێن خودی ل سەر وان بن) دبینیت».
نڤیسەر درێژیێ ب هەڵویستێن (ئاپۆ)ی ددەت و دبێژیت: «ئەگەر ئەم ل پەی ھەلویستێن (ئاپۆ)ی بچین، دێ بینین، وی هێرشی هەر کەسی کرییە ژ بلی حافز ئەسەدێ سەرۆکی سووریا یێ وەغەرکری، کو خویایە؛ وی ب باشی کەسایەتییا ئۆجەلانی دنیاسی، ئۆجەلانی هەر تم خۆ ژ رەخنەگرتنا ئەسەدی دپاراست، داکو مانەڤەیا خۆ ل سووریا دابین بکەت و د هەمان دەم دا، چ گرنگی ب رەوشا ئالیگر و کۆڕ و کچێن مللەتێ خۆ نە ددا».
نڤیسەرێ پەرتووکا (دەربارێ ئۆجەلانیزمێ – هەڤنەگرتن و پاشڤە زڤڕین) هەڵویستی ئۆجەلانی هەمبەر دایک و باب و هەڤژینا خۆ ب ڤی رەنگی خویا دکەت، کو(ئاپۆ) ل دۆر دایکا خۆ یا، کو ئەو ئینایە سەر دونیایێ و خودانکری دبێژت: «دایکا من ئاریشەیا من بوو… هەڤبەندییا من و دایکا من، نە هەڤبەندییەکا خۆشڤیانێ و ئەڤینیێ بوو، لێ د نێڤبەرا مە دا پتر هەڤنەگرتن و شەڕێ بەردەوام هەبوو… ئەو ژنەکا شەڕۆکی بوو.» (٤)
سەبارەت بابێ خۆ ژی دبێژیت: «مامێن من کەسێن ب هێز بوون، بەلێ بابێ من ژ ڤێ چەندێ یێ دویر بوو… بابێ من زەڵامەکی سیبەر بوو… لاوازییا بابێ من، بۆ من ئاریشەیەکا دی یا من بوو… بابێ من کەسەکێ بێ باندۆر و نەرێنی و بێ ئیرادە بوو.» (٥)
جان کورد نێڕینا ئۆجەلانی بۆ هەڤژینا وی بەحس دکەت. کەسیرە یەڵدەرم یا هەڤژینا ئۆجەلانی، بۆ دەمەکێ درێژ ژ ژيیێ پارتییا کارکەران ب وی ڕا بوو، ل سەر ئەزمانێ ئۆجەلانی بخۆ دبێژت: «ئەو ژ مالباتەکێ بوو، کو بۆ دەمێ چل ساڵان خزمەتا مەستەفا کەمال ئەتاتورکی دکر، وێ مالباتێ هەڤبەندیێن ب هێز ب دەولەتێ ڤە هەبوون… وێ چ جارەکی حەز ژ من نە دکر، ب تنێ وێ فەرمانێن دەولەتێ و بابێ خۆ وەردگرتن و جیبجی دکرن… وێ یارییەکا مەترسیدار دکر، وێ ب سۆزا خۆ، خۆ نیزیکی ئێک ژ هەڤالێن من دکر، داکو ناکۆکیێ د نێڤبەرا مە دا دروست بکەت… وێ ئەڤ چەندە ب هشیاری دکر… دخوازت کەسایەتییا وی هەڤالێ من بلند بکەت ل سەر کیستێ من، من نە دکاری وێ چەندێ ژ ئالیێ سۆزێ و ورەیێ ڤە بپەژرینم، لێ من چ هەلبژاردە نەبوون.»(٦)
نڤیسەر جان کورد د ڤێ پەرتووکێ دا، چەندین مژار و بابەتێن گرنگ و باڵکێشێن سیاسەت و نێڕینێن سەرۆکێ پەکەکێ د ئازرینیت و ب سەر چەند تەوەران دا پارڤە دکەت و هەر تەوەرەکی ب درێژاهی شرۆڤە و ئەنالیزە دکەت و هەر پێزانینەکا بەحس دکەت ب ژێدەر و پەراویزان گرۆڤ و بەڵگەیان ل سەر راستییا وێ پێزانینێ دسەلمینیت.
ئەڤ پەرتووکە ئەڤان تەوەرێن خوارێ و چەندین مژارێن دی ژی بخۆ ڤە دگریت:
ئۆجەلانیزم و ئەتاتورکیزم
ئۆجەلانیزم و سیاسەتا نێڤدەولەتی
ئۆجەلانیزم و ئیسرائیل
ئۆجەلانیزم و ئایین
ئۆجەلانیزم و دۆزا کوردی
ئۆجەلانیزم و باشوورێ کوردستانێ
ئۆجەلانیزم و رۆژهەڵاتێ کوردستانێ
ئۆجەلانیزم و رۆژئاڤایێ کوردستانێ بەرییا گرتنا ئۆجەلانی
ئۆجەلانیزم و رۆژئاڤایێ کوردستانێ پشتی گرتنا ئۆجەلانی
ئۆجەلانیزم و پیلانا «گەلێ دیموکرات» و ژبلی وێ
گۆتار ل دۆر پارتییا کارکەرێن کوردستانێ و رێبەراتییا وێ
ئۆجەلانیزم و ئالۆزییا هزری
ئۆجەلانیزم د نێڤبەرا دروشمێن «بەرخۆدان ژیانە» و «کۆمارا دیموکرات»
بەرسڤەک بۆ رێبەرێ کارکەران بەرێز موراد قەرەیلان
کورد دو جاران ژ کۆنەکێ ناهێنە گەزتن
چەند گۆتارێن دن…
تێبینی ل سەر داخویانییا بەرێز جەمیل بایک ل دۆر سووریا و تورکیا و ئۆپۆزسیۆنێ.
هەر د بەشێ ئێکێ یێ ڤێ پوختەیێ دا، دێ ل سەر هندەک خالێن گرنگ یێن گرێدایی ب تەوەرێ (ئۆجەلانیزم و ئەتاتورکیزم)ێ راوەستین:
د ڤی تەوەری دا نڤیسەر جان کورد، هەڤدژی و هەڤنەگرتنا ئاخڤتن و هەلویستێن عەبدوڵا ئۆجەلانی ل دۆر ئەتاتورکیزمێ بەرییا بهێتە دەستەسەرکرن و پشتی دەستەسەرکرنێ شرۆڤە دکەت. هەلبەت خواندەڤان دێ ماتمایی مینن؛ دەما دزانن کا چەند گوهۆڕینێن مەزن و بنەڕەتی د هزرکرنا ئۆجەلانی دا دروست بووینە.
نڤیسەر دهێتە سەر خەباتا دویر و درێژا گەلێ کورد ژ بۆنا بدەستڤەهینانا ئازادی و سەرخۆبوونێ و ئاماژێ ب چەندین نموونە و ناڤێن خەباتکەر و تێکۆشەران ژ دیرۆکا دویر و نێزیک یا گەلی کورد ددەت، کو گیانی خۆ بەخشییە ڤێ ئاخا پیرۆز ل پێناڤی کوردستانەکا ئازاد. جان کورد گۆتنا دکتۆر فوئاد(٧) ل بیرا خواندەڤانان دئینیت، دەما بەر ب وەریسێ سێدارێڤە چووی و گۆتی: «من هەرتم خەون ب قوربانیدانێ ب ژیانا خۆ، پێخەمەت وەڵاتێ خۆ ددیت، من چ گۆمان نینە، کو ئاڵایا سەرخۆبوونێ دێ لڤێرە بلند بیت، ل سەر ڤێ پارچەیا ئەردی ژ وەڵاتێ من، ل جهێ ئەز لێ تێم سێدارەدان»(٨).
جان کورد دبێژیت: «دو کورد ل جیهانێ د ناکۆک نینن، کو مللەتێ کورد یێ ستەملێکری، ل سەر دەستێ تورکێن تۆڕانی، ژ هەمی ئالیێن سیاسی، ئابووری، چاندی، ئایینی و جڤاکی ڤە گەلەک تاڵی و ئازار دیتینە». نڤیسەر د ڤێ پەرتووکێ دا، گەلەک ب هەستیاری و رێکوپێکی بەحسی سیاسەتێن تەپەسەرکرنێ دکەت، یێن ئاتاتورکی و سەرکردەیێن تورک یێن پشتی ئەتاتورکی، کو ل سەر هەمان رێک و دەوسا وی دچوون، هەمبەر گەلێ کورد پەیڕەو دکرن. نڤیسەر دبێژیت، کو وی هەمی پێزانینێن خۆ ژ ژێدەرێن باوەڕپێکری وەرگرتینە.
