د. فازل عومەر

 

ھەر ژ ڕۆژا مرۆڤی، بەرەك بۆ شكاندنێ، ئان بۆ شەڕی ژ دوور ڤە، ئان بۆ وەشاندنا فێقیەكی… بكارئینای، دارەك بۆ شەڕی ئان بۆ خوە پێ گرتنێ، ئان كریە چەپەر، دەوارەك بۆ شیری ئان بۆ سواربوونێ بكارئینای، شێیای ئاگری ھەل بكەت ئان خوە ب كەڤلان گەرم بكەت، ئان ھزركری بەرەكێ قەوارتی وەكو ئامان بكار بینت،… تاكو دووربین و ھووربین و بالەفڕ و كۆمپیۆتەر چێكرین. ھەمی بۆ ھندێ بوویە، ب سانەھیتر بژیت، زووتر بگەھت، كێمتر ڕەنجێ بكێشت، زاناتر بت، تەناتر بژیت، بێبەلاتر بت،…ھتد.

 

بۆ فێقیەكی، ل شوونا بچتە سەر دارێ و نەدوورە تێدا بفڕت، چەلاكەی دگەھینتێ، ل شوونا ب پێیان بچتە جھەكێ دوور، ب دەواران چۆ و نھۆ ب ترێن و بالەفڕان دچت،… گرنگ! ل ھەمی بیاڤان، ئەو تشتێن مرۆڤی بكارئیناین ئان ئافراندین، ژیانا وی خوەشتر و ب سانەھیتر و ئێمنتر لێ كریە- نە ب ڕەھایی. دگەل ئەڤێ، ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ھزرا وی بەرفرەھتر لێ ھات و ئافراندن و نووژەنكرن ل ھەرتشت و ھەر بیاڤەكێ كرن.

ب گۆتنەكا دی، بكارئینانێ، دەرگەھێ ئافراندنێ لبەر مرۆڤی ڤەكر، و دووانیا كارلێكیا ھۆش-ئالاڤ ئێخستە سەر ڕێكێ. ھەرتشتەك و تەكنیكەكا نوو مەژیێ مرۆڤی بەرفرەھتر و كاراتر لێ كر، ل ھەمان وەخت مەژیێ بەرفرەھتر، ھزر د گوھۆڕین و ئافراندن و پێشكەفتنێ دا كر.

ل دەستپێكێ، وەختێ مرۆڤ ل ھەسپی سوار دبوو، گومان نینە، خوە ب بژیێن وی ڤە دگرت. وەختێ كەڤل بۆ ڕائێخستنێ بكارئینای، ھزركر، ھەمان كەڤلی دانتە سەر پشتا دەواری، بۆ سواریێ دێ خوەشتر بت؛ وەختێ دیتی تشتێن گرێدای قایمتر و خوەگرترن، زانی پێڤە گرێ بدەت دێ ژێ-فڕینێ و كەفتنێ كێمتر لێ كەت. وەختێ بەندك و نیخ و وەریس چێكرین، ھزرا ھەفساری ھاتە كرن، ھەم ژ بژی-گرتنێ چێترە، ھەم بۆ ئاراستەكرنێ چێترە.

ھۆسا، بكارئینانێ زانین و شەھرەزایی زێدەكرن، و زانینێ بكارئینان زێدەكر و پێشدا بر. 

ب ئەڤی ئاوایی، ھەرتشت ل سەرێك ئاڤابوو، و نڤیسینێ بەری پێنج ھزار سالەكان، وەرچەرخانەك دی چێكر، ئاخفتن ژ ھندەك دەنگێن دگەل بای ھندا ببن، كرە نەخشێن ل بەری، داكو ھەروھەر بمینن. مانا سەربۆرێن مرۆڤان ب نڤیسینێ، بیردانكا مرۆڤان بەردەوامتر و بەرفرەھتر كر و خەلەتی كێمتر لێ كرن.

ئەڤجا، مرۆڤێ بزدای و ھەردەم شەپرزە و ئالۆز… و ھەمی ھەستەوەرێن وی ل كار، دا خوە بپارێزت و بمینت… ڕۆژ بۆ ڕۆژێ، ژ بوونەوەرێ تنێ ب ھەستەوەران سەرەدەریێ دگەل دەرڤە بكەت، خوە دیت، ب ھندەك ئالاڤ و ئامیران شیان و ھەستەوەرێن وی دوورتر و پتر و باشتر شۆل دكەن، تاكو ڕادەیا ئێدی باوەرنەكرنێ ژ ھەستەوەرێن خوە و كاركرن ب پێگوھۆڕكان؛ ئامیر و ئالاڤان. ژ ھندی چاڤێن وی قەترە بكەن، دەربازی ھندی دووربین و ھووربین قەترە بكەت، ژ ھندی گوھ ببھیست دەربازی ھندی بلندگۆ دەنگی بدەت و ھندی بشێت پێلێن دەنگی وەرگرت. 

