رەوشەنبیری وەك دیاردەكا جڤاكی

حسام الدین فیاض

وەرگێران ژ عەڕبی: مستەفا سەلیم ئاكرەیی

رەوشەنبیری ئەو تێگەهێ سەیرە، ئەوێ كەسایەتیێ چارچووڤە دكەت، هەمی تێهزرینێن خۆ د ژیانا جڤاكی دا دادڕێژیت، ڕاستە ب كارئینانێن وێ نە ساناهینە، ل تێگەهەكێ ئالوز، رەوشەنبیری ڤەڕێژا جڤاكییە، رەوشەنبیری د جڤاكی دا سامانێ هەر مرۆڤەكییە، وێ ڕۆلەكێ ئێكگرتی و ڤەهاندی هەیە، رەوشەنبیری هێزەكە جڤاكی بەرەڤ ئاستێ بلند دبەتن. ل ڤێ گۆتارێ، دێ هەول دەین پەیوەندییا دیالیكتیكی د نێڤبەرا رەوشەنبیریێ و جڤاكی دا دیاركەین، وەك دیاردەكا مرۆڤایەتی و جڤاكی د نێڤبەرا دانوستاندنێن مە دا، ل چەمكێ سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری، ئەوا کو هەول ددەت، بۆ چاڤدێرییا شوپا پێكهاتەیێن رەوشەنبیری ل سەر چارچووڤكرنا ڕەفتارێن جڤاكی، شوپا توخمێن ئاڤاكرنا جڤاكی، ل سەر دوبارە بەرهەمئینانا هێما و دیاردەیێن ب پشتەڤانییا میتودێ راڤەكرنا ڕەخنەیی پەیدا دبن بکەت.

چەمكێ سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری، هەرچەندە ب شێوەیەكێ ڕێژەیی چەمكەكێ نوی دهێتە هەلبژاتن و ژ تێگەهێن بەربەلاڤە د زانستێ جڤاكی دا، ب شێوەیەكێ تایبەت و مرۆڤایەتی بگشتی، ژ بەر گرنگییا وێ، کو ب مرۆڤی و دەوبەر و پێكهاتە و بەردەوامییا ویڤە گرێدایە، ئەو هەول بۆ ڤەدیتنا هێما و تێگەهان د نێڤبەرا مرۆڤێن پێكهاتی ب شێوەیێ ڕەفتار و دیاردەیێن جڤاكی و رەوشەنبیری ددەت. رۆژانە ل سەر چەمكێ رەوشەنبیری دهێتە گۆتن، کو تنێ بیاڤێن هۆنەری و ئەدەبی ڤەدگریت، ئەو د چەمكێ رەوشەنبیری دا، پێناسەكا سنووردار و بەرتەسكە، ئەو ل تێگەهێ بەربەلاڤ ل جەم زانایێن جڤاكی، پێناسەكا ب تەمامی جیاوازە، کو رامانا رەوشەنبیری ئەوە، هەرتشتەكێ هەی وەك میرات، نەوەك تشتەكێ بایۆلۆژی دهێتە وەرگرتن.

ب ڕاستی بۆ پێشكێشكرنا پێناسەكا گشتی و توتال ل چەمكێ رەوشەنبیری نەتشتەكێ هێسانە، ئەو تشتەكێ بەربەلاڤ و ئالوزە، کو بەهرا پتر تایبەتمەندی و ئێدیەمان بخۆڤە دگریت، ئەوا گرنگیێ ب مرۆڤی ددەت، چ پەیوەندی ب ژیانا ویڤە هەبیت ئان ب پەیوەندی و سەڕدەری كرنێ و بازرگانیێ و فێربوونێ و ڤەگوهاستنێ و ژن ئینانێ و پیڤەر و شێوازێن جڤاكی و رۆشەنبیریڤە هەبیت، ژ بەر هندێ، ناچێبیت پێناسەیا وێ ب تنێ د چارچووڤەكی دا بهێتە كرن، چونكە رەوشەنبیری ئەو توخمێ سەرەكی و زالە ل سەر، چ پێناسەیێن سنووردار بۆ نینن، وێ چەندێ، (ریموند ولیامز) پالدا، کو بێژیت: خۆزی دژیانا خوە دا من گوهـ ل ڤێ پەیڤێ نەببا، هەڤریشی من نەببا د ژیانێ دا، پەیڤەكا رەوشەنبیری ژ دووان یان سێیان پتر ئالوزترە، مەبەستا وی رەوشەنبیریە، ژ بەر بەرلاڤبوون و ئالوزییا وێ، لەوما زانا و ڤەكۆلەر ل سەر پێناسەیەكا دەست نیشانكری رێکنەكەفتینە، لەوما “ئەلفریدو كلوبەر و كلاید كلوكوهون” هەردوویان نێزیكی (160) پێناسە هژمارتینە، د گەل هندێ ژی وان پێناسەیێن خوە یێن تایبەت دیاركرینە، دەربڕینا وان ئەوە، کو “رەوشەنبیری ژ نمۆنەیێن دیار و ڤەشارتی، ژ ڕەفتارێن وەرگرتی و وەرگوهێز، ب هاریكارییا سومبلان، کو دبنە دەسكەفتەكا باش ل نک کومێن مرۆڤان پێكدهێت، کو ب شێوەیەكی بابەت و بەرهەم دهێنە دیاركرن، لێ ماكا رەوشەنبیری ژ هزرێن زارڤەكری، یێن بژارتی ژ ئالیێ دیروكێڤە، تایبەت ئەوێن گرێدای ب بهایانڤە پێكدهێت، چێدبیت وەك ڤەڕێژا كاری ژ ئالیەكی هەڤهاتێن رەوشەنبیری بهێنە هژماتن، چێدبیت وەك فاكتەرێن دەست نیشانكری و گرێدای ب كارەكێ پێشبەر بەرێ خوە بدەینێ، لێ ئێك ژ بەرنیاسترین پێناسەیێن بۆ هاتینەدانان، ئەوا کو “ئیدوارد تایلور”ی د پەرتووكا خۆ “رەوشەنبیرییا دەسپێك1871” دا بۆ دانای، ئەوا ب باژێڕڤانیێ بەراورد كری و گۆت: “رەوشەنبیری یان باژێڕڤانی ب رامانا خۆ یا ئنتوگرافی یا بەرفرەهـ، ئەو هەمی تشتێن لێكداینە، ئەوێن کو هەمی ئەبستم، ئول، هۆنەر، یاسا، ڕەوشت، دابونەڕێت، هەمی شیان و نەڕێتێن دی ڤەدگریت، ئەوێن مرۆڤی وەك ئەندامەك ژ كومەلگەهێ” وەرگرتین و ل پەرتۆکا وی ئنتەربۆلۆژییا” 1881. و تایلوری ئەڤ پێناسە دیاركر”کو رەوشەبیری ب ڤی تێگەهی تشتەكە ل جەم كەسێ نینە.”

لەوما زانایێن سۆسیۆلۆژی وەسا دبینن، کو رەوشەنبیری گەلەك یاگرنكە، چونكە ڕۆلەكێ سەرەكی د بەرهەمئینانا سیستەمێ جڤاكی دا دبینیت. ئەڤ سیستەمە ئاماژێ ب تەنابوونا كومەلگەهی ل سەر بنەمایێ رێکكەفتنا کومی ددەتن، ل سەر وان ڕێنما و نەڕێتان، ئەوێن کو دەرفەتێ ب كاری و هاریكاریێ ب مە ددەن، وەك كومەلگەهـ و پێكڤەژیان (ب شێوەیەكێ نمۆنەیی) ل ئاشتیێ و خوشڤیانێ، لێ ژ ئالیێ زانایێن سۆسیۆلۆژیڤە گەلەك لایەنێن باش و خراب د سیستەمێ جڤاكی دا هەنە

زانایێ سۆسیۆلۆژی یێ فەڕنسی یێ كلاسیكی (ئمیل دوركیم) دبینیت، کو رەوشەنبیری یێ د لایەنی ماددی و نەماددی دا بهایێ خوە یێ هەی، چونكە كومەلگەهی ب سەرئێكڤە دئینیت و بۆ مە بها و ئولا و ڕەوشتا و گەهاندن و پراكتیكێن ئەم ب هەستێن هەڤپشك، ب ئارمانج و ناسناما رەوشەنبیری دابین دكەت، هەر وەسا دوركایمی، د ناڤ خواندنا خۆ دا دیاركر، دەما کو خەلك پشكداریێ د ریتوال و بەراكتیكێن رەوشتی و رەوشەنبیری دا دكەت، ئەو دووبارە تەكەزی یێ ل سەر رەوشەنبیرییا هەڤپشك د ناڤبەرا خۆ دا دكەن، لەوما ئەو هەمی پەیوەندیێن وان پێکڤە گرێدای ب هێز دئێخن، زانایێن سۆسیۆلۆژی دبینن، کو ئەڤ دیاردا جڤاكی یا گرنك نە ب تنێ د ڕیتوال و ئاهەنگێن ئایینی دا ڕویددەن، بەلكی هەر وەسا د هەلكەفێن سكولاری دا دهێتەدیتن (وەكی داوەتێن خواندنگەهێن دوواناوەندی و ڕویدانێن وەرزشی، ئەوێن د تەلەفزیونێ دا دهێنە دیتن، کو گەلەك كەس تێدا ئامادە دبن).

بەرامبەر ڤێ چەندێ، تیورڤانێ بەرنیاس”كارل ماركس” میتودێ ڕەخنەیی یێ رەوشەنبیری د زانستێن جڤاكی دا دامەزراند و ل دویڤ گۆتنا ماركسی، ل سەر جیهانا رەوشەنبیرییا نەماددی، كەمینە دشێت دەسهەلاتەكا نەدادوەرانە بەرامبەر زورینەیان ب كاربینیت، هەر وەسا دبینیت؛ كو پشكداری د بها و ئولێن جڤاكی دا خەلك دێ بیتە وەبەرهەمهینەر د سیستەمێ جڤاك یێ ئالیسەنگ دا و د بەرژەوەندییا زورینەیا خەلكی دا كار ناكەن، بەلكی د بەرژەوەندییا كەمینەیا ب هیز  دا كار دكەن.

ب راستی هەردو تیورڤان ب وی رولێ رەوشەنبیری د جڤاكی دا پێ ڕادبیت مافدارن، لێ ئەو د شێوەیەكێ چارچووڤكری دا نە دمافدارن، رەوشەنبیری دشێت ببیتە هێزەك بۆ چەوساندنێ و زالبوونێ، لێ هەر وەسا چێدبیت هەردو ببنە هێزا بەرخۆدانێ و ئازادیبوونێ، هەر وەسا سەمتەكێ گەلەك گرنگ د ژیانا كومەلگەهێ مرۆڤایەتی و رێکخستنا جڤاكی دا هەیە، بێ هەردووان مە چ پەیوەندی و جڤاك نابن.