ل بەراهیێ جان کورد، ب بەڵگە و گرۆڤکرنا ئەوێ گوهۆڕینا 180 پلەیی، ئەوا د هزر و سیاسەتا (ئاپۆ)ی دا دروست بووی و ل سەر زمانێ (ئاپۆ)ی بەری بهێتە دەستەسەرکرن دبێژیت: «شورەشا کوردستانێ ب پلەیا ئێکێ ل دژی داگیرکارییا تورکیا و دروستبوونا کەمالیزمێ، دێ گەرم بیت»(٩). پاشڕا نڤیسەر بەحسی سیاسەتا پەکەکێ دکەت و دیار دکەت، کو هەر ژ رۆژا دامەزراندنا پەکەکێ ل ناڤەڕاستا ساڵێن حەفتییان، ل سەدەیێ بۆری و هەتا رۆژا رەڤاندنا عەبدوڵلا ئۆجەلانی، ل 15ێ شوباتا ساڵا 1999ێ ل نەیرۆبی ل وەڵاتێ کینیا، «ئاپۆ»ی ئەندامێن پارتییا خۆ و ئالیگر و شەڕکەرێن پەکەکێ ب بەردەوامی ل سەر وێ هندێ پەروەردە دکرن، کو چارەسەری ب هەمان تەرزێ تورکیا، خزمەتا ئیمپریالیزمێ یە و کارەکە ژ بۆ بهێزکرنا وێ، (ئاپۆ) دبێژیت: «کا چەوا تروتسکیزمێ ل وەڵاتێن پێشکەڤتی یێن کاپیتالیست پشتا خۆ دا شؤرەشا سوشیالیست، بۆ پشتەڤانەکا بهێز بۆ ئیمپریالیزمێ، ب هەمان شێوە، بەلکو ب رەنگەکێ مەترسیدارتر کەمالیستێ باندۆر ل سەر تەڤگەرێن رزگاریخوازێن گەلێن بندەست هەبوو و رۆلەکێ سەرەکی گێڕا، داکو ببیتە پشتەڤانەکێ بهێز ژ بۆ ئیمپریالیزمێ»(١٠).
ل جهەکێ دی نڤیسەر جان کورد، هەر ژ سەر دەڤێ (ئاپۆ)ی دبێژت: «داگیرکرنا تورکان هەر ژ دەستپێکێ و هەتا نها، ب تایبەتی هەر ژ دامەزراندنا کۆمارا تورکیا فاشیست یا خوێنمێژ بوویە، ب راستی ئەو دەولەتا تورکیا بوو، هزارەها کورد کوشتن و کار ژ بۆ قڕکرن و جینوسایدکرن و کۆچبەرکرنا گەلێ کوردستانێ کری.»(١١)، دیسان دبێژت: «دەزگەهێ ستەما کۆمارا تورکیا نە ب تنێ بەر ب کوردان یا ئاراستەکری بوو، بەلکو بۆ هەمی گەلێن ئەنادۆلێ یا ئاراستەکری بوو و ب شێوازێن جەنگا تایبەت ل سەر وان هاتبوو سەپاندن. کەمال ئەتاتورک سەرکردەیێ بەژن کورتێ ڤی جەنگی و رێڤەبەرێ وێ یێ یەکێ بوو»(١٢).
ل دەهان گۆتن و ئاخڤتنێن دی یێن (ئاپۆ)ى، کو نڤیسەرێ پەرتووکێ ئاماژێ پێ ددەت، دیار دبیت، کو ئەو گوهۆڕینا د بیر و هزرێن وی دا چێبووین، نە یێن مرۆڤەکێ هۆشمەند و زانانە.
پەرتووک خویا دکەت کو پشتی گرتن و رەڤاندنا (ئاپۆ)ی ل ساڵا 1999ێ هەلویستێن وی ب تەمامی د جودانە و قەت د گەل هەڵویستێن وی یێن بەرێ هەڤناگرن. لەوڕا هەر د ڤی تەوەری دا و پشتی، ئاماژە ب هەژمارەکا زۆر یا ئاخڤتن و داخویانیێن (ئاپۆ)ی ددەت و نڤیسەر چەندین هەڵویستێن پەکەکێ و رێبەرێ وێ، ئۆجەلان د پەرتووکەکا خۆ دا دیار دکەت، هەمی دهەڤدژن د گەل ئاخڤتن و هەڵویستێن وی یێن بەرێ. (ئاپۆ) دبێژیت: «داخوازکرنا جودابوونێ و خەباتا رزگاریخوازی ژ تورکیا ل وی سەردەمی (مەبەستا وی شۆڕەشا شێخ سەعیدێ پیرانە) ژ ئارمانجێن ئیمپریالیزمێ بوون، بەریتانیا سەرکێشییا وێ دکر، ئەو چەند ژ سیاسەتا بەریتانیا هاتبوو، دبێژیت: (دوبهرهكی یێ دورست بکە دێ کونترۆلێ ل سەر کەی) داکو هەردو گەل ببنە قوربانی بۆ وێ سیاسەتێ»(١٣).