ئەڤێ، مرۆڤێ نووژەن؛ مرۆڤێ سووپەرمان (د سەر شیانێن مرۆڤ وەكو بوونەوەر دا) پەیدا كر. مرۆڤەكە، ل شوونا تاكو ئاسۆیێ ئەردی و كێمتر ببینت، دشێت گۆوا ئەردی د سەرێ خوە دا ببینت، مرۆڤەكە ل شوونا بەس دەنگێن بلند ببھیست، دشێت دەنگێن تاكو دوھی نەھەیی و دەنگێ ستێرێن ژەنەك ببھیست. ئەز باسێ خەیالێ و ھندێشەیا پلاتۆنی ناكەم، ئەز باسێ خورتكرن و بەرفرەھكرنا شیانێن ھەستەوەرێن مرۆڤی دكەم. 

ئەز دشێم ب ھزرێ بچمە كنارێن ھەبوونێ و خەونان وەكو ڕاستی ببینم، لێ ئەز بشێم ب ئامیران ھەستەوەرێن خوە ھند بھێز بكەم، بگەھمە كنارێن ھەبوونێ، دو تشتێن ژێكجودانە. ئێك ڕاستیە و یا دی ھندێشەكریە. دا ئەڤێ خالێ ڕۆھنتر بكەم. 

ئەم دزانین، دیتن ب چاڤی، و دەربازكرنا دیتنێ و دیمەنان بۆ مەژی، گرنگترین ڕێكا فێربوونێیە. بەرێ، چاڤ چەند دووربین بایە، ب كیلۆمەتران ددیت و چەند گەڕابایە ئەو ژی ب كیلۆمەتران بوو. لەو بەرفرەھی و مەزنیا جیھانا وی؛ چ یا ددیت، چ یا د مەژێ وی دا، گەلەك بچووكتر بوو ژ ڕاستیێ. خەیالا وی چەند شۆلكربایە، دا بێژت:

ئەز دێ چمە دوولكێ دنیایێ..

تو ب فڕی ناگەھیە ئاسمانی!

 

دووربینێ (و تەلسكۆپێ)، ژ سینۆران دەر، دنیا دەرڤە بەرفرەھ كر، و مرۆڤ گەھاندە دوولكێ دنیایێ و برە ئاسمانی،… و ھووربینێ (و میكرۆسكۆپێ) دنیا ژ ناڤدە و جیھانا ئەتۆمی بەربین كرن… ئانكو دیتنا مرۆڤی ب تەكنۆلۆجیایێ، ل ھەردو سەمتان (دوور و ھوور) ھند بەرفرەھ كر، ئێدی فەر و پێدڤیە وێنەیێ جیھانا دێرین د چاڤ و مەژێ مرۆڤان دا ھەلوەشینت و ئەم ژ دنیا چاڤی و ھزر و باوەریێن لسەر ئاڤا بووین، دەركەڤین.

قەت بەرھۆز نینە كەسەك ل میكرۆسكۆپێ و تەلسكۆپێ بنێڕت و وێنەیێ ھەبوونێ د مەژێ وی/وێ دا، ھەمان وێنەیێ چاڤێ سروشتی و شیانێن وی بت. ئانكو وێنەیێ ھزری یێ زەمانێ دەقنانۆسی بت و ئەو ل ئیرۆ، ل سەردەمێ ھابلێ و میكرۆسكۆپا ئەلكترۆنی بژیت! وەختێ ئەڤە ھەبت، ئێك ژ دو تشتان دیار دكەت؛ ئان باوەری ب وێنەیێ تەكنۆلۆجیایێ نینە، ئان كێماسیەك ل مەژی و وەرگرتنا وێنەیێن دەرەكە ھەیە، ئانكو كەسەكێ ل دووربینێ دنێڕت و باوەرناكەت، ئەوا دبینت ڕاستیە! ئەڤ كەسە وەكو لەش دگەل خوە و مەنە، لێ وەكو ھزر و ھزركرن، دگەل خەلكەكێ دی، ل جھ و زەمانەكێ دینە.

ب گۆتنەكا ڕۆھنتر؛ ئەڤ كەسە ڤەدەر و ڤەقەتاینە ژ سەردەمی، پەروەردەیا وان، مەژێن وان وەسا فێركرینە كو، دیوارەكی داننە ناڤبەرا چاڤان و باوەریان؛ ناڤبەرا ئەوا دزانن و جھگیربووی و ئەوا ھەستەوەرێن وان دگەھیننێ. ئانكو دیتن و بھیستنا وان بۆ دیتنێیە، نە بۆ ئاڤاكرنا ھزران ل دۆر دیتنێ. 

مەژێن ئەڤان كەسان، پتر وەكی قازانن ژ ئۆرگانێن دینامیكی و بەرگوھۆڕ و لاستیكی… ھەچوەكی چ بگەھتێ ئان بكەنێ، ب سەر دا دچت؛ جھ نینە، لێ بمینت. ئەڤە خالەكا گرنگ و خەتەرە؛ چاوا ئەڤ بەرگریە كاردكەت و چاوا دێ بۆ ڕاستیێن نوو، ڤەبت؟ ب گۆتنەكا دی، دێ چاوا شێین، مرۆڤێ دوكەرت بووی، پێكڤە پەچروومە كەین و گەھینینە سەردەمێ لێ دژیت؟ چاوا دێ شێین مرۆڤێ دