بابەت

پراكتیزه‌كرنا ڕێبازا مۆرفۆلۆژی یا (پرۆپ)ی ل سه‌ر چیڕۆكا (محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و بویکا مارا)

شڕۆڤه‌كرنا چیڕۆكا كوردی ل بن ڕێبازا مۆڕفۆلۆژی یا پرۆپی، گه‌له‌ك گرنگه‌ ئه‌ڤرۆ ڤه‌كۆله‌رێ مه‌ ڤێ ڕێبازێ ل سه‌ر چیڕۆكا كوردی (نه‌خاسمه‌ چیڕۆكا چیڤانۆكی – الحكایة الخرافیة) پراكتیزه‌ بكه‌ن، دا بۆ مه‌ خۆیا ببیت ئه‌رێ چیڤانۆكا كوردی چه‌ندا سه‌ركه‌فتی بوویه‌ د ئاڤاكرنا رویدانان دا؟ ئه‌رێ چیڤانۆكا كوردی هه‌ڤبه‌ركرن ل گه‌ل یا بیانی؛ یا سه‌ركه‌فتییه‌ یان نه‌؟ ئه‌رێ ڕێبازا مۆرفۆلۆژی یا گۆنجایه‌ بۆ شڕۆڤه‌كرنا چیڕۆكا كوردی یان نه‌؟ چه‌ندین پرسیارێن دی بۆ مه‌ دێ هێنه‌ به‌رسڤدان، ده‌ما كو ڕێبازا پرۆپی ل سه‌ر چیڕۆكا كوردی پراكتیزه‌ دكه‌ین.

ئه‌فسانه و ‌چیڤانۆك:

ئه‌فسانه‌ Mythos ب ڕامانا كلاسیكی كۆمه‌كا حیكایه‌تانه‌ یان خورافاتان‌ بخۆڤه ‌دگریت ئه‌وێن دهێنه‌ ڤه‌گێڕان، د لاتینی دا ب ڤی زاراڤی دبێژن Fabuls ب ڕامانا خورافی یان فه‌نتازی دهێت. به‌لێ حیكایه‌تا خورافی، بۆ وی جۆرێ حیكایه‌تا دهێته‌ گۆتن ئه‌وێن ئاشۆپ ڕۆلێ سه‌ره‌كی تێدا دبینیت، قاره‌مانێن وێ ژ جیهانا نه‌دیتینه‌، هه‌روه‌سا به‌رامبه‌ر كار و كریارێن دهێنه‌ د رێ دا، یان به‌رامبه‌ر هێزا نه‌دیارا دژی خۆ د شه‌ڕه‌نیخێ دا. هه‌رده‌م ژی قاره‌مانێ سه‌ركه‌فتی، به‌ر ب خێرخوازیێ دچیت و ب خۆشی و سه‌ركه‌فتی ب دویماهی دهێت(ڕه‌سۆل، 2003: 28). (ئه‌لكزانده‌ر) چیڕۆكا چیڤانۆكی (حكایه‌تا خورافی) دكه‌ته‌ دو جۆر، وه‌ك دبێژیت: (و هندی مه‌دیتی چیڤانۆكا خۆمالی، ئه‌و چیڤانۆكه‌كا خۆجهه‌ ل جهه‌كێ ده‌ستنیشانكری، سه‌ره‌رایی هنده‌ك هویركاتیێن وێ دهێنه مشه‌ختكرن، به‌لكو ئه‌و ب دروستی دهێنه‌ ڤه‌گوهاستن بۆ چه‌ندین ده‌ڤه‌رێن دیاركری. به‌لێ چیڤانۆكا مشه‌ختكری، ‌ئه‌و دهێته‌ ڤه‌گۆهاستن بۆ جهێن به‌روبیاڤه‌كێ به‌رفره‌هتر ژ عه‌ردی)(1967: 170).

ل دویڤ دیتنا (ئه‌لكزانده‌ر)ی ماده‌م چیڤانۆك هه‌یه،‌ كو هاتبیته‌ ڤه‌گۆهاستن بۆ گه‌له‌ك جهان، ئه‌ڤه‌ دێ وێ چه‌ندێ بۆ مه‌ دوپاتكه‌ت، كو (ڕێبازا مۆرفۆلۆژی) نه تنێ بۆ چیڤانۆكا ڕۆژئاڤایی دهێته‌ پراكتیزه‌كرن، به‌لكو بۆ چیڤانۆكا هه‌ر وه‌لاته‌كی دێ بكێرهێتن، كو چیڤانۆكێن خۆ ل سه‌ر شڕۆڤه‌ بكه‌ن.

(فردریش فۆن دیلاین) ل دویڤ دیتنێن (برایێن گریم)؛ حیكایه‌تا خورافی د چوار خالان كۆمدكه‌ت، ئه‌وژی:

  • هندیكه‌ حیكایه‌تێن خورافینه‌، سه‌ره‌رایی وێ مژه‌وییا ل سه‌ر وان و ئه‌و ده‌ستكارییا تێدا هاتییه‌ كرن، هێشتا ئه‌و دمینن پاشمایێن هنده‌ك حیكایه‌تێن گه‌له‌ك كه‌ڤن و ئه‌و به‌حسێ خوداوه‌ند و قاره‌مانان دكه‌ن.
  • حیكایه‌تێن خورافی ڤه‌دگه‌ڕن بۆ چه‌رخێ هندوجرمانی، به‌لكو ئه‌و بنه‌ره‌ت دا بۆ گه‌لێ هندوجرمانی دزڤڕن. هه‌كه‌ر حیكایه‌تێن خورافی ل دویڤ پێناسه‌یا برایێن (گریم) بۆ په‌رتووكا (الأطفال وحكایات الیوت) دانایی بزڤڕیت بۆ گه‌لێن نه‌ هندوجرمانی، پێدڤییه‌ ئه‌م دویڤچوونێ بكه‌ین كا ئه‌و پشتی هینگێ مشه‌ختبووینه‌ بۆ گه‌لێن دی، پشتی ئه‌و ل نك گه‌لێن هندوجرمانی ده‌ركه‌فتین.
  • د هنده‌ك ده‌لیڤان دا حیكایه‌تا خورافی مشه‌ختبوویه‌ ژ گه‌له‌كی بۆ گه‌له‌كێ دی، به‌لێ ئه‌ڤ دیارده‌ ژی نابیته‌ بناغه‌‌.
  • هه‌كه‌ر د شییان دا بیت قووناغێن ژیانا ساده‌ ل هه‌می ده‌مان و ل ده‌ڤ هه‌می گه‌لان ده‌ركه‌فتبن، هه‌روه‌سا دبیت حیكایه‌تا خورافی ژی پێشكه‌فتن بخۆڤه‌ دیتییه‌ ب هه‌مان رێك ل ده‌ڤ هه‌می گه‌لان(دیرلاین، بێ ساڵ: 34).

پرۆپ كییه‌؟

ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینا كو فلادیمیر پرۆپ Vladimir Propp پێ رابوویی، دهێته‌ هژمارتن پێنگاڤه‌كا ئێكلاكه‌ر د دانانا ڕێبازه‌كا نوی دا ژ بۆ شڕۆڤه‌كرنا ده‌قێن چیڕۆكا.

فلادیمیر پرۆپ ئێكه‌ ژ زانایێن فۆلكلۆری یێ رۆس، ئه‌و دهێته‌ هژمارتن ژ قۆتابخانا فۆرمالیست (شكلی) یێن رۆس (Les formalists Russes)، گه‌له‌ك پویته‌ ب ڤه‌كۆلینا چیڤانۆك و چیڕۆكێن مللی یێن عنتیكه‌ یێن رۆسی (Contes merveilleux) داینه‌، ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ د بنیات دا پشتبه‌ستنێ دكه‌ته دیتنا قه‌رقو‌د (هیكل)ێ په‌سنێ، كو حیكایه‌ت چارچۆڤه‌یه‌، بناغه‌كێ پێكڤه‌ گڕێدایه‌، یێ ب زه‌حمه‌ته‌، د شییان دایه‌ بهێته‌ ژێكڤه‌كرن، ده‌رخستنا هنده‌ك دیتن و هه‌ڤبه‌ندیێن ئه‌وێن كوك و پڕانییا كارێن وان پێكڤه‌ گرێبده‌تن د چارچوڤێ هنده‌ك چیڕۆكێن ده‌ستنیشانكری (المرزوقی و شاكر، 1986: 19). بۆ ئێكه‌م جار ل ساڵا 1929ێ (فلادمێر پرۆپ)ێ رۆس، بزاڤكر ژ لایێ  مۆرفۆلۆژی ڤه‌، ئانكو ژ لایێ شڕۆڤه‌كرنا بنیاتی ڤه‌، د حیكایه‌تا خورافی دا ئه‌نجام بده‌ت. پشتی كو په‌رتووكا وی بۆ زمانێ ئنگلیزی هاتییه‌ وه‌رگێڕان، گه‌له‌ك رێیێن جودا جودا ل سه‌ر ڕێبازا وی هاتنه‌ دیتن، به‌لێ هه‌می ئه‌و رێیه‌ ل سه‌ر دو رێیێن سه‌ره‌كی كۆم دبنه‌ڤه‌ و سه‌ر ب ڕیبازێن مۆرفۆلۆژی یێن: 1- ڕێبازا پرۆپی. 2- ڕێبازا لیڤی شتراوس(ڕه‌سۆل، 2003: 28). ((پرۆپ ژ ئه‌نجامێ ڤه‌كۆلینا هژماره‌كا چیڤانۆكا؛ گه‌هشته‌ وێ باوه‌رییێ، كو چیڕۆكا مللی یا چیڤانۆك یه‌ك فۆرم و ئاڤاهی هه‌یه، ناڤێ وێ ڕێبازێ ژی كره‌ ((نموونێ كاری)). ئانكو هه‌ر رویدانه‌ك ب (كار) دهێته‌ هژمارتن، چونكی گرێدایی زنجیره‌یه‌‌كا پشتی وی دهێن، كو ژ ئه‌نجامێ وی (كار) په‌یدا دبن. پشتی ڤه‌كۆلینه‌كێ د هژماره‌كا مه‌زنا چیڕۆكێن رۆسی دا بۆ برۆپی دیاربوو، كو ئه‌و چیڕۆك ژ (31) غونێن كاری پێكدهێت. ئه‌ڤ كاره‌ ژی ب خورتی نه‌هاتینه‌ پێكڤه‌ گرێدان، به‌لكی ئه‌و بخۆ د ناڤ رویدانا دا، كو ئێك رێكێ بۆ یا دی خۆش دكه‌ت و پێكڤه‌ دهێنه‌ گرێدان))(مسته‌فا، 1999: 44).

چیڕۆكا فۆلكلۆری ب دیاركرنا سه‌روبه‌رێ ژیارا كه‌سێ چیڕۆكێ ده‌ست پێدكه‌ت. هه‌ر چه‌نده‌ نابیته‌ رویدانه‌ك ژ رویدانێن چیڕۆكێ، به‌لێ ستوینه‌كا موكمه‌ د ئاڤاهییێ وێ دا.

ڕێبازا پرۆپی(1)

ژ كارێن پرۆپی ژ كارێن پرۆپی
1 كارێ وه‌غه‌ركرنێ 17 وه‌رگرتنا نیشانێ
2 كارێ قه‌ده‌غه‌كرنێ 18 كارێ سه‌ركه‌فتنێ
3 رویدانا كارێ قه‌ده‌غه‌كرنێ ئه‌وێ د خاڵا (2)دا هاتی 19 راستكرنا خرابكاریێ
4 كه‌سێ شه‌ڕخواز بزاڤێ دكه‌ت بۆ وه‌رگرتنا پێزانینا 20 كارێ ڤه‌گه‌ڕیانێ
5 كارێ ب سه‌رهه‌لبوونێ 21 كارێ ڕاهێلانێ
6 كارێ خاپاندنێ 22 كارێ نژده‌ڤانیێ
7 كارێ خاپاندنێ دهێته‌ ئه‌نجامدان 23 قاره‌مان ب نهێنیڤه‌ دگه‌هیته‌ جهێ ئارمانجێ
8 خرابكاری 24 قاره‌مانێ سه‌خته‌ دیار دبیت
9 ئاشكرابوونا خرابكاریێ 25 كاره‌كێ ب زه‌حمه‌ت ب قاره‌مانی دهێته‌ كرن
10 كارێ به‌رامبه‌ر 26 ئه‌نجامدانا كاری
11 كارێ وه‌غه‌ركرنێ 27 كارێ نیاسینا قاره‌مانی
12 قاره‌مان د سه‌ربۆره‌كێ دا ده‌رباز دبیت 28 ئاشكرابوونا قاره‌مانێ سه‌خته‌
13 كارڤه‌دانا قاره‌مانی به‌رامبه‌ر وه‌رگرتنا دیاریێ 29 قاره‌مان ب ڕه‌نگه‌كێ نوی دیار دبیت
14 ئالاڤێ جادۆگه‌ری دكه‌ڤیته‌ ده‌ستێ قاره‌مانی 30 قاره‌مانێ سه‌خته‌ دهێته‌ سزادان
15 قاره‌مان دگه‌هیته‌ نێزیكی جهێ ئارمانجێ 31 قاره‌مان دهێته‌ خه‌لاتكرن
16 كارێ شه‌ره‌نیخێ    

ب ڤی كاری ژی، چیڕۆك ب دویماهی دهێت. گرنگییا ڕێبازا پرۆپی بۆ شڕۆڤه‌كرنا ئاڤاهییێ چیڤانۆكێ د وێ چه‌ندێ دایه‌، كانێ ئه‌ڤ ئاڤاهییه‌ هه‌تا چ ڕادده‌ وه‌كی خۆ مایه‌ و نه‌هاتییه‌ گوهۆڕێن و چ كێماسی كه‌فتینه‌ تێدا، ب تایبه‌تی بۆ وان چیڤانۆكێن تا نهۆ نه‌هاتینه‌ تۆماركرن؛ چو‌نكی ئاشكرایه‌، كو هه‌ر چیڕۆكبێژه‌ك ل گۆڕ هش و بیر و زیره‌كییا خۆ چیڤانۆكێ ڤه‌دگێڕیت، ئه‌ڤجا دویر نینه‌ هنده‌ك مۆفكێن وێ ژبیر بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ژی لاوازییه‌كێ د ئـێخنه‌ ئاڤاهییێ وێ. ‌

 

كورتییا چیڕۆكا (محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و بویكا مارا (2))

دبێژن.. ئێك هه‌بوو ناڤێ وی محه‌مه‌دێ نێچیرڤان بوو، ل گونده‌كی ژ گوندێن ڤی وه‌لاتی دژیا، شۆل و كه‌سپێن وی ژی تنێ راڤ و نێچیر بوون. رۆژه‌كێ ژ رۆژێن پاییزی؛ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان هه‌روه‌كی جاران، رابوو كارێ خۆ یێ نێچیرێ كر و قه‌ستا چیایی كر. ژ نشكه‌كێڤه‌ دیت، كو ل وێڤه‌ی وی كوره‌ماره‌كێ پیر و له‌شێ وی هه‌می كه‌لشته‌ و په‌ق په‌ق، یێ به‌رهنگاری ماره‌كا ته‌ڕ و جوان بووی و به‌ڵا خۆ ژێ ڤه‌ناكه‌ت، یێ بزاڤێ دكه‌ت دا گۆهنێلیێ د گه‌ل دا بكه‌ت، هندی مارا بچویك و ره‌به‌ن یا بزاڤا ره‌ڤێ دكه‌ت، به‌لێ ئه‌و پیره‌ كوره‌مار ناهێلیت بچیت. گه‌له‌ك كه‌ربێن محه‌مه‌دی نێچیرڤان ڤه‌بوون، نه‌چار بوو ده‌ست دا تیروكڤانێن خۆ ئینانه‌ ده‌رێ و ل به‌ر مارێ پیر راوه‌ستیا و ستێركا خۆ باش لێ گرت و تیره‌ك به‌ردایێ، داكو به‌ڵا وی ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت. به‌لێ تیرا وی بۆچی ناچیت ب مارا جوان بكه‌ڤیت و قه‌ده‌كێ ژ دویڤێ وێ ڤه‌ناكه‌ت، هه‌ردو مار غه‌واره‌ بوون و چوونه‌ دبن عه‌ردی ڤه‌!