بەلێ پرۆفیسور هسرەتیان کو ژ ئێکەتییا سۆڤیەتێ بوو، نە کورد و نە موسولمان ژی بوو، شۆرەشا شێخ سەعیدی ب «تەڤگەرەکا رزگاریخواز» ل قەلەم ددت، هەر ئەو ب خۆ ژی وان ئەگەرێن ل پشت وێ شۆرەشێ ل سەر زمانێ فەتحی بەگ؛ سەرۆکی حکومەتا تورکیا یێ وی سەردەمی، ل شوباتا ساڵا 1924ێ ب ڤی رەنگی ڤەدگێڕیت: «شێخ سەعید یێ تەڤگەرا دروستکرنا کوردستانەکا سەربخۆ، جیبجیکرنا شەڕیعەتی، زڤڕاندنا خیلافەتا ئیسلامی و نەهێلانا رژێما خودێ نەنیاس، یا هەیی، دکەت»(١٤).
هەر د هەمان پەرتووکا خۆ دا (ئاپۆ) سەبارەت ئەتاتورکی و بەرەڤاژی ئاخڤتنێن خۆ یێن بەرێ دبێژیت: «رۆل و ئەزموون و شەهرەزایی یا موستەفا کەمالی گەلەک بوو و پێگەهشتنا وی یا سیاسی د لوتکەیێ دا بوو، چونکی بەحسی هویرگلیێن بچویک نە دکر، بەلکو کار ژ بۆ پاراستنا ئێکەتییا وەڵاتی دکر»(١٥). دیسان د بەرپەڕێ ئێکێ یێ بەڕەڤانییا خۆ دا (ئاپۆ) دبێژیت: «جەنگێ ئازادیێ (مەبەستا وی جەنگێ ئازادییا کەمالیستان) ل دژی جوداخوازان بوو، کو شێوازەکێ یاخیبوونێ وەرگرتبوو، تێکهەلچوونەک تەڤی داگیرکەرێن دەرەکی پەیداکربوو…»(١٦). بەلێ نڤیسەر جان کورد ڤەکولینا ئەکادیمی یا دیرۆکنڤیس و شرۆڤەکارێ سیاسی یێ ناڤدار هسرەتیان دکەتە دیدەڤان، کو دبێژیت: «گومان دکەم؛ کو دەستێ دەرەکی د شۆرەشا کوردان دا هەبوو بیت»(١٧). هسرەتیان پشتراست دکەت، کو «سەرکوتکرنا کەمالیستان نە ب تنێ سەرکردەیێن شۆرەشی ڤەگرت بوون، بەلکو هەمی گەلێ کورد ددا بەر هێرشان»(١٨). ل سەر ڤێ بۆچوونا هسرەتیانی؛ چەند دیرۆکنڤیسێن دی ژی د هەڤڕا نە، مینا دیرۆکنڤیسێ ئەمریکی ئارمسترۆنگ (1922 -2010) کو د پەرتووکا خۆ یا ناڤدار (گورگێ خۆلیکی) دا، بەحسی سەرکوتکرنا سۆپایێ تورکان بۆ شۆرەشا شێخ سەعیدێ پیران یا ساڵا 1925ێ دکەت و دبێژیت: «کوردستان ب شیر و ئاگری داگیرکرن، زەڵام هاتن ئەشکەنجەدان و سێدارەدان و گوند هاتن سۆتن و تاڵان کرن، ژن و زارۆک کوشتن، پیلان ل دژی کوردان دگێڕان و د کوشتارگەهـان دا هند خوین رێژتن، کو پتر بوو ژ وێ خوینا هەمبەر گریک و ئەرمەن و بولگاران رێژتین… ب بڕیارا دادگەهان، کورد دهاتنە ل سێدارەدان و سەرگۆنکرن و زیندانیکرن بێی هیچ یاسا و رێسایەکێ»(١٩).
هسرەتیان یێ هەڤڕا یە د گەل ئارمسترۆنگی و د هەمان بەرپەڕێ پەرتووکا خۆ دا دبێژت: «پشتی ڤەمراندنا شۆرەشێ، د نێڤبەرا ساڵین 1925 و 1926ێ دا، ب سەدان گوند هاتن هەرفاندن، ب هزاران خانی هاتن سۆتن، ب هزاران ژ وەڵاتیێن سڤیل، ژ ژن و زارۆک و زەڵامان هاتنە کوشتن و دەربدەرکرن»(٢٠).
هەسرەتیان سەبارەت ب رۆلێ کەمال ئەتاتورکی ل وی سەردەمی دبێژت: «ل 31ێ گوڵانێ موستەفا کەمالی بانگەوازەک ئاراستەی خەلکی کر، تێدا گۆت؛ کو حکومەت دێ وی سۆپای هەلوەشینت، یێ هنارتی بۆ سەرکوتکرنا کوردان و دادگەهێن شۆرەشێ ل سەر کارێ خۆ دێ دبەردەوام بن، ئاماژە ژی ب وێ هندێ دا، کو سەرکوتکرن دێ بەهرا هەر کەسەکی بت، کو تەڤگەرا ئێخستنا کۆماری بکت، یان ژی پێشکەفتنا نیشتمانی ئاستەنگ بکت»(٢١).
ئەڤ ڤەکۆلەرێ سۆڤیەت، دیار ژی دکت، کو موستەفا کەمالی ب خۆ هەردو فیرقەیێن هەشت و نەهـ ژ سۆپایێ دەولەتێ دەست بەردایی کربوون ژ بۆ نەهێلانا سەرهەلدانا ساڵا 1925ێ… دیسان موستەفا کەمالی ب خۆ کارێ سیاسی ل سەر کر، چ ل جادەیا سیاسی، یان ژی ب رێکا گوهۆڕین و هەموارکرنا یاسایێن پەرلەمانی، یان ب رێکا هێرشێن هۆڤانە یێن رێخستی ل دژی هەر هیڤییەکا نەتەوەیی یا کوردی.
بهلێ (ئاپۆ) سەبارەت ڤێ چەندێ و پشتی ڕەڤاندن و گرتنا وی ل ساڵا 1999ێ دبێژت: «رۆل و ئەزموون و شەهرەزایی یا موستەفا کەمال گەلەک بوو و پێگەهشتنا وی یا سیاسی د لوتکەیێ دا بوو، چونکی ئەو نە دچوو هویرگلیێن بچویک و کار ژ بۆ پاراستنا یەکەتییا وەڵاتی کر…»(٢٢).
نڤیسەر جان کورد هەر د کتێبا خۆ دا دبێژیت؛ کو (ئاپۆ) لڤێرە ناراوەستیت، بەلکو سەبارەت شۆرەشا کوردی د هەلویستێ خۆ دا پشتگرییا موستەفا کەمالی دکەت، کو هەمی دیرۆکنڤیس و دیدەڤان ب دادوەری وێ شۆرەشێ ب» تەڤگەرا رزگاریخوازا نیشتمانی» دبینن، لێ (ئاپۆ) دبێژیت: «ئەو رویدانا پتر ئێشبارین، ئەو یاخیبوونە یا شێخ سەعیدی ل ساڵا 1925ێ ئەنجامدای، چونکی ئنگلتەڕا دخواست مووسڵ و کەرکووکێ ژ دەرڤەی میساقا میللی بن، بهلێ کۆمارا تورکیا ب رێبەرییا موستەفا کەمال دخواست دنێڤ سنورێن میساقا میللی دا، ما بان و دەست بەرداری مافێن خۆ نابت ل وان دەڤەران، کورد و تورکان حەز دکر بەندێن میساقا میللی هاتبانە جیبجیکرن، ل وی دەمی ئنگلیزان ب یارییا خۆ یا ئیمپریالی مایێ خۆ تێکر، هەمی پێڕابوون بۆ هندێ بوون، داکو دو چویچکان ب بەرەکی بکوژن»(٢٣).
(ئاپۆ) دبینت، کو «ل هەردو قووناخێن کۆمارێ، کورد هاتنە دویرخستن ب سەدەما یاخیبوونا وان و هەلگرتنا تێگەهی نەتەوەیی.. «(٢٤).
خواندەڤانێ هێژا، گەلەک ژ ئەڤان هەڤدژی و هەڤنەگرتنان د ئاخڤتنێن ئۆجەلانی دا بەری گرتنێ و پشتی گرتنێ هەنە.. داکو مژار درێژ نەبیت، دێ درێژاهییا بابەتی بۆ بەشەکێ دی هێلین.
خواندەڤانێن هێژا،
د پشکا داهاتی یا ڤێ پەرتووکێ دا، دێ پوختەیا هەر دو تەوەرێن (ئۆجەلانیزم و سیاسەتا نێڤدەولەتی و ئۆجەلانیزم و ئیسرائیل)، بەرچاڤ کەین.
ب بەلگە و گرۆڤ، دێ سیاسەت و نێڕینێن عەبدوڵڵا ئۆجەلانێ رێبەرێ پەکەکێ خویا کەین کا چەوا هەلویستێن نەهەڤگرتی و هەڤدژ و زیق هەمبەر سیاسەتا نێڤدەولەتی و وەڵات و سەرکردەیێن جیهانێ، د داخویانی و ئاخڤتنێن وی دا هەنە.. هەر وەسا دێ نێڕین و بۆچوونێن وی سەبارەت ب ئیسرائیلێ لگۆڕی ژێدەرێن باوەڕپێکری دیار کەین..
ژێدەر و پەراویز:
1- ئەڤ پەرتووکە ب زمانێ عەرەبی ل ژێر ناڤێ (حول الأوجلانية) ژ لایێ (ژان کورد) هاتییە نڤیسین و ل ساڵا 2023ێ ژ لایێ (شەمال ئاکرەیی و د. ئەمجەد عوبێد گەڤەڕکی) ڤه هاتییە وەرگێڕان بۆ زمانێ کوردی و ژ وەشانێن لقی 8ێ پارتی دیموکراتی کوردستانە و ب پشتەڤانییا مامۆستا (عەلی عەونی) چاپبوویە.
2- ژان کورد: نازناڤێ چالاکڤان و نڤیسەرە کی یە د بیاڤێ سیاسەتێ دا دنڤیست، ل ساڵا 1948ێ هاتییە سەر دونیایێ و ژ ساڵا ل 1979ێ ئەڵمانیا یە.
3- حەفت رۆژ د گەل ئاپۆ، نەبیل ئەلمولحم، بپ118.
4- ژێدەرێ بەرێ، بپ30.
5- ژێدەرێ بەرێ، بپ35- 36.
6- ژێدەرێ بەرێ، بپ89 – 90.
7- فوئاد حەجی ئیبراهیم بەگ (1887 – 17ی نیسانا 1925)/ (کۆڤارا مەتین).
8- بنێڕە پێشەکییا پرتووکا پرۆفیسور م. ا . هسرتیان «کوردستان د نێڤبەرا هەردو جەنگان دا، وەرگێڕانا: د. سەعدەدین مەلا و باڤێ نازێ، بپ65، دار ئەلکاتب – پرتووکخانا پێشڤەرۆیا کوردی، هەژمار: 11، بەيرووت – لوبنان، 1987ز.
9- پرسگرێکێن سوشیالیستییا نها، عەبدوڵا ئۆجەلان، بپ97.
10 – هەمان ژێدەرێ بەرێ، بپ105.
11- شرۆڤەکرن 1991، بەرگێ، بپ20.
12- هەمان ژێدەرێ بەرێ، بپ28.
13- بەڕەڤانییا من وەرچەرخانە ل سەر رێبازا چارەسەرییا دیموکراتی، عەبدوڵا ئۆجەلان، بپ…….
14- هسرەتیان، بپ88، وەرگێرانا عەرەبی.
15- عەبدوڵا ئۆجەلان، بەڕەڤانییا من ل سەر رێبازا چارەسەرییا دیموکرات، بپ21.
16- هەمان ژێدەری بەرێ، بپ1.
17- هسرەتیان، بپ117، دیسان ل پرتووکا ئارمسترۆنگی، گورگێ خۆلیکی، بپ26.
18- هەمان ژیدەرێ بەری، بپ117.
19- هسرەتیان، بپ117، دیسان ل پرتووکا ئارمسترۆنگی، گورگێ خۆلیکی، بپ26.
20- هسرەتیان، بپ117.
21- هسرەتیان، وەرگێڕا عەرەبی، بپ104.
22- عەبدوڵا ئۆجەلان، بەڕەڤانییا من ل سەر رێبازا چارەسەرییا دیموکرات، بپ21.
23- هەمان ژێدەر، بپ1.
24- هەمان ژێدەرێ بەرێ، بپ392.
