ئەگەرێن سەرهلدانا شۆڕشا گولانێ

د. کاروان صالح وەیسى

(2-1)

دەستپێکرنا شۆڕشا گولانێ ل قووناغێن پشتى پیلان و رێککەفتنا جەزائیرێ یا خیانەتکاری یا ئادارا 1975ێ، کارەکێ ب ساناهى نەبوو، چونکى ل دویڤ بەندێن ڕێککەڤتنامەیا جەزائیرا ساڵا (1975)ێ، ل ئەوى دەمى سەرۆکێ عيراقێ (ئەحمەد حەسەن بەکر 1968-1979)ێ، دا دیارکرن خەباتا چەکدارییا کوردى بۆ هەتا هەتایێ ب دووماهى هات، پشتى نسکۆیا سالا 1975ێ بۆشاییەکا سیاسى یا مەزن ل کوردستانێ پەیدابوو، ئەڤێ چەندێ دەرفەتەکا باش بۆ حکومەتا عيراقێ ب جێبەجێکرنا ئارمانج و ستراتیژيیێن خۆ یێن ژ ناڤبرنا پڕسا کوردى و گوهۆڕینا دیمۆگرافیا کوردستانێ هاتە پێش، د ئەڤى بیاڤیدا چەندین سیاسەت ب مەرەما ژ ناڤبرنا نەتەوەیێ کورد و عەرەبکرنا کوردان پەیرەوکرن، ژ ئەوان:

سیاسەتا ڕاگوهاستن و ب عەرەبکرنێ:

پشتى نسکۆیا شۆڕشا ئه‌يلولێ ل ساڵا (1975)ێ، حکومەتا عيراقێ بۆ ڕێگریکرنا ڕوودانان، بزاڤەکا نوى یا کوردى، دەست ب ستراتیژییا ڕاگوهاستن و تێکدانا گوندێن کوردان کر و د ئەڤى بواریدا سەددام حوسێنى دا دیارکرن پلانا عيراقێ ڕاگوهاستنا گونديیێن دەڤەرێن ل سەر سنورێ تورکیا و ئیرانێ ب کویراتیيا (25-30)کم دایە، ب ئەڤێ ستراتیژيیێ حکومەتا عيراقێ هێڤییەکا خۆ یا دیرۆکى بدەستڤەهینا و دەستهەلاتا خۆ یا ڕەهاى ل سەر دەڤەرێن کوردیدا سەپاند، د ناڤبەرا سالێن 1975-1976ێ ب سەدان خێزانێن کورد بۆ باشوورێ عيراقێ ڤەگوهاستن و د بارودۆخەکێ زۆر سەخت دا دژیيان، ل ژێر سیبەرا ئەڤێ سیاسەتێدا زۆر خێزانێن کورد ل دەڤەرێن شنگال، شێخان، زۆمار، کەرکووک بۆ دەڤەرێن باشوور و ناڤەراستێ عيراقێ ب زۆرى ڕاگوهاستن، ب ئەڤى ڕەنگى ب سەدان گوندێن کوردان هاتنە چۆلکرن و عەرەب لێهاتنە ئاکنجیکرن، دیسان د ناڤبەرا سالێن 1974-1976ێ دا پتر ژ (1226) گوندان پشتى ڕاگوهاستنێ ئاکنجیێن ئەوان تێکدان، بهانەیا حکومەتا عيراقێ ل دۆر چۆلکرن و تێکدانا ئەوان گوندان بنەجهکرنا لەشکەرى و هژمارتن ب دەڤەرێن ئەمنى و ستراتیژى بوو. بەڕوڤاژى ئارمانجا سەرەکى یا حکومەتا عيراقێ ئەو بوو ب شێوەیەکێ توند پشتەڤانیيێ بۆ پێشمەرگەى نەهێلیت و کەلۆپەلێن خوارنێ و ژیيانێ ب ئێکجارى ژێببڕیت، دویرکرنا ئەڤان دەڤەران ژ دەڤەرێن دی یێن کوردستانێ بوو.

ژ لایەکێ دیڤە مەبەستا حکومەتا عيراقێ ژ عەرەبکرنا دەڤەرێن کوردى، ژ ناڤبرنا شوناس کوردبوونا ئەوان دەڤەران بوو، ژ بەر هندێ دەست ب گوهۆڕینا ناڤێن کوردى بۆ یێن عەرەبى ل دەڤەرێن کوردى کر، بۆ نموونە ل دویڤ فەرمانەکا کۆمارى یا ژمارە (41) ناڤێ پاڕێزگەها کەرکووکێ بۆ (التأمیم) گوهۆڕى، ئارمانجا سەرەکى یا حکومەتا عيراقێ ئەو بۆ ئەوان دەڤەرێن زۆرینەیا ئەوان کورد؛ ڕۆخسارەکێ عەرەبى نیشان بدەت و دەست ب عەرەبکرنا گوندێن دەوروبەرێن کەرکووکێ کر و ل دويڤ فەرمانا ژمارە (11944) یا ئەنجوومەنێ پاڕێزگەها کەرکووکێ، ناڤێ گوندێن ب سەر ناوچەیا (قەرەحەسەن) کرنه‌ عەرەبى، دیسان بۆ کێمکرنا ڕێژەیا کوردان ل کەرکووکێ، ل 15 کانوونا ئێکێ 1975ێ ل دويڤ فەرمانا ژمارە (608) قەزایێن کەلار و چەمچەماڵ ژ پاڕێزگەها کەرکووکێ هاتنە جوداكرن و ب پاڕێزگەها سلێمانیێ ڤە هاتنە گڕێدان، دیسان قەزا کفرى ژ پاڕێزگەها کەرکووکێ هاتە ڤەکرن و ب پاڕێزگەها دیالا ڤە هاتە گرێدان، دیسان ناڤێن جادەیێن گشتى ل کەرکووکێ، خانەقین، کەلار، چەمچەماڵ، ئاکرێ، زۆمار، شنگال و شێخان کرنه‌ عەرەبى، هەروەسا د چارچۆڤەیێ سیاسەتا عەرەبکرن و ژ ناڤبرنا ناسنامەیا کوردستانیبوونا ئەوان دەڤەران، حکومەتا عيراقێ ژ دەڤەرێن ب سەر باژێرێن سلێمانى، هەولێر و دهۆکێ، دیسان ژ لایێ کارگێرى ڤە دەڤەر ژ ئێک ڤەکرن. بۆ نموونە ناوچەیا باتێلێ ژ زاخۆ ڤە کر ب سێمێلێ ڤە گڕێدا، هەژییە بێژین سیاسەتا عەرەبکرنێ کارتێکرن ل سەر ڕەوشا ژیيانا وەلاتیێن کورد ل کەرکووکێ کر، ڕێژەیەکا زۆر یا کرێکارێن عەرەب ل کەرکووکێ ئاکنجیکرن، د بەرامبەردا کڕێکار و فەرمانبەرێن کورد ژ باژێرى دەرکرن، ئارمانجەکا دى یا حکومەتا عيراقێ ژ هینانا عەرەبان بۆ دەڤەرێن کوردان دەرکرن و دویرئێخستنا ڕێژەیەکا زۆرا ئاکنجیێن کوردستانێ بۆ باشوور و ناڤەراستێ عيراقێ بوون، داکو کوردان بکەته‌ کێمینە ل سەر ئەردێ خۆ بخۆ، دیسان بزاڤکرن بوارێن ڕەوشەنبیرى و خواندنێ ژى بکەته‌ عەرەبى و زمانێ عەرەبى ل سەر یێ کوردى زاڵکر، بەرنامەیێن خواندنێ ل زانکۆ و پەیمانگەهان کربوو دبن چاڤدێریێ ڤە، ژ بلى چەند وانەیەکێن پشکا زمانێ کوردى، ئەو ژى ب زمانێ کوردى نەبوون، وانەيێن ڕەوشەنبیرییا نەتەوەیى (الثقافة القومية) ل هندەک قووناغێن خواندنێ ژ ڕاپۆرتێن پارتا بەعس، ل گەل بۆچوون و هزرێن بەعسیان هاتبوون تێکەلکرن، رێڤەبەرییا خواندنا کوردى یا ب سەر وەزارەتا پەروەردێ ڤە ب تنێ په‌رتووك و بەرنامەیێن ب زمانێ عەرەبى چاپ دکرن.

سیاسەتا ب بەعسیکرنێ:

هزرا سەرەکى یا دەستهەلاتدارییا پارتا بەعس ژ ناسیۆنالیزمیا تۆندرەو پێک دهات و ئارمانجا ئەوێ یا سەرەکى دروستکرنا دەولەتەکا عەرەبى ل جیهانا عەرەبى بوو، بۆ ئەڤێ مەبەستێ حکومەتا عيراقێ مەترسى و فشارەکا زۆر ئێخستە سەر کوردان داکو ببنە بەعسى، هەر کەسەکێ دبوو ئەندامێ بەعسيیان، سۆزنامەیەک پێ ئیمزا دکر و ئەگەر پەشێمان ببان دا هێنە سێدارەدان،  ماددەیێ (1) یێ یاسایا ژمارە (107) یا ساڵا 1975ێ ل سەر دهاتە جێبەجێکرن، د ئەوى دەقیدا ئەڤ چەندە هاتبوو دیارکرن: «هەر کەسەکێ پەیوەندى ب حزبا بەعسا عەرەبى یا سۆسیالیستى هەبیت، ئەگەر بسەلمینیت ل گەل لایەنەکێ حزبى یان سیاسى پەیوەنديیێن هەین یان بۆ بەرژەوەندیيێن ئەوان کار دکەت، ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ دێ هێتە سێدارەدان»، حکومەتا عيراقێ ب زۆرى ئەو کەسێن باوەرى ب سیاسەت و ئایدۆلۆژییا بەعسیيان هەین د دمەزراندن، فەرمانبەر، پۆڵیس، ئاسایش ل دەڤەران بەڵاڤدکرن، هەروەسا هێزەکا سیخۆرى هەبوو د ناڤ دەڤەراندا د گەڕیيا، دەنگوباس و لڤینێن خەلکێ دگەهاندن دامودەزگایێن ئاسایش و هێزێن ئەمنى یێن بەعسيیان، دیسان ل گوندان حکومەتێ هەلبژێر (موختار)یێن نێزیکى خۆ دامەزراندن، ئەڤ پێنگاڤە زێدەتر بۆ چاڤدێریکرنا لڤینێن پێشمەرگەى بوون، داکو پتر پێزانینان دەربارەى لڤینێن هێزێن پێشمەرگەى بۆ حکومەتێ کۆم بکەن، هەژییە بێژین بەعسیکرنێ کارتێکرن ل سەر پەیوەندیێن خێزانى ب مەبەستا چاڤدێرییا لڤینێن پێشمەرگەى کربوو و حزبا بەعس سیخۆر د ناڤ خێزانێن کوردان دا هەبوون.

سیاسەتا سەربازى

پشتى خۆمالیکرنا نەفتا عيراقێ ل 2ى خزیرانا 1972ێ و ڕێککەفتنامەیا دۆستایەتى و هەڤالینیێ ل گەل ئێکەتيیا سۆڤیەت، داهاتەکێ زۆر ب دەست حکومەتا عيراقێ ڤەهات. ڕێژەیا زۆرینەیا ئابوورێ خۆ ئێخستە د خزمەتا لەشکەریدا، هێزا سۆپایێ خۆ ب تەکنۆلۆژییا ئەوى سەردەمى پرچەککر، ژمارەیا تیپێن (فرقێن) خۆ یێن لەشکەرى ژ (10) تیپان کرن (60) تیپ، هەروەسا داهاتێ نەفتا عيراقێ پشتى ساڵا 1975ێ بۆ (15) بلیۆن دیناران زێدەکر ب بەراوردى ل گەل یێ ساڵا 1970 ب تنێ (1) بلیۆن و (230) ملیۆن داهات بوون، کو (3) بلیۆن و نیڤ ژ داهاتێ خۆ یێ ساڵانە بۆ لەشکەرى تەرخانکربوو، ژمارەیا لەشکەرێ عيراقێ پشتى شکەستنا شۆڕشا ئه‌يلولێ، گەهشتە (190,000) هزاران، دیسا ژ لایێ چەکى و رێکخستنێ ڤە ب شێوەیەکێ زۆر بەرچاڤ بەر ب زێدەبوونێڤە دهاتن. پشتى ساڵا 1975 عيراقێ (2509) فڕۆکەيێن شەڕى هەبوون، بەلێ پشتى هینگێ بۆ (450) فڕۆکەیان زێدە بوون، د هەمان دەمدا ژمارەیا تانک، زریپۆش  و هەلیکۆپتەرێن شەڕى دو جارا هند زێدەبوون.

ب مەرەما بهێزکرنا پێگەهێ خۆ ل دەڤەرێن کوردنشین، حکومەتا عيراقێ دەستهەڵاتا تۆڕێن خۆ یێن سیخۆرى و هەوالگێریێ ل کوردستانێ بەرفرەهکرن، ب هزاران ئەفسەر و پۆلیسێن نهێنى ل باژێرێن کوردستانێ بەڵاڤکرن، بۆ زێدەتر کونترۆلکرنا کوردستانێ و جێگيرکرنا سۆپایى ل دەڤەرێن چیایى یێن دویر دەست، چەندین رێک دروستکرن، مینا ڕێکێ گوندێن پەرەخ، قەسرۆک و دەشتەتەخێ ل دەڤەرا سندیيان. دیسان ڕێکێن گوندێن کەشان، شیلان، شلین، صوریێ، دێمکا ل دەڤەرا گوليیان، ئەڤ چەندە د بەرژەوەندییا سۆپایێ عيراقێدا بوو داکو دەستهەڵاتا ئەوێ بگەهیتە دویرترین دەڤەرێن کوردستانێ و کونترۆڵا دەڤەرێن چیایى بکەت و ئارمانجا عيراقێ ژ ئەڤێ چەندێ ڕێگریکرنا ڕوودانا بزاڤەکا دى یا چەکدارییا کوردى بوو، ژ لایەکێ دیڤە، پشتى شکەستنا شۆڕشا ئه‌يلولێ ل ساڵا 1975ێ حکومەتا عيراقێ  دەست ب سەر چەکەکێ زۆر دا گرتبوو، پشکەک ژ هێزێن پێشمەرگەى چەکێن خۆ ڕادەستى هێزێن حکومەتا عيراقێ کرن، دەست ب سەر نێزیکى (150) هزار پارچەيێن چەکیدا گرتبوو، ل دويڤ بڕیارا (807) یا 29ى تیرمەها 1975ێ حکومەتا عيراقێ بڕیارا قەدەغەکرنا چەکى ل دەڤەرێن کوردستانێدا و د ئەڤێ بڕیارێدا هاتبوو هەمى جۆرێن چەک و تەقەمەنيیان پشتى 30 ڕۆژان ژ دەرکەفتنا ئەڤێ بڕیارێ دێ ب هێزێن دەولەتێ هێنە دان، ئەڤە ژى جۆرەک بۆ ژ سیاسەتا چەک ڕامالینێ، حکومەتا عيراقێ چاڤدێرییەکا توند دانابوو سەر دەڤەرێن سنورى ب تایبەتى یێن دەڤەرا بەهدینان هەر ژ کانى ماسێ، دەڤەرا گولى و سندى، نێروەیى و رێکانیيان، ئارمانجا سەرەکى یا حکومەتا عيراقێ ڕێگریکرنا هینانا چەکى بوو بۆ کوردستانێ، ژ بەر هندێ د ئەڤى بواریدا، بڕیار و سزایێن تۆند دەرکرن، لەشکر د هزرا بەعسیيان دا هێزەکا کاریگەر بۆ سەرکوتکرنا هەمى جۆرێن دەنگێن نەرازیبوونێ یێن بدژى حکومەتێ بوو، ئەڤ لەشکرە ل هەمى دەڤەرێن کوردستانێ بەڵاڤکرن.

 ل دويڤ بڕیارەکا ئەنجوومەنێ سەرکردایەتیيا شۆڕشێ، هەر جۆرە کارەکێ سیاسى د ناڤ لەشکەرێ عيراقێدا قەدەغە بوو، ل ساڵا 1976ێ ئەڤ بڕیارە توندتر لێکر و تێدا دا دیارکرن هەر کەسەکێ د ناڤ سۆپای دا چالاکيیێن سیاسى هەبن، ژ بلى ئەندامێن حزبا بەعس دێ هێتە سێدارەدان، ب ئەڤێ بڕیارێ حزبا بەعس ل سەر سۆپایى دا زاڵبوو و سۆپا بۆ مەبەست و ئارمانجێن خۆ بکاردهینا.