هەرچەوابیت زانایێن سۆسیۆلۆژی ل دۆر چەمكێ رەوشەنبیری بوونە دو تیمێن مەزن، تیمەك دبینیت، کو رەوشەنبیری یا وەرگوهێز و سەربخویە، ژ بۆ گوهوڕینا جڤاكی و كارتێكرنەكا كاریگەر لێ كاردكەت، لێ تیما دی دبینیت، کو رەوشەنبیری یا وەرگهور و دویڤبەندە، د ئاڤاكرنا جڤاكی دا دهێتە گهوڕین و ب هەر لەرزینەكا ژ وێ دەردكەڤیت داخبار دبیت، د نێڤبەرا ڤێ و یا هە دا، گەلەك خوێندنگەهێن سۆسیۆلۆژی دەركەفتن و د نێڤبەرا خۆ دا د جیاواز بوون، لێ ژ دیماهیێ ژ هزرا گشتی یا هەر دو تیمان دەرناكەڤن.

ل سەر دەسپێكا دامەزراندنا ڤی زانستی، گەلەك زانایێن سۆسیۆلۆژی رێکكەفتنە، کو خواندنا رەوشەنبیریێ ژ دیدا زانستێ سۆسیۆلۆژی و دیاربوونا بسپورییا زانستێ جڤاكی یێ رەوشەنبیری درەنگ هات، ژ هاتنا پێڤاژوویا زانستێ سۆسیۆلۆژی و لایەنێن وێ یێن دی، وان دیاربوونا وێ ب چەرخێ نوازدێ پشتی پێلەكا وەرگوهێزێن رەوشەنبیری و دیمەنێن گهورینا رەوشەنبیری، ئەوا کو جیهان داگیركریڤەگرێدا، لێ ئەگەر ل دەسپێشخەرێ ئێكێ یێ ڤی زانستی بگەڕێین، ئەوێ کو جیهان ب ڕێڤەبری، “دون مارتینال” بوو، ل دویڤ گۆتنا وی، کو گرنكترین سیمایێن هزركرنا سۆسیۆلۆژی ل چەرخێ نوزدێ، ل لایەنێ دانایی ل خواندنا دیاردا جڤاكی بوو، ئەو ژی “چاڕسەركرنا خرڤەبوونا مرۆڤی، کو ئەو ئەگەرەكێ سەرەکییە ژ راڤەکرنا هەرتشتەكی د ناڤ وێ دا رویبدەت، ژ بەر ڤێ چ ناڤبڕەكا دیار د نێڤبەرا رەوشەنبیریێ و جڤاكی و یان د نێڤبەرا پەسنێن كەسایەتی و فورمێن جڤاكی، یێن هەولدار د نێڤبەرا ئامراز و هزران دا نینە” یان لایەنی کو خۆ د پێزانینێن ئەزمونێ دا چارچووڤ دكەت، هەمی پێشبینێن پێشوەخت و میتاڤیزیكی دویر دئێخیت و ب شێوەیەكێ پتر دەستنیشانكری، ئەڤ ئێدیەم ئاماژێ ب هزرا فەیلەسوفێ ئینگلیزی “ئوگست كونت 1798-  1857، ئەو ژی فەلسەفا دانایی ددەت”9، ب شێوەیەكێ گشتی هەڤهاتەكا ئەبستمی یە، ئاماژێ ب ئەزمونێ و ئەبستمییا ئەمبیریكی ددەت: چونكە وێ باوەری ب ئەگەریێ هەیە و ئارمانجا خواندنا وێ، کو ب ڕێنما و یاسایێن رەوشتی یێن ڕها و ڤەبڕ بگەهیت و فەرەوەیێ ل دیاردەیێن جڤاكی دكەت.

هنێرا دامەزراندنا زانستێ رەوشەنبیری بۆ “ئەلفرید فییبەر”ی دزڤریتەڤە، ئەوێ هەول بۆ جهگیركرنا ڤی ئیدیەمی د نێڤبەرا ژێكجوداكرنا رەوشەنبیری و جڤاكی دا دای، کو ئەڤ هەردو ئیدیەمە ل جەم گەلەك زانا و تیورڤانان هەڤپەیڤن، لێ هەر دو ژێك جوداكرن و دبێژیت “باژێڕڤانی هەمی ئەبستمێن دانایی و تەكنولۆژی ڤەدگریت، ئەوا کو پێكدهێت ژ پێزانینان و ژ نفشەكی بۆ نفشەكێ دی هاتبیتە وەرگرتن و ب پلەیكا بلند و رێکوپێكی یێ وەرگرتییە. لێ رەوشەنبیری ب فورمێن گیانگیری(روحانی) د مرۆڤی دا پەیوەندە، هەر وەسا ئەوا دویڤبەند پێڤە ژ بها و پیڤەر و هزر و هەستبینییا، نەشێین بێیژن تشتەكێ ڕاستە یان یێ شاشە، ژ بەر نەرماتیێ و ڕێژەیێ و جیاوازییا وێ ژ جڤاكەکی بۆ یێ دیتر و ژ تاكەكی بۆ یێ دیتر و ل دەمەكی بۆ دەمەكێ دیتر.