پشتی كو میرێ ماران، چیڕۆكا مارا بچویك و پیره‌ كوره‌ماری و نێچیرڤانی زانی، بڕیار دا ئه‌و نێچیرڤان ل كویڤه‌ بیت بهێته‌ سزادان، گۆت: ما كه‌نگی ئه‌ز وه‌لێ هاتیمه‌ نێچیرڤانه‌كێ پیس و ژ برسا مری، ته‌عدایێ ل مه‌مله‌كه‌تا من بكه‌ت و هول بویكا مارا بكه‌ت؟!! ماره‌كێ ناڤ ساڵ ڤه‌ چوویی گۆته‌ میرێ ماران: ئه‌ز دێ ب ڤی شۆلی رابم و وی نێچیرڤانی ئینمه‌ به‌ر سینگێ ته‌. پشتی كو ئه‌و مار ب نهێنی ڤه‌ دچیته‌ گۆندێ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و ل به‌ر ده‌رێ مزگه‌فتێ ب نهێنی گوهدارییا سۆفییان د مزگه‌فتێڤه‌ دكه‌ت، ده‌ما كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤان سوحبه‌تا خۆ و پیره‌كوره‌ماری و مارا جوان دكه‌ت و كا چاوان ب خه‌له‌تیڤه‌ تیرا وی ب كوریا مارا جوان كه‌فت و كوریا وێ قوت كرییه‌. ماری ژی هه‌می سوحبه‌ت گوھلێبوون، جاره‌كا هێدی ل بن ده‌رگه‌هێ مزگه‌فتێ ده‌ركه‌فت قه‌ستا كوچكا میرێ ماران كر، چیڕۆكا وان بۆ ڤه‌گێڕا، كا چاوان پیره‌كوره‌ماری و ته‌عدایا وی ل مارا جوان دكر، كا چاوان محه‌مه‌دێ نێچیرڤان دخوازت كوره‌ماری بكوژیت، به‌لێ ب خه‌له‌تیڤه‌ تیرا وی ب كوریا مارا جوان كه‌فتیه‌. كه‌یفا میرێ ماران گه‌له‌ك ب كارێ محه‌مه‌دی نێچیرڤان هات، له‌وما هه‌ر گۆته‌ وی ماری: دێ هه‌ره‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان بینه‌ ده‌ڤ من، ماده‌م وی بزاڤكر مارا جوان ژ ده‌ستێن كوره‌ماری قۆڕتالكه‌ت، پا ئه‌ز ژی دێ وی خه‌لات كه‌م. دیسان بڕیار دا ئه‌و پیره‌كوره‌مار ژی ل پێش چاڤێن هه‌می مارا بهێته‌ سزادان و كوشتن، دا چو مارێن دی، وه‌ك وی ته‌عدایێ ل چو مارێن دی نه‌كه‌ن! ئه‌و مار رابوو جاره‌كا دی چوو گوندێ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و چوو مالا وی و گۆتێ: میرێ ماران تۆ یێ خاستی ل كوچكا وی ئاماده ‌ببی. محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ژی ژ نه‌چاری گۆتێ: بلا دێ هێم، دیاره‌ خودێ ئه‌ڤه‌ یا ئینایه‌ سه‌رێ من (پانێ محه‌مه‌د نزانیت كو دێ میرێ ماران وی خه‌لاتكه‌ت، به‌لكو وی هزر كر ژ به‌ر كوریا مارا جوان دێ وی سزا ده‌ت!!). ب رێكێڤه‌ ماری گۆته‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان: محه‌مه‌د دا بۆ ته‌ بێژم، ئه‌ڤه‌ ئه‌م چووینه‌ ناڤ مه‌مله‌كه‌تا میرێ ماران، نابیت تۆ خۆ قه‌ت تێك بده‌ی، نه‌ترسه‌ میر ده‌نگا ته‌ ناكه‌ت، به‌لكو دێ ته‌ خه‌لاتكه‌ت، ژ به‌ر ئه‌و به‌ڕه‌ڤانییا ته‌ ژ مارا جوان كری ل هه‌مبه‌ر كوره‌ماری، دێ میر سێ جار بێژیته‌ ته‌: كانێ ته‌ چ ل دونیایێ دڤێت دا بده‌مه‌ ته‌، تو بێژێ: به‌س من ساخییا میرێ خۆ دڤێت، به‌لێ دێ میرێ مارا یێ ڕژد بیت، كو تو تشته‌كی ژێ بخوازی، تۆ بێژێ: پاشایێ من، من چو ژ ته‌ نه‌ڤێت، تنێ ئه‌و موركا ل بن ئه‌زمانێ خۆ بده‌ من!! دێ بێژیته‌ ته‌: هه‌ر تشتێ دی ته‌ بڤێت بخوازه‌، به‌س وێ موركێ نه‌خوازه‌! تۆ بێژێ: من تنێ ئه‌و مورك دڤێت. دێ میرێ ماران وێ موركێ ده‌ته‌ ته‌. پشتی كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ل كوچكا میرێ ماران حازربووی و چیڕۆكا خۆ پیره‌كوره‌ماری و مارا جوان هه‌می بۆ میرێ ماران كری. ئینا میرێ ماران، فه‌رمان دا هندی ماره‌ك هه‌یه‌ دڤێت بهێته‌ كوچكا وی، كا ئه‌و كیش ماره‌ ته‌عدایی ل مارا جوان كری، پشتی هه‌می مارا ل كوچكا میرێ ماران ئاماده‌ دكه‌ن، محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ژی وی پیره‌كوره‌ماری دبینیت و دنیاسیت، دبێژیته‌ میرێ ماران: ئاها ئه‌ڤ كوره‌ماره‌ بوو ته‌عدایی ل مارا بچویك دكر!! ئینا میرێ ماران فه‌رمانا سزادانا وی پیره‌كوره‌ماری دا و هه‌ر وێگاڤێ مار پێوه‌رهاتن و پرت پرت كر و هه‌ر ماره‌كی پرته‌ك خوار! پاشی میرێ ماران گۆته‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان: تشتێ تو ل دونیایێ بخوازی بێژه‌ دا بۆ ته‌ بینم و بكه‌مه‌ دیاری، چونكه‌ ئه‌ز چ جار جارا قه‌نجیا ته‌ ل سه‌ر خۆ ڕاناكه‌م و ته‌ ژ بیر ناكه‌م؟ وی ژی گۆتێ: میرێ من ماده‌م تو هنده‌ حه‌زدكه‌ی دیارییه‌كێ بده‌یه‌ خولامێ خۆ، هه‌ما موركا بن ئه‌زمانێ خۆ بده‌ من. وه‌ختێ وی وه‌گۆتی، میر ما حێبه‌تگرتی و وی قه‌ت باوه‌ر نه‌دكر دێ محه‌مه‌د ڤێ داخوازێ ژێ كه‌ت، لێ ئاخفتنا خۆ یا ل گه‌ل محه‌مه‌دێ نێچیرڤان گۆتی، میری ماران گۆتێ: بلا محه‌مه‌د دێ ده‌مه‌ ته به‌س دێ ڕۆژه‌ك هێت دێ په‌شێمان بی! به‌لێ نه‌سیحه‌تا من ل ته‌ بیت، كو تو سوحبه‌تا ڤی موركێ بۆ كه‌سێ نه‌كه‌ی، هندی ته‌ نه‌چار ژی بكه‌ن، چونكه‌ هه‌ر گاڤه‌كا ته‌ بۆ ئێكی گۆت، دێ وێگاڤێ روحا ته‌ هێته‌ كێشان و دێ مری!! پشتی میری ئه‌و موركا بن ئه‌زمانی خۆ دایه‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان، و محه‌مه‌د زڤڕییه‌ڤه‌ ماڵ، ئێدی چو كه‌سپ و شۆل نه‌كرن، خۆ ئێدی نه‌چوو نێچیرێ ژی، به‌لكی هه‌ڕۆ دا كاروكوكێ خۆ كه‌ت و خۆ كه‌شخه‌كه‌ت و به‌س ل كولانا گه‌ڕیێت، و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ حالێ وی خۆش دبوو و زه‌نگین دبوو، له‌وما ژنا وی ماحێبه‌تی و گۆتێ: ئه‌ز یامایمه‌ حێبه‌تی، تو كه‌سپه‌كێ ناكه‌ی و تو وه‌كی پاشای یێ دقه‌تینی و هه‌ر تشتێ تو دخوازی یێ بۆ ته‌ حازره‌، ڤێجا پا ئه‌ز ژنا ته‌یا چمه‌ تو بۆ من نابێژی، ب چ حالێ هه‌ی محه‌مه‌د نه‌چار كر، كو بۆ بێژیت. محه‌مه‌دی ژی گۆتێ: باشه‌ دێ بۆ ته‌ بێژم، به‌س به‌ری بێژم، بینه‌ ئاڤێ بكه‌ مه‌نجه‌لێ و ئاگری بده‌ بن، چونكی هه‌ر گاڤه‌كا من بۆ ته‌ گۆت، دێ مرم، دا من بشۆی و ببه‌ی ڤه‌شێری!! ژنكێ باوه‌ر نه‌كر، وێ هزر كر یێ تڕانا دكه‌ت، به‌لێ ئاڤ گه‌رمكر، گۆتێ دێ بێژه‌، كا ئه‌و چ مه‌سه‌له‌یه‌؟ ئینا محه‌مه‌دی ده‌ست ب سوحبه‌تا خۆ و ماران و میرێ ماران و موركێ هه‌می بۆ كر، هه‌تا هه‌می چیڕۆك بۆ ڤه‌گێڕایی ئێكسه‌ر رحا وی ژ قالبێ وی هاته‌ ده‌ركه‌فت و مر!! هندی ژنێ ب خۆ دادا و كره‌ هه‌وار، نه‌ هه‌رێ فایده‌ نه‌كر محه‌مه‌دێ نێچیرڤان مر!! ‌

پراكتیزه‌كرنا ڕێبازا مۆرفۆلۆژی ل سه‌ر چیڕۆكا

(محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و بویكا مارا)

1ـ كارێ وه‌غه‌ركرنێ:

كارێ وه‌غه‌ركرنێ هه‌ر ژ ده‌ستپێكا چیڕۆكێ ڕۆلێ خۆ دبینیت، ئه‌وژی ده‌ركه‌فتنا قاره‌مانێ چیڕۆكێ (كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤان)ه‌ ژ بۆ چولی و نێچیرێ، كو ئه‌ڤ ده‌ركه‌فتنه‌یه‌ بوویه‌ هۆكارێ په‌یدابوونا هه‌می رویدانێن چیڕۆكێ، (رۆژه‌كێ ژ رۆژێن پاییزی محه‌مه‌دێ نێچیرڤان هه‌روه‌كی جاران، رابوو كارێ خۆ یێ نێچیرێ كر و قه‌ستا چیایی كر). و وه‌غه‌ركرنا دویێ ئه‌وه‌ ده‌ما كو داخوازا وی ژ لایێ میرێ مارانڤه‌ هاتی، بچیته‌ كوچكا وی، (ئه‌و مار رابوو جاره‌كا دی چوو گوندێ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و چوو مالا وی و گۆتێ: میرێ ماران تۆ یێ خاستی ل كوچكا وی ئاماده‌ ببی. محه‌مه‌دی نێچیرڤان ژی ژ نه‌چاری گۆتێ: بلا دێ هێم، دیاره‌ خودێ ئه‌ڤه‌ یا ئینایه‌ سه‌رێ من…).

2ـ كارێ قه‌دغه‌كرنێ:

كارێ قه‌دغه‌كرنێ د چێڕۆكێ دا دو كار دهێنه‌ دیتن، ئێك: ده‌ما كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤان بزاڤێ دكه‌ت، كو پیره‌كوره‌ماری بكوژیت، دا ته‌عدایا گوهنێلی ل گه‌ل مارا جوان نه‌كه‌ت، ئه‌و كاره‌ دهێته‌ قه‌دغه‌كرن، (به‌لێ تیرا وی بۆچی ناچیت ب مارا جوان بكه‌ڤیت و قه‌ده‌كێ ژ دویڤێ وێ ڤه‌ناكه‌ت، هه‌ردوو مار غه‌واره‌ بوون و چوونه‌ دبن عه‌ردی ڤه‌!). یا دویێ: ئه‌وه‌ ده‌ما كو میرێ ماران دبێژیته‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان، كو نهێنیا موركێ بۆ كه‌سێ نه‌بێژی، (میری ماران گۆتێ: بلا محه‌مه‌د دێ ده‌مه‌ ته به‌س دێ ڕۆژه‌ك هێت دێ په‌شێمان بی! به‌لێ نه‌سیحه‌تا من ل ته‌ بیت، كو تو سوحبه‌تا ڤی موركێ بۆ كه‌سێ نه‌كه‌ی، هندی ته‌ نه‌چار ژی بكه‌ن، چونكه‌ هه‌ر گاڤه‌كا ته‌ بۆ ئێكی گۆت، دێ وێگاڤێ روحا ته‌ هێته‌ كێشان و دێ مری!!).

3ـ رویدانا كارێ قه‌ده‌غه‌كرنێ ئه‌وا د خاڵا (2)دا هاتی:

د ناڤ چیڕۆكێ دا، كه‌سایه‌تییه‌ك شه‌ڕخواز خۆیا دبیت، لێ نه‌ ل دژی قاره‌مانی، به‌لكو ل دژی مارا جوان و بچویك، ده‌ما كو دخوازیت ب ته‌عدایی كارێ گۆهنێلێ د گه‌ل دا بكه‌ت.. (ژ نشكه‌كێڤه‌ دیت كو ل وێڤه‌ی وی كوره‌ماره‌كێ پیر و له‌شێ وی هه‌می كه‌لشته‌ و په‌ق په‌ق، یێ به‌رهنگاری ماره‌كا ته‌ڕ و جوان بوی و به‌ڵا خو ژێ ڤه‌ناكه‌ت، و یێ بزاڤێ دكه‌ت دا گوهنێلیێ د گه‌ل دا بكه‌ت، هندی مارا بچویك و ره‌به‌ن یا بزاڤا ڕه‌ڤێ دكه‌ت، به‌لێ ئه‌و پیره‌ كوره‌مار ناهێلیت بچیت). كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ژی بزاڤێ دكه‌ت، ڕێگرییێ ل وی كارێ ته‌عدایی یێ پیره‌كوره‌ماری بكه‌ت، قاره‌مان ڕێگریێ ل پیره‌كوره‌ماری دكه‌ت، كو ته‌عدایا گوهنێلی ل گه‌ل مارا جوان نه‌كه‌ت، به‌لێ ب شاشی كوریا مارا جوان ب تیرا قاره‌مانی دهێته‌ قه‌دكرن، (به‌لێ تیرا وی بۆچی ناچیت ب مارا جوان بكه‌ڤیت و قه‌ده‌كێ ژ دویڤێ وێ ڤه‌ناكه‌ت). به‌لێ جارا دویێ كارێ قه‌ده‌غه‌كری دهێته‌ ئه‌نجامدان، ده‌ما كو ژنا وی، وی نه‌چار دكه‌تن، كو نهێنییا موركێ بۆ بێژیت، (له‌وما ژنا وی ماحێبه‌تی و گۆتێ: ئه‌ز یامایمه‌ حێبه‌تی، تو كه‌سپه‌كێ ناكه‌ی و تو وه‌كی پاشای یێ دقه‌تینی و هه‌ر تشتێ تو دخوازی یێ بۆ ته‌ حازره‌، ڤێجا پا ئه‌ز ژنا ته‌یا چمه‌ تو بو من نابێژی، ب چ حالێ هه‌ی محه‌مه‌د نه‌چار كر كو بۆ بێژیت. محه‌مه‌دی ژی گۆتێ: باشه‌ دێ بۆ ته‌ بێژم، به‌س به‌ری بینه‌ ئاڤێ بكه‌ مه‌نجه‌لێ و ئاگری بده‌ بن، چونكی هه‌ر گاڤه‌كا من بۆ ته‌ گۆت، دێ مرم، دا من بشۆی و به‌ی ڤه‌شێری!!).

4ـ كه‌سێ شه‌ڕخواز بزاڤێ دكه‌ت بۆ وه‌رگرتنا پێزانینا:

كه‌سێ د ڤێ چیڕۆكێ دا بزاڤێ دكه‌ت بۆ وه‌رگرتنا پێزانینا، ئه‌و ماره‌ یێ ژ لایێ میرێ مارانڤه‌ هاتییه‌ هنارتن، دا بزانیت كا بۆچی نێچیرڤانی كوریا مارا جوان بڕییه‌؟! (پشتی كو ئه‌و مار ب نهێنی ڤه‌ دچیته‌ گۆندێ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و ل به‌ر ده‌رێ مزگه‌فتێ ب نهێنی گوهدارییا سۆفییان د مزگه‌فتێ ڤه‌ دكه‌ت، ده‌ما كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤان سوحبه‌تا خۆ و پیره‌كوره‌ماری و مارا جوان دكه‌ت و كا چاوان ب خه‌له‌تیڤه‌ تیرا وی ب كوریا مارا جوان كه‌فت و كورییا وێ قوت كرییه)‌. ل جهه‌كێ دی ئه‌وه‌ ده‌ما كو ژنا محه‌مه‌دێ نێچیرڤان بزاڤێ دكه‌ت بزانیت كا چاوا زه‌لامێ وێ حالێ وی خۆشبوویه‌ و چو كاران ژی ناكه‌ت: (له‌وما ژنا وی ماحێبه‌تی و گۆتێ: ئه‌ز یا مایمه‌ حیبه‌تی، تو كه‌سپه‌كێ ناكه‌ی و تو وه‌كی پاشای یێ دقه‌تینی و هه‌ر تشتێ تو دخوازی یێ بۆ ته‌ حازره‌، ڤێجا پا ئه‌ز ژنا ته‌یا چمه‌ تو بۆ من نابێژی، ب چ حالێ هه‌ی محه‌مه‌د نه‌چار كر كو بۆ بێژیت).

 

5ـ كارێ سه‌ر هه‌لبوونێ:

ئه‌و كه‌سێن د خالا (4)ێ دا ب سه‌ر به‌رسڤێ هه‌لدبن، یێ ئێكێ ماره‌ ده‌ما ب نهێنی گۆتنا ل مزگه‌فتێ هاتییه‌ كرن گوھلێ دبیت: (ماری ژی هه‌می سوحبه‌ت گوھلێبوون، جاره‌كا هێدی ل بن ده‌رگه‌هێ مزگه‌فتێ ده‌ركه‌فت قه‌ستا كوچكا میرێ ماران كر، كا چاوان پیره‌كوره‌ماری بزاڤ دكر ب ته‌عدایی كارێ گوهنێلیێ ل گه‌ل مارا جوان بكه‌ت، كا چاوان محه‌مه‌دێ نێچیرڤان دخوازت پیره‌كوره‌ماری بكوژیت…). جارا دی ده‌ما كو ژنا محه‌مه‌دێ نێچیرڤان وی نه‌چار دكه‌ت وێ نهینیێ بۆ بێژیت: (ب چ حالێ هه‌ی محه‌مه‌د نه‌چار كر، كو بۆ بێژیت. محه‌مه‌دی ژی گۆتێ: باشه‌ دێ بۆ ته‌ بێژم، به‌س به‌رى بێژم، بینه‌ ئاڤێ بكه‌ مه‌نجه‌لێ و ئاگری بده‌ بن، چونكی هه‌ر گاڤه‌كا من بۆ ته‌ گۆت، دێ مرم، دا من بشۆی و ببه‌ی ڤه‌شێری!!).

 

هه‌ردو كارێن (6 و 7) ڕۆلێ خۆ د ناڤ چیڕۆكێ دا نابینن، چونكه‌ چو كه‌سایه‌تیێن خرابكار ل دژی قاره‌مانی رۆلێ خۆ د ناڤ چیڕۆكێ دا نابینن، ژ بلی پیره‌كوره‌مار ده‌ما كو ب ته‌عدایی، بزاڤێ دكه‌ت كارێ گوهنێلیێ ل گه‌ل مارا بچویك و جوان بكه‌تن!!

8ـ خرابكاری:

كه‌سێ زیانێ دگه‌هینیته‌ ئێك ژ كه‌سایه‌تیێن چێڕۆكێ، د ڤێ چیڕۆكێ دا پیره‌كوره‌ماره‌، ده‌ما كو بزاڤا ته‌عدایا گوهنێلیێ ل گه‌ل مارا جوان بكه‌ت، (ژ نشكه‌كێڤه‌ دیت، كو ل وێڤه‌ی وی كوره‌ماره‌كێ پیر و له‌شێ وی وی هه‌می كه‌لشته‌ و په‌ق په‌ق، یێ به‌رهنگاری ماره‌كا ته‌ڕ و جوان بوی و به‌ڵا خۆ ژێ ڤه‌ناكه‌ت، و یێ بزاڤێ دكه‌ت دا گوهنێلیێ د گه‌ل دا بكه‌ت، هندی مارا بچویك و ره‌به‌ن یا بزاڤا ڕه‌ڤێ دكه‌ت، به‌لێ ئه‌و پیره‌ كوره‌مار ناهێلیت بچیت). به‌لێ ده‌ما كو قاره‌مانێ چیڕۆكێ (محه‌مه‌دێ نێچیرڤان) دخوازیت به‌ڵا كه‌سێ شه‌ڕخواز كو پیره‌كوره‌ماره‌ ژ مارا جوان و بچویك ڤه‌كه‌ت، به‌لێ ب شاشی تیرا وی ب كوریا مارا جوان دكه‌ڤیت و كوریا وێ قه‌ت دكه‌ت. (گه‌له‌ك كه‌ربێن محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ڤه‌بوون، نه‌چار بوو ده‌ست دا تیروكڤانێن خۆ ئینانه‌ ده‌رێ و ل به‌ر پیره‌كوره‌ماری راوه‌ستیا و ستێركا خۆ باش لێ گرت و تیره‌ك به‌ردایێ، داكو به‌ڵا وی ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت. به‌لێ تیرا وی بۆچی ناچیت ف مارا جوان بكه‌ڤیت و قه‌ده‌كێ ژ دویڤێ وێ ڤه‌ناكه‌ت).

 

9ـ ئاشكرابوونا خرابكاریێ:

پشتی كو مار ب نهێنی گوهدارییا وان كه‌سان دكه‌ت یێن ل مزگه‌فتێ خرابكارییا پیره‌كوره‌ماری ل گه‌ل مارا بچویك و جوان ئاشكه‌را دبیت (ده‌ما كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤان سوحبه‌تا خۆ و پیره‌كوره‌ماری و مارا جوان دكه‌ت و كا چاوان ب خه‌له‌تیڤه‌ تیرا وی ب كوریا مارا جوان كه‌فت و كوریا وێ قوت كرییه‌. ماری ژی هه‌می سوحبه‌ت گوھلێبوون، جاره‌كا هێدی ل بن ده‌رگه‌هێ مزگه‌فتێ ده‌ركه‌فت قه‌ستا كوچكا میرێ ماران كر، چیڕۆكا كا چاوان پیره‌كوره‌ماری و ته‌عدایا وی ل مارا جوان دكر).

10ـ كارێ به‌رامبه‌ر:

ل ده‌ستپێكێ ئه‌و كارێ ل دژی كه‌سێ خرابكار كو پیره‌كوره‌ماره‌، ژ لایێ قاره‌مانی، كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤانه‌ ئه‌وه‌ ده‌ما كو بزاڤێ دكه‌ت تیره‌كێ ل پیره‌كوره‌ماری بده‌ت وه‌ك تۆلڤه‌كرن به‌رامبه‌ر ته‌عدایا ل مارا جوان دكه‌ت. و جاره‌كا دی، كارێ به‌رامبه‌ر خرابكاریا پیره‌كوره‌ماری نه‌ك ژ لایێ قاره‌مانیڤه‌ دهێته‌ ئه‌نجامدان، به‌لكو ب فه‌رمانا میرێ ماران پیره‌كوره‌مار دهێته‌ كوشتن (و دیسان بڕیار دا ئه‌و پیره‌كوره‌مار ژی ل پێش چاڤێن هه‌می مارا بهێته‌ سزادان و كوشتن، دا چو مارێن دی وه‌ك وی ته‌عدایێ ل چو مارێن دی نه‌كه‌ن!).

11ـ كارێ وه‌غه‌ركرنێ:

وه‌ك مه‌ ل ده‌ستپێكێ دایه‌ خۆیاكرن، كو دو كارێن وه‌غه‌ركرنێ د ڤێ چیڕۆكێ دا هاتینه‌ ئه‌نجامدان، ئێك ده‌ركه‌فتنا محه‌مه‌دێ نێچیرڤان بۆ چولی و نێچیرێ، (رۆژه‌كێ ژ رۆژێن پاییزی محه‌مه‌دێ نێچیرڤان هه‌روه‌كی جاران، رابوو كارێ خۆ یێ نێچیرێ كر و قه‌ستا چیایی كر). جارا دی ده‌ما كو جابا وی ژ نك میرێ ماران هاتی بچیته‌ كوچكا وی، (ئه‌و مار رابوو جاره‌كا دی چوو گوندێ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و چوو مالا وی و گۆتێ: میرێ ماران تۆ یێ خاستی ل كوچكا وی ئاماده‌ببی. محه‌مه‌دی نێچیرڤان ژی ژ نه‌چاری گۆتێ: بلا دێ هێم، دیاره‌ خودێ ئه‌ڤه‌ یا ئینایه‌ سه‌رێ من…).

12ـ قاره‌مان دسه‌ربۆره‌كێدا ده‌رباز دبیت:

ئه‌و سه‌ربۆڕا قاره‌مان كه‌فتییه‌ تێدا بزاڤێ دكه‌ت ژێ قۆڕتال ببیت ئه‌وه‌، ده‌ما كو دڤییا به‌ڵا پیره‌كوره‌ماری ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت، تیره‌كێ دهاڤێتێ (ل به‌ر مارێ پیر راوه‌ستیا و ستێركا خۆ باش لێ گرت و تیره‌ك به‌ردایێ، داكو به‌ڵا وی ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت. به‌لێ تیرا وی بۆچی ناچیت مارا جوان بكه‌ڤیت و قه‌ده‌كێ ژ دویڤێ وێ ڤه‌ناكه‌ت، هه‌ردو مار غه‌واره‌ بوون و چوونه‌ دبن عه‌ردی ڤه‌!).

13ـ كارڤه‌دانا قاره‌مانی به‌رامبه‌ر وه‌رگرتنا دیاریێ:

پشتی كو قاره‌مان كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤانه‌، داخوازا موركا بن ئه‌زمانێ میرێ ماران دكه‌ت، میرێ ماران وێ موركێ دده‌تێ، ب رێكا وێ موركێ گه‌له‌ك حالێ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان خۆش دبیت (پشتی میری ئه‌و موركا بن ئه‌زمانی خۆ دایه‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان، و محه‌مه‌د زڤریه‌ڤه‌ ماڵ، ئێدی چو كه‌سپ و شۆل نه‌كرن، خۆ ئێدی نه‌چوو نێچیرێ ژی، به‌لكی هه‌ڕۆ دا كاروكۆكێ خۆ كه‌ت و خۆ كه‌شخه‌كه‌ت و به‌س ل كولانا گه‌ڕیێت، و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ حالێ وی خۆش دبوو و زه‌نگین دبوو).

 

14ـ ئالاڤێ جادۆگه‌ری دكه‌ڤیته‌ ده‌ستێ قاره‌مانی:

ئه‌و ئالاڤێ جادۆگه‌ری یێ د ڤێ چێڕۆكێ دا (موركا بن ئه‌زمانێ میرێ ماران)ه:‌ (ب رێكێڤه‌ ماری گۆته‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان: محه‌مه‌د دا بۆ ته‌ بێژم، ئه‌ڤه‌ ئه‌م چووینه‌ ناڤ مه‌مله‌كه‌تا میرێ ماران، نابیت تۆ خۆ قه‌ت تێك بده‌ی، نه‌ترسه‌ میر ده‌نگا ته‌ ناكه‌ت، به‌لكو دێ ته‌ خه‌لاتكه‌ت، ژ به‌ر ئه‌و به‌ڕه‌ڤانییا ته‌ ژ مارا جوان كری ل هه‌مبه‌ر كوره‌ماری، دێ میر سێ جار بێژیته‌ ته‌: كانێ ته‌ چ ل دونیایێ دڤێت دا بده‌مه‌ ته‌، تو بێژێ: به‌س من ساخییا میرێ خۆ دڤێت، به‌لێ دێ میرێ مارا یێ ڕژدبیت، كو تو تشته‌كی ژێ بخوازی، تۆ بێژێ: پاشایێ من، من چو ژ ته‌ نه‌ڤێت، تنێ ئه‌و موركا ل بن ئه‌زمانێ خۆ بده‌ من!!). و ژبه‌ركو میرێ ماران ئاخفتنا خۆ ل گه‌ل قاره‌مانی گۆتییه‌، له‌و نه‌چار دبیت وێ موركێ بده‌تێ: (وی ژی گۆتێ: میری من ماده‌م ته‌ هنده‌ حه‌زدكه‌ی دیاریه‌كێ بده‌یه‌ خولامێ خۆ، هه‌ما موركا بن ئه‌زمانێ خۆ بده‌ من. وه‌ختێ وی وه‌گۆتی، میر ما حێبه‌تگرتی و وی قه‌ت باوه‌ر نه‌دكر دێ محه‌مه‌د ڤی داخوازێ ژێ كه‌ت، لێ ئاخفتنا خۆ یا ل گه‌ل محه‌مه‌دێ نێچیرڤان گۆتی، میری ماران گۆتێ: بلا محه‌مه‌د دێ ده‌مه‌ ته به‌س دێ ڕۆژه‌ك هێت دێ په‌شێمان بی!).

15ـ قاره‌مان دگه‌هیته‌ نێزیكی جهێ ئارمانجێ:

قاره‌مان دگه‌هیته‌ جهێ ئارمانجێ، ئه‌وژی ده‌ما كو جابا وی ژ نك میرێ ماران دهێت، ماره‌ك دچیته‌ دویڤ ڕا دئینیته‌ نك میری ماران (ب رێكێڤه‌ ماری گۆته‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان: محه‌مه‌د دا بۆ ته‌ بێژم، ئه‌ڤه‌ ئه‌م چووینه‌ ناڤ مه‌مله‌كه‌تا میرێ ماران، نابیت تۆ خۆ قه‌ت تێك بده‌ی، نه‌ترسه‌ میر ده‌نگا ته‌ ناكه‌ت، به‌لكو دێ ته‌ خه‌لات كه‌ت، ژ به‌ر ئه‌و به‌ڕه‌ڤانیا ته‌ ژ مارا جوان كری ل هه‌مبه‌ر كوره‌ماری).

16ـ كارێ شه‌ره‌نیخێ:

كارێ شه‌ڕه‌نیخا قاره‌مانی ل گه‌ل كه‌سێ خرابكار ئه‌وه‌ ده‌ما كو قاره‌مان بزاڤێ دكه‌ت، تیره‌كێ ل پیره‌كوره‌ماری بده‌ت، دا به‌لا وی ژ مارا بچویك و جوان ڤه‌كه‌ت (گه‌له‌ك كه‌ربێن محه‌مه‌دی نێچیرڤان ڤه‌بوون، نه‌چار بوو ده‌ست دا تیروكڤانێن خۆ ئینانه‌ ده‌رێ و ل به‌ر مارێ پیر راوه‌ستییا و ستێركا خۆ باش لێ گرت و تیره‌ك به‌ردایێ، داكو به‌لا وی ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت).

 

17ـ وه‌رگرتنا نیشانێ:

قاره‌مان ده‌ما كو دبینیت (كوره‌ماره‌كێ پیر و له‌شێ وی وی هه‌می كه‌لشته‌ و په‌ق په‌ق). كو ل ڤێره‌ قاره‌مان سه‌خله‌تێن وی ماری دزانیت، له‌وما ده‌ما هه‌می مار ل كوچكا میرێ ماران حازركرین، میرێ ماران گۆتییه‌ قاره‌مانی، كا ئه‌و كیشك مار بوو ته‌عدایی ل مارا جوان كرییه،‌ ئێكسه‌ر قاره‌مانی گۆتێ (محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ژی وی پیره‌كوره‌ماری دبینیت و دنیاسیت، دبێژیته‌ میرێ ماران: ئاها ئه‌ڤ كوره‌ماره‌ بوو ته‌عدایی ل مارا بچویك دكر!!).