ژ بەرگرنگییا وێ، ئەوا کو تیۆرا : ئەلفرید فییبەر”ی ژ ئالیێ پێش ئێخستنا زانستێ سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری داگیركری، هندەك ژ زانایێن سۆسیۆلۆژی ئەڤ پێناسەیە بەرپاكر و كومێنت ل سەردان و ل بەراهیكێ “توم بوتومور”، ئەوێ کو گەنگەشە ل سەر بابەتێ جیاوازیێ د نێڤبەرا رەوشەنبیریێ و باژێڕڤانێ دا كری، تەكەز ل سەر كارێن “ئەلفرید فییبەر”ی كری، ل سەر بنەمایێ وێ، کو ئێكە ژ دیارترین وان كەسان، یێن کو جیاوازیەكا ڕوهن د ڤێ بیاڤێ دا دیاركری، ڤاڤارتنەك د نێڤبەرا سێ پروسەیان د دیرۆكا مروڤایەتیێ دا، ئەو ژی پروسەسا جڤاكی، باژێڕڤانی، رەوشەنبیری چێكر.

“بوتومور”دبێژیت: کو ئەلفرید فییبەر، ئێدیەما باژێڕڤانیێ وەك ئاماژە بۆ ئەبستما زانستی و هۆنەری، چەندییا وێ ل سەر داهاتێن سروشتی بكارئینا، د هەماندەم دا ئاماژە بۆ ڤەڕێژا ئایینی و هۆنەری و فەلسەفی د جڤاكی دا ئێدیەما رەوشەنبیری بكارئینا، پشتی هینگی بوتوموری هەول دا دو پێناسەیان بۆ مە ل ئێدیەما رەوشەنبیری و باژێڕڤانی پێشكێش بكەت و ل دویڤ دەربڕینا وی، ئەڤ هەردو ئیدیەمە لایەنێن گشی ب خوڤە دگرن. رەوشەنبیری د ژیانا جڤاكی دا ئەو دیاردەیێن هزرینە “كو یا ژ پەیوەندیێن ریالیستی و شێوەیێن پەیوەندیێن هەڤدژ جیاوازە، ئەوێن د نێڤبەرا تاكە كەسان دا چێدبن. هەلبەت رەوشەنبیری د جڤاكەكێ دەستنیشانكری دا دیاردەیێن هزرینە، هەر وەكی بوتومور دبێژیت: ئەم دكارین ڤێ جیاوازیێ بەرپا بكەین، ئەوا کو فییبەری د نێڤبەرا رەوشەنبیریێ و باژێڕڤانیێ دا: وەك بنەمایەكێ جیوازبوونێ د نێڤبەرا لایەنێن ماددی و نەماددی دا دەستنیشانكری و ل دویڤ ڤێ پێڤاژویێ، دێ هەول دەین، چەمكێ رەوشەنبیری ب رێکێن سۆسیۆلۆژی تێبگەهین. لەوما سۆسیۆلۆژی ب ئاوایەكێ گشتی ب فاكتەرێن جڤاكیڤە گرێدایە، هەر وەكی ئەو ب فاكتەرێن رەوشەنبیری ڤە گرێدایە، ل سەر ڤێ چەندێ ئەم دكارین بێژین؛ کوسۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری “تایەك ژ تایێن سۆسیۆلۆژییا گشتیە، ئەو زانستێ، کو كارتێكرنێن رەوشەنبیری ل سەر ژیانا جڤاكی و كارتێكرنا چڤاكی ل سەر دوبارە بەرهەمئینانا چەمكێ رەوشەنبیری یێ، ب چارچووڤێن جیاواز د نێڤبەرا پروسەسا گهورینا جڤاكی دا دیارکری. ب رامانەكا دی یا هویر و توتال، ئەو زانستە ئەوێ کو پراكتیكێن رەوششەنبیری دخوینیت، یانكو پەیوەندییا د نێڤبەرا بونیا ئەبستمی یان هزری یان رەوشەنبیری یان ئایینی دا دخوینیت، ژ پەیوەندیێن وێ ل چارچووڤێ جڤاكی دا، یانکو د نێڤبەرا رەوشەنبیری و ئەیدیۆلۆژییا یا هەی – ئاڤاكرنا سلالی د نێڤبەرا كەتوارێ ماددی یێ جڤاكی و ئاڤاكرنا ژێرخانەیی دا پەیوەندیەكا دیالیكتیكی یە.

“جورج سپلمان” پێناسەكێ ددەتە سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری وەك: ئەو زانستە، یێ کو بەحسێ چەوانییا دامەزراندنا رامانێ دكەت و بۆچی رامان جیاواز دبن و چەوا كارتێكرنێ ل سەر ڕەفتارێن تاكە كەسی و کومی دكەت؟ چەوا رێکێن دروستكرنا رامانێ ژ ئالیێ ئێكگرتنا جڤاكی و زالبوونێ و بەرخۆدانێ د كومەلگەهان دا تشتەكێ گرنگە.

چێدبیت ئێك ژ ئەنجامێن گرنگ یێن ڤێ چەندێ، ئەو ژی ئاڤاكرنا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری یە، وەك دەرفەت بۆ لێگەریانا زانستێن جڤاكی و ئاریشەیێن هەتا نهو د ناڤ ڤێ پاناڤێ دا نەهاتینە مسوگەركرن، ئەو ژی پەیوەندیێن د نێڤبەرا تایێن جوراوجورێن تایبەت ب سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری و پەیوەندییا وێ د گەل هەڤ ب زانستێن جڤاكی یێن دی تایبەت ئنتروبولوژییا رەوشەنبیری دانە.

ل دویماهیكێ دێ بینین، کو سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری “ئەو ئێكە ژ گرنكترین تایێن سۆسیۆلۆژییا گشتی، ئەوا کو پویتەی ب خواندنا رەوشەنبیری ددەت، وەك تایبەتمەندیەكا مرۆڤی یا پوختە، ب وان هەمی سیما و تایبەتمەندی و پێكهاتەیێن ب خوڤە گرتین، هەر وەسا ب وان تێگەهان، وەك باژێڕڤانی و میرات و جڤاك و تێگەهێن رەوشەنبیری یێن جیاواز وەك گهوڕین و وەرار و داگیركرنا رەوشەنبیری و هەڤڕكی..هتد یا هەڤبەندە، هەر وەسا ئەڤ زانستە گهورێنێن رەوشەنبیری و هێمایێن جڤاكان دخوینیت. یانکو ئەو زانستە، ئەوێ گرنگیێ ب خوێندنا رەوشەنبیری و پەیوەندییا وێ ب ئاڤاكرنا جڤاكی و ڕۆلێ وێ بۆ ئاڤاكرنا رەوشەنبیریەكا تەمام یان جیاوازییا رەوشەنبیری د جڤاكی دا ددەت و هەر وەسا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری گرنگیێ ب سیمایێن رەوشەنبیری و كەسایەتییا جڤاكی و پەیوەندییا وێ د ئاڤاكرنا جڤاكی دا ددەت.

زانستێ سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری هەول ب خواندنا ڕەفتارێن مرۆڤی یێن بەرچاڤ و ڤەرێژا وی ژ پیشەی و ئامیرا و جۆرێن رێکاران ژ بو وەبەرهەمئینانا هێزێ ددەت. ئەوا کو د کومێن وێ دا رێکا تایبەت چێبووی، کو هەر جڤاكەكێ مروڤایتی یێ ژ جڤاكێن دی جیاوازە، هەر وەسا گرنگیێ ب خواندنا زمانی و بها و چیڤانۆكان و ئولان ددەت. ئەوا کو كارتێكرنێ ل ڕەفتارێن مرۆڤی و پەیوەندیێن مرۆڤایەتیێ دكەت، ئەوا کو د گەل ئێك سیستەمێن جڤاكی پێكئیناین، خواندنا ئامیران و كەرستەیان و جلك و نیشەجێبوونێ و تشتێن دی ژ چالاكیێن ماددی یێن رەوشەنبیری و چەوانییا سازانا تاكان د گەل ژینگەهی و ئەو سروشتی، کو ل سەر دژین .

سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری ژ زانستێن گرنك دهێتە هژمارتن، ئەوێ کو پویتەی ب خواندنا هەڤهاتێن هزری بۆ مرۆڤی ، ژ كاریگەری و هەڤگونجاندن و ڕەفتار و سومبلا وی دكەت، ئەوێ د پێكڤە ژیانێ دا د گەل ئەوێن دی بكاردئینیت. یانکو رەوشەنبیرییا جڤاكان و تایبەتمەندی و پێكهاتەیا وان دخوینیت و دكاریت ژ وێرا ب خرڤەبوونا مرۆڤان بگەهیت، چێدبیت گرنكترین تشتێ پویتەی پێ ددەتن خوێندنا زمانی یە، کو وەك ئامانێ رەوشەنبیری دهێتە هژماتن و ب وێ دكاریت د جڤاكێ مرۆڤایەتیێ بگەهیت، هەر وەسا بەرێ خوەددەتە نهینیێن جڤاكی، ئەوێن بەری نهو د زانستێن جڤاكی دا نەهاتینە خواندن.

بیاڤا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری ب شێوەكێ گشتی وەك تاكە كەس خواندنا مرۆڤییە – بكەر و كاریگەر و ڕەفتار و سەرەدەری و هەڤژیان د گەل ئەوێ دی و خواندنا رەوشەنبیرییا جڤاكانە: یانكو ئارمانجا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری خواندنا دیاردەیێن رەوشەنبیری و راڤەكرنا وێ یە ل سەر رەوشنا ژێكنزیكبوونێ، سۆسیۆلۆژییا: ب رامانا دیتنەڤا هەمی پەیوەندیێن بەرهاتی و پێبەر د نێڤبەرا فورمێن رەوشەنبیری و بنەمایێ جڤاكی دا دهێتە پەسنكرن و شڕوڤەكرن و راەڤەكرن، د گەل دیاركرنا هەمی جورێن وەزیفا، ئەوا کو فورمێن رەوشەنبیری ب پشتەڤانیا میتودێن جیاواز د جڤاكی دا پێشكێش دكەت. ئارمانجا شڕوڤەكرنا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری تێگەهشتنا هەلویستی یە و ڤەگەراندنا وی بۆ ڕهوڕیشالێن وێ یە و دیاركرنا میكانیزما توخمێن فرەرەوشەنبیری و كاریگەرییا وێ یە، بۆ دیتنەڤا توخمێن ڤەشارتی و نەپەن، زێدەباری بۆ ڕوهنكرنا گرنگییا پەیوەندیێ د نێڤبەرا بەرهەمێ هزری و كەتوارێ جڤاكی دا كاردكەت، لێ یا گرنكتر ئەوە شڕوڤەكرنا پرسگرێكێن ڤێ پەیوەندیێ و رێكارێن ب كارئینانا وێ، زێدەباری دیاركرنا ڤێ وەزیفا جڤاكی یا ڤی بەرهەمی، تایبەت بەرهەمهێنەرێن كاریگەر ڕۆلەكێ بەرچاڤ دبینن، چێدبیت د بەرژەوەندییا هندەك كەسان یان چینان یان سیاسەتەكا دەست نیشانكری دا هاریكار یان نەهاریكار بیت.

ل سەر ڤێ چەندێ ئەم دكارین بێژین، کو میتودێ خواندنێ د سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری ب شێوەیەكێ گشتی دا، هەر وەكی ژ بسپوریێن دی یێن زانستێن جڤاكییە، ئەو میتودێ زانستییە و رێکێن وێ نە و ب دەربرینەكا هویرتر، میتودێ لێگەریانا زانستێ جڤاكییە، ب ئارمانجا پەسن و شڕوڤەكرن و پێشبینیێ ل دویڤ سنوورێ خواندنێ یە،17 لێ ب شێوەیەكێ تابەت ب پشتەڤانییا میتودێ دیروكێ یێ بەراورد و شڕوڤەكری، بۆ خواندنا جڤاكێن مرۆڤایەتیێیە، لەوما “هوربرت سبنسەر” دبێژیت: زانینا پیشەیێن مرۆڤی هاریكارە ب زانینا بنەمایێ وی. میتودێ دیروكی پێزانینێن گرنگ ل سەر پێڤاژوویا جڤاكان و هێمایێن وان و گهورینا ڕەفتار و هێمایێن وان ب مە ددەت، لێ میتودێ بەراورد، ئەوێ کو گەلەك (ئەلفریدو فییبەر) ی ، د دروستكرنا بەراوردەكێ د ناڤبەرا رەوشا جڤاكێ یا نهو و یێ بەرێ یان د نێڤبەرا كومەلگەهان ب خوە دا بكارئینای، ئەوا کو ب پلەیەكێ چێببوی، کو چ جارا ژ ئالیێ وەرارێ ڕەفتارێن وان بەرهەم ئیناناین نەگەهنەئێك، میتودێ بەراوركرنێ، ئەوێ وەكێ خالەكا دەسپێك یا سەرەکی ب كار ئینای، کو ب بابێ روحی یێ ڤێ تایبەتمەندیێ دهێتە هژمارتن، لەوما د نێڤبەرا ب كارئینانا ڤی میتودی دا، وی هەول ددا ب تیورێن مەزن یان بژاندنێن توتال بگەهیت، لێ ئەڤ چەندە بەرەڤ زێدەبوونا دەستنیشانكرنا ئەركان و تایبەتمەندییا وێ دچیت، هەر وەسا میتودێ شڕۆڤەكرنێ ب دابەشكرن و ژێكڤەكرنا دیاردا و چارچووڤەكرنا رەوشەنبیریێ، بۆ توخمێن سەرەکی، یێن وێ پێكئیناین ڕادبیت، داکو پروسەسا خواندنێ ساناهی بکەت، هەر وەسا ب ئەگەرێن دروستبوونا وێ  بگەهیت، ب مەرەما پێگەهشتنا ناڤەروكێن رەوشەنبیری و ژ وان رامانێن سیمبولیزمی، یێن چالاكیێن رەوشەنبیری یێن گروپەكی د خۆ دا هەلگرتین.

تشتەكێ خویایە، کو میتودێ رەوشەنبیرییا هەڤچەرخ ل وەلاتێن سەرمایەداریێن پێشكەفتی دیاربوو، ژ ئەنجامێ پشكدارییا پەرتۆکا “میشێل فوكو”ی، هابرماس، بیتر برجر، ماری دوگلاس..هتد و تیورڤانێن ڤی میتودی وەسا ڕادگەهینن، کو وان دیدەكا باشتر ل جیهانا هەڤچەرخ یا پێشكێشكری، پشتی کو میتودێ زارڤەكری نەشیایی راڤەکرنا وەرارێن پوستمودیرنێتێ بكەت، یا ژ هەمیان گرنكتر كەفتنا تیورێن مەزن و خۆ ئەلتەرناتیڤ ددانێن بۆ هەڤهاتێن ڤەكری.

وەلێ ل سەر پەیوەندییا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری ب زانستێن دیڤە، سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری هەڤبەندیەكا موكم ب چەندین زانستێن جڤاكیڤە، ب شێوەیەكێ تایبەت یا هەی، هەر وەسا ب زانستێن مرۆڤایەتیێ ب گشتیڤە، ژ وانا سۆسیۆلۆژییا ئەبستمی ژی یا هەی، د دەمەكی دی دا زانا و ڤەكولەران ل دۆر پەیوەندییا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری و سۆسیۆلۆژییا ئەبستمی، هندەك سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری تایەكە ژ تایێن سسویولوژیا ئەبستمی دادنێن، دەسپێكێ ژ پێناسا “تلیلور”ی یا ب ناڤودەنگ ب تێگەهێ رەوشەنبیریێ دبینین، کو بیاڤا سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری بەرفرەهـ دبیت، داکو هەمی خواندنێن ئەبستمی ، وەك هۆنەر و ئەدەب و ئایین و سینەما و پەیوەندییا ڕێكێن گەهاندنێ ب رەوشەنبیریێ و پەیوەندییا وێ و پەیوەندییا تەكنولۆژییا نوی ب رەوشەنبیری و ئاڤاكرنا جڤاكی ڤەگریتن، لێ ل چاخێن بەرێ یین نزیك مایتێكرن د نێڤبەرا بیاڤا گرنگییا رەوشەنبیرییا ئەبستمی، ئەوا کو تەكەزی ل سەر پەیوەندییا ئەبستمی ب بنەمایێ جڤاكیڤە كری و سۆسیۆلۆژییا رەوشەنبیری، ئەوا کو گرنگییا خۆ دایە دۆر پەیوەنیدییا رەوشەنبیری ب بنەمایێ جڤاكی دا دروستبوو، لێ ل دۆر پەیوەندییا وێ ب ئنترپۆلۆژییا رەوشەنبیری، دێ بینین، کو هەردو خواندنا رەوشەنبیرییا مللەتان و وێنەیێن رەوشەنبیری ، چ ئەو مللەتێن زیندی بن یان یێن ڤەبریایبن دكەن، هەر وەسا خواندنا فورمێن ژیانا جڤاكی یا رەوشەنبیری د ناڤبەرا وان دا دکەن، هەر وەسا یا پەیوەندە ب زانستێ دەروونی یێ رەوشەنبیریڤە، ئەو زانستێ کو تایبەتە ب خواندنا دیاردە و ڕەفتارێن تاكە كەسانڤە، ب وێ چەندی کو ڕەفتار تایبەمەندیەكا تاكییە، د ناڤبەرا هەر تاكەكی و یێ دی دا، ب کارەکی کو پێشبینی ناهێتەكرن بەرامبەر وێ كاردانەڤە هەبیتن، هەر وەسا سیمایێن رەوشەنبیری یا كرتێكەر و ئێك لایەنی و پێ داخبار. هەر وەسا یا ب دیروكێ وەك هەلگر و ڤەگوهێزا بیردانكا مللەتانڤە گرێدایە، گرنگیێ ب نڤیسنا دیروكا مللەتان و ویستگەهێن وێ و ب درێژاهییا ژیانا جڤاكی و رەوشەنبیری و تەڤایا دەستكەفتێن وان ددەت. هەر وەسا یا پەیوەندیەكا موكم ب سۆسیۆلۆژێن دی ددەت، وەك سۆسیۆلۆژییا شانۆیێ، کو شانۆ روحا مللەتان و باژێڕڤانیێ یە، هەوەسا هێمایەكا رەوشەنبیرییە، دچیتە د ناڤ توخمێ میراتگری و هزری و ئافراندنێن هۆنەری دا. سۆسیۆلۆژییا هۆنەری؛ ئەوا دچیتە د ناڤ توخمێ هۆنەری دا، وەك خودیكا جڤاكییە و سۆسیۆلۆژییا باژێڕڤانی و پەیوەندییا وێ ب باژێڕڤانییا ب بەرهەمێ رەوشەنبیری یێ سەرهلدای، ئەو کۆمەلگەهێن هاتینە نیاسین، ب سەرهلدانا هزری یا بەردەوام شیاین سەرهلدانەكا زانستی یا باژێڕڤانییا پێشبەر بەرپا بكەن، بەروڤاژی ئەو كومەلگەهێن سەرهلدانا زانستی یا پیشەسازی بەرپاكری، ئاوایەكێ تەنابوونێ بخوڤەدیت و بنەمایەك بۆ دیاربوونا سەرهلدانێن هزری و هۆنەری و رەوشەنبیری دانا.

ل سەر ڤێ چەندا بەری نهو مە گۆتی، ب ڕوهنی بۆ مە ئاشكرا دبیت، كو چەند یا ب زەحمەت بوو، جوداهیەكێ د ناڤبەرا رەوشەنبیریێ و جڤاكی دا بكەی و هەردو ژی یێن تەمامن، د بنەرەت دا چ هەبوون بۆ رەوشەنبیریێ نینە، ئەگەر كومەلگەهـ پێ ڕانەبن، هەر وەسا كومەلگەهـ ژی نەدبوون بێ رەوشەنبیریەكا رێکخستی و بیە ڤان هەردووان دابیتە دارستان، و سناهیترین نمۆنە ل سەر ڤێ چەندێ زمانە، کو زمان وەك پێكهاتەكێ سەرەکی دكومەلگەهان دا دهێتە هژمارتن، گرنكترین میراتێ رەوشەنبیری یێ هەر کومەلگەهەكی یە، ئەگەر زمان نەبا رێکێن گەهاندنێ د ناڤبەرا كومەلگەهان دا چێنەدبوون، لەوما هەر هەولەكا دهێتە دان بۆ ژیكجوداكرنا د نێڤبەرا هەردو تێگەهان دا دێ یا بێ مفا بیت، هەر وەكی رەوشا مرۆڤی ب فاكتەرێن دەڕكی داخبار دبیت، هەر وەسا ئەم دبینین کو تێگەهێ رەوشەنبیری و جڤاكی هەڤریشی گەلەك ڕكەبەریان دبیت، گرنكترین ڕكابەری ژی، ئەو ڕكەبەرییا (جیهانگیرییا رەوشەنبیری یە)، ب ئەگەرا هندێ هەمی كومەلگەهان تایبەتمەندێن خوە ژ دەست داینە، جیهان یا بوویە گوندەكێ بچویك و سەرئێك ڤەكری، وە ل گەردونێ كریە، كو وەسا دیار دبیت هەر ئَیك رەوشەنبیری یە، ل دیماهیكێ مرۆڤ ب خوە هەست دكەت کو یێ ل كومەلگەهێ خوە هاڤییە ، ژ لایەكی وەك دیفاكتو ملكەچی سیستەمێ رەوشەنبیری و جڤاكی دبیت ، ژ لایەكێ دیڤە ل سەر رێکێن گەهاندنا جڤاكی ییێ جیاواز، ملكەجی سیستەمێ رەوشەنبیری و جڤاكی دبیت.

ئەڤ پێڤاژوویە بۆ دیاربوونا كولونیالیزما نوی هاتە دامەزراندن، ئەوا کو هەول ددەت جیهانێ د بن زالبوونا سەنتەری دا ئێک بکەت، دا کو رەوشەنبیرییا وێ نمۆنەیا رەوشەنبیریان بیت.

هەمی تشتەك چارچووڤەكر، دا كو تایبەتمەندی د بەرژەوەندیا گشتی دا بەرزەببیت، کو ل دەسپێكی تایبەت بوو، پشتی هینگی ب كارێ هێزێ بوو گشتی ، هەرچەند زانایێن جڤاكی هوشیاری دا، کو ئەبستم هێزا (فوكو)یە یان ئەبستم بەرژەوەندییا (هابرماس)یە ب ناڤێ رەوشەنبیری، ناسنامەیێن رەوشەنبیرییا تایبەت دێ د گەل رەوشەنبیرییا سەنتەری بهوژن، رامان ئەوە؛ رەوشەنبیریەكێ بۆ بەژەوەندیا رەوشەنبیریەكا دی ژ ناڤ ببەی ، ئانكو داعویرانا رەوشەنبیریەكا پەراوێزكری د ناڤ ڕۆشەنبیرییا سەنتەری دا، هندەك ئێدیەمێن دی دێ هێنە سڤكرن، ل ئاستێ هەڤركیێ د ناڤبەرا رەوشەنبیرییان دا، تێگەهێ كارلێكەیا رەوشەنبیری و مایتێكرنا باژێڕڤانی و دانوستادنا باژێڕڤانییا و لێكگهورینا رۆشەنبیری دیاردبیت، ئەڤ تێگەهە بۆ وێ هندێ دزڤڕن، کو رەوشەنبیرییا سەنتەری رەوشەنبیریەكا پوختەیە، نوینەراتییا رەوشەنبیرییا جیهانی دكەت. کو هەمی رەوشەنبیری ل دویڤ وێ بچن.

ل ڤێ دەسپێكێ ڕۆلێ هەر جڤاكەكی، بۆ دەستنیشانكرنا وێ رەوشەنبیرییا د گەل رەوشەنبیرییا وێ و پیڤەر و مورالێ وێ بگونجیێت دیار دبیت، دا پێكڤە بۆ بەرینگارییا هەرتشتەكێ كاربكەن و ئەوا دهێتە د ناڤ وان دا د گەل وێ نەنگونجیێت، بێکو هەڤریشی مافێن هاولاتیان ببن، ئەوێن گرێدای ب تایبەتمەندی و ژیانا وانڤە، لەوما ئەركە ل سەر وان كەسێن ب چاڤدیرییا كاروبارێن رۆشەنبیری و نیشتیمانی ڕادبن، پارێزگەریێ ل سەر تایبەتمەندێن خۆ بكەن و ل پرت وبەربەرلاڤبوونێ بپارێزین و بهوژتنا رەوشەنبیرییا خۆ ل چەرخەكی، ئەوێ کو هەڤڕكییا رەوشەنبیری تێدا هەبیت، ئەوا کو درویشمێ ڤەمان بۆ یێ بهێزتر بلنددكەت، رەوشەنبیری ڤەڕێژا كومبوونا مرۆڤییە، بێ كومەلگەهەكێ مرۆڤایەتی چ هەبوون بۆ رەوشەنبیریێ نیننە ، بێ رەوشەنبیریەكێ چ هەبوون بۆ كومەلگەهەكێ مرۆڤایتی نینە، هەردو دیاردەیێن موكم و ئێكگرتینە، كروبر” وەسا دبینیت وەكێ كاغەزەكێ پێگڤەنە، ئەگەر مە رۆشەبیرییا هەر كومەلگەهەكی ژێ ستاند، رامان ئەوە مە پیستێ وی ل سەرلەشێ وی ڕاكر، ئەڤە ژی دوپاتكرنەكە ل پەیوەندیا دیالیكتیكی د ناڤبەرا وان دا.

 ژێدەر:

في جدلية الثقافة والمجتمع (الثقافة كظاهرة اجتماعية) بقلم: د. حسام الدين فياض*/ سوريا

Check Also

ژێبوون Belongingness

فاضل عمر د كوردی دا ھێشتا زاراڤەكێ ستاندەر بۆ تێگەھێ (انتماء)ێ جھگیر نەبوویە، ھەكەرچی، ئنتیما …