18ـ كارێ سه‌ركه‌فتنێ:

قاره‌مان د كارێ خۆ دا ل سه‌ر پیره‌كوره‌ماری سه‌ردكه‌ڤیت و ئه‌وژی ئاشكه‌راكرنا كه‌سێ خرابكار (كو پیره‌كوره‌مار)ه‌ بۆ میری ماران، ب فه‌رمانا میرێ ماران ئه‌و پیره‌كوره‌مار دهێته‌ سزادان و كوشتن (ئینا میرێ ماران فه‌رمانا سزادانا وی پیره‌كوره‌ماری دا و هه‌ر وێگاڤێ مار پێوه‌رهاتن و پرت پرت كر و هه‌ر ماره‌كی پرته‌ك خوار!).

 

19ـ راستكرنا خرابكاریێ:

راستكرنا خرابكارییا د ڤێ چیڕۆكێ دا ئه‌وه،‌ ده‌ما كو پیره‌كوره‌مار بزاڤێ دكه‌ت كو ب ته‌عدایی كارێ گوهنێلیێ ل گه‌ل مارا بچویك و جوان بكه‌ت، به‌لێ قاره‌مان وه‌ناكه‌ت ئه‌و كاره‌ روی بده‌ت، هۆسان وێ خرابكاریێ راست ڤه‌دكه‌تن.. (ژنشكه‌كێڤه‌ دیت كو ل وێڤه‌ی وی كوره‌ماره‌كێ پیر و له‌شێ وی وی هه‌می كه‌لشته‌ و په‌ق په‌ق، یێ به‌رهنگاری ماره‌كا ته‌ڕ و جوان بوی و به‌ڵا خۆ ژێ ڤه‌ناكه‌ت، و یێ بزاڤێ دكه‌ت دا گوهنێلیێ ل گه‌ل دا بكه‌ت، هندی مارا بچویك و ره‌به‌ن یا بزاڤا ره‌ڤێ دكه‌ت، به‌لێ ئه‌و پیره‌ كوره‌مار ناهێلیت بچیت. گه‌له‌ك كه‌ربێن محه‌مه‌دی نێچیرڤان ڤه‌بوون، نه‌چار بوو ده‌ست دا تیروكڤانێن خۆ ئینانه‌ ده‌رێ و ل به‌ر مارێ پیر راوه‌ستیا و ستێركا خۆ باش لێ گرت و تیره‌ك به‌ردایێ، داكو به‌لا وی ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت).

 

20ـ كارێ ڤه‌گه‌ڕیانێ:

پشتی كو قاره‌مان ژ لایێ میرێ ماران ڤه‌ هاتییه‌ خه‌لاتكرن ب موركا بن ئه‌زمانێ خۆ، قاره‌مان جاره‌كا دی ڤه‌دگه‌ریته‌ ڤه‌ ماڵ (پشتی میری ئه‌و موركا بن ئه‌زمانی خۆ دایه‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان، و محه‌مه‌د زڤریه‌ڤه‌ ماڵ، ئێدی چو كه‌سپ و شۆل نه‌كرن).

كارێ (21)ێ د ناڤ چیڕۆكێ دا ڕۆلێ خو نابینیت، چونكه‌ پشتی قاره‌مان تیرا خۆ داهێژیته‌ پیره‌كوره‌ماری و ب شاشی ب كوریا مارا جوان دكه‌ڤیت، هه‌ر ماره‌ك ژ وان بۆ لایه‌كی دڕه‌ڤیت.

22ـ كارێ نژده‌ڤانییێ:

كارێ نژده‌ڤانییێ ئه‌وه‌ ده‌ما كو قاره‌مان دبینیت پیره‌كوره‌مار یێ بزاڤا ته‌عدایا گوهنێلیێ ل گه‌ل مارا جوان دكه‌ت، كارێ نژده‌ڤانییێ ئه‌وه‌ قاره‌مان مارا جوان ژ ده‌ستێن پیره‌كوره‌ماری خلاس دكه‌تن، به‌لێ ب شاشی كوریا وێ دهێته‌ قه‌تكرن (نه‌چار بوو ده‌ست دا تیروكڤانێن خۆ ئینانه‌ ده‌رێ و ل به‌ر مارێ پیر راوه‌ستیا و ستێركا خۆ باش لێ گرت و تیره‌ك به‌ردایێ، داكو به‌لا وی ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت).

 

23ـ قاره‌مان ب نهێنیڤه‌ دگه‌هیته‌ جهێ ئارمانجێ:

قاره‌مان كو محه‌مه‌دێ نێچیرڤانه‌، ژبه‌ركو ل چولێ یێ خۆ ڤه‌شارتی، (ژنشكه‌كێڤه‌ دیت كو ل وێڤه‌ی وی كوره‌ماره‌كێ پیر و له‌شێ وی وی هه‌می كه‌لشته‌ و په‌ق په‌ق، یێ به‌رهنگاری ماره‌كا ته‌ڕ و جوان بوی و به‌ڵا خۆ ژێ ڤه‌ناكه‌ت). له‌و ب نهێنی ته‌عدایا پیره‌كوره‌ماری ل گه‌ل مارا جوان دبینیت و ب نهێنی بزاڤێ دكه‌ت، كو تیره‌كێ ل پیره‌كوره‌ماری بده‌ت، داكو به‌ڵا خۆ ژ مارا جوان ڤه‌كه‌ت.

24ـ قاره‌مانێ سه‌خته‌ دیار دبیت:

قاره‌مانێ سه‌خته‌ یان باشتر بێژین كه‌سێ شه‌ڕخواز و خرابكار، كو پیره‌كوره‌ماره‌ بۆ میرێ ماران دهێته‌ ئاشكه‌راكرن ژ لایێ محه‌مه‌دێ نیچیرڤان ڤه ‌(محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ژی وی پیره‌كوره‌ماری دبینیت و دنیاسیت، دبێژیته‌ میرێ ماران: ئاها ئه‌ڤ كوره‌ماره‌ بوو ته‌عدایی ل مارا بچویك دكر!!).

25ـ كاره‌كێ ب زه‌حمه‌ت ب قاره‌مانی دهێته‌ كرن:

كارێ ب زه‌حمه‌تێ ب قاره‌مانی دهێته‌ كرن ژ لایێ میرێ مارانڤه‌ ئه‌وه‌ كو وی پیره‌كوره‌مارێ ته‌عدایی ل مارا جوان كری ژ ناڤ هه‌می ماران دیار بكه‌ت، كا كیش ماره‌؟! (ئینا میرێ ماران فه‌رمان دا هندی ماره‌ك هه‌یه‌ دڤێت بهێته‌ كوچكا وی، كا ئه‌و كیش ماره‌ ته‌عدایی ل مارا جوان كری، پشتی هه‌می مارا ل كوچكا میرێ ماران ئاماده‌ دكه‌ن، محه‌مه‌دێ نێچیرڤان ژی وی پیره‌كوره‌ماری دبینیت و دنیاسیت، دبێژیته‌ میرێ ماران: ئاها ئه‌ڤ كوره‌ماره‌ بوو ته‌عدایی ل مارا بچویك دكر!!).

 

26ـ ئه‌نجامدانا كاری:

قاره‌مان وی كارێ د خالا (25)دا هاتی ئه‌نجام دده‌تن، ئه‌وژی ئاشكه‌راكرنا پیركوره‌مارێ ته‌عدایی ل مارا جوان كری (ئاها ئه‌ڤ كوره‌ماره‌ بوو ته‌عدایی ل مارا بچویك دكر!!).

 

27ـ كارێ نیاسینا قاره‌مانی:

هه‌لبه‌ت ده‌ما كو چیڕۆكا محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و پیره‌كوره‌ماری و مارا جوان بۆ میرێ ماران هاتییه‌ كرن، قاره‌مان ژ لایێ میرێ ماران ڤه‌ دهێته‌ نیاسین، كو ئه‌وژی (محه‌مه‌دێ نێچیرڤان)ه‌ (و چیڕۆكا كا چاوان پیره‌كوره‌ماری و ته‌عدایا وی ل مارا جوان دكر، كا چاوان محه‌مه‌دێ نێچیرڤان دخوازت كوره‌ماری بكوژیت، به‌لێ ب خه‌له‌تیڤه‌ تیرا وی ب كوریا مارا جوان كه‌فتیه‌. كه‌یفا میرێ ماران گه‌له‌ك ب كارێ محه‌مه‌دی نێچیرڤان هات، له‌وما هه‌ر گۆته‌ وی ماری: دێ هه‌ره‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان بینه‌ ده‌ڤ من، ماده‌م وی بزاڤ كر مارا جوان ژ ده‌ستێن كوره‌ماری قۆڕتالكه‌ت، پا ئه‌زژی دێ وی خه‌لات كه‌م).

 

28ـ ئاشكرابوونا قاره‌مانێ سه‌خته‌:

ئاشكرابوونا قاره‌مانێ سه‌خته‌ یان كه‌سێ شه‌ڕخواز بۆ میرێ ماران دهێته‌ ئاشكه‌راكرن ژ لایێ قاره‌مانی (محه‌مه‌دێ نێچیرڤان)ڤه‌ (ئاها ئه‌ڤ كوره‌ماره‌ بوو ته‌عدایی ل مارا بچویك دكر!!).

29ـ قاره‌مان ب ڕه‌نگه‌كێ نوی دیار دبیت:

پشتی كو قاره‌مان ژ لایێ میری ماران ڤه‌ دهێته‌ خه‌لاتكرن ب موركا بن ئه‌زمانێ وی، ئێدی قاره‌مان ب شێوه‌یه‌‌كی دهێته‌ خۆیاكرن (پشتی میری ئه‌و موركا بن ئه‌زمانی خۆ دایه‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان، و محه‌مه‌د زڤریه‌ڤه‌ ماڵ، ئێدی چو كه‌سپ و شۆل نه‌كرن، خۆ ئێدی نه‌چوو نێچیرێ ژی، به‌لكی هه‌ڕۆ دا كاروكوكێ خۆ كه‌ت و خۆ كه‌شخه‌كه‌ت و به‌س ل كولانا گه‌ڕیێت، و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ حالێ وی خۆش دبوو و زه‌نگین دبوو).

30ـ قاره‌مانێ سه‌خته‌ دهێته‌ سزادان.

قاره‌مانێ سه‌خته‌ یان كه‌سێ شه‌ڕخواز و خرابكار، كو (پیره‌كوره‌مار)ه‌ دهێته‌ سزادان (ئینا میرێ ماران فه‌رمانا سزادانا وی پیره‌كوره‌ماری دا و هه‌ر وێگاڤێ مار پێوه‌رهاتن و پرت پرت كر و هه‌ر ماره‌كی پرته‌ك خوار!).

 

31ـ قاره‌مان دهێته‌ خه‌لاتكرن:‌

 قاره‌مان ژ لایێ میرێ ماران ڤه‌ دهێته‌ خه‌لاتكرن (پاشی میرێ ماران گۆته‌ محه‌مه‌دێ نێچیرڤان: تشتێ تو ل دونیایێ بخوازی بێژه‌ داب ۆ ته‌ بینم و بكه‌مه‌ دیاری، چونكه‌ ئه‌ز چ جار جارا قه‌نجییا ته‌ ل سه‌ر خۆ ڕاناكه‌م و ته‌ ژ بیر ناكه‌م؟ وی ژی گۆتێ: میری من ماده‌م ته‌ هنده‌ حه‌زدكه‌ی دیارییه‌كێ بده‌یه‌ خولامێ خۆ، هه‌ما موركا بن ئه‌زمانێ خۆ بده‌ من. وه‌ختێ وی وه‌گۆتی، میر ما حێبه‌تگرتی و وی قه‌ت باوه‌ر نه‌دكر دێ محه‌مه‌د ڤێ داخوازێ ژێ كه‌ت، به‌لێ ئاخفتنا خۆ یا ل گه‌ل محه‌مه‌دێ نێچیرڤان گۆتی، میرێ ماران گۆتێ: بلا محه‌مه‌د دێ ده‌مه‌ ته…).

 

ئه‌نجام:

پشتی پراكتیزه‌كرنا هه‌ر (31) كارێن ڕێبازا مۆرفۆلۆژی یا پرۆپی ل سه‌ر چیڕۆكا (محه‌مه‌دێ نێچیرڤان و بویكا مارا)، وه‌سا خۆیابوو كو (28) كار ژ وان ل سه‌ر ڤێ چێرۆكێ دهێنه‌ پراكتیزه‌كرن، تنێ كارێن (6، 7، 21) تێدا رۆلێ خۆ نابینن، ژبه‌ركو كه‌سێ شه‌ڕخواز (خرابكار) ل هه‌مبه‌ر قاره‌مانی نینه‌، به‌لكو كارێ خرابكار ل دژی ئێك ژ كه‌سایه‌تیێن د ناڤ چیڕۆكێ دا ئه‌نجام دده‌ت، ئه‌وژی (مارا بچویك و جوان)ه‌. له‌و ئاڤاكرنا ڤێ چیڕۆكێ گه‌له‌كا سه‌ركه‌فتییه‌ و ل سه‌ر شه‌نگه‌سته‌كێ موكۆم هاتییه‌ ئاڤاكرن.

ژێده‌ر و ده‌همه‌ن:

أـ ده‌همه‌ن:

([1]) ئه‌ڤ هه‌ر (31) خالێن ڕێبازا مۆرفۆلۆژی هاتینه‌ كورتكرن، كو د هه‌ر سێ ژێده‌رێن: 1ـ المرزوقی، سمیر؛ و شاكر، جمیل (1986)، مدخل الی نظریة القصة (تحلیلا وتطبیقا)، ژێده‌رێ بۆری، د لاپه‌رێن (21 ـ 51)، ب درێژی شڕۆڤه‌كرینه‌. 2ـ الشویلي، داود سلمان(1986)، القصص الشعبي العراقي في ضوء المنهج المورفولوجي، الموسوعة الصغیرة، عدد (219)، بغداد، ص(16 ـ 27) 3ـ ڕه‌سوڵ، د. شوكریه‌ (2003)، حه‌كایه‌تی خورافی كوردیی له‌ ڕووی مۆرفۆلۆژییه‌وه‌، چاپا ئێكێ، سلێمانی،، ئینستیوتی كه‌له‌پوری كورد ـ سلێمانی. 4ـ دیسان جه‌لال مسته‌فایی، د گۆڤارا (په‌یڤ) ژێده‌رێ بۆری، د لاپه‌رێن (44 ـ 47)دا هه‌ر ژ ژێده‌ری (المرزوق و …) وه‌رگرتینه‌ لێ هێشتا وی كورتكرینه‌، مه‌ تنێ خالێن سه‌ره‌كی یێن هه‌ر (31) كارێن ڕێبازا مۆرفۆلۆژی وه‌رگرتینه‌، دا بابه‌ت درێژ نه‌بیت.

(2) ئه‌ڤ چیڕۆكه‌ ژ په‌رتووكا (شه‌ڤبێریێن زاڕۆكان) یا (خالد دێره‌شی)، ژێده‌رێ بۆری، د لاپه‌رێن (41 ـ 54)، هاتییه‌ وه‌رگرتن.

  • دیرلاین، فردریش فون (د س)، الحكایة الخرافیة، ت: د. نبیلة إبراهیم، الطبعة الأولی، دار القلم بیروت ـ لبنان و مكتبة النهضة ـ بغداد.
  • دێره‌شی، خالد (2006)، شه‌ڤبێریێن زاڕۆكان، چاپا ئێكێ، دهۆك، ده‌زگه‌هێ سپیرێز یێ چاپ و وه‌شانێ.
  • ڕه‌سۆل، د. شوكریه‌ (2003)، حه‌كایه‌تی خورافی كوردی له‌ ڕووی مۆرفۆلۆژییه‌وه‌، چاپا ئێكێ، سلێمانێ، ئینستیوتی كه‌له‌پووری كورد.

ژێده‌ر:

  • المرزوقی، سمیر؛ و شاكر، جمیل(1986)، مدخل الی نظریة القصة (تحلیلا وتطبیقا)، الطبعة الأولی، بغداد، دار الشؤون الثقافیة العامة – آفاق عربیة.
  • مصطفێ، جلال (1999)، چیڤانوكا كوردی شروڤه‌كرنه‌ك مورفولوجی، گۆڤارا (په‌یڤ)، هژمارا (10)، زڤستانا 1999، بپ (42 – 43).

ڤان بابەتان ببینە

   كێفخوه‌ش دبم كو جاره‌كه‌ دن ده‌ولکێ خوه‌ د ئاڤا بیرا هونه‌رمه‌ندیا محەمەد شێخۆ دا‌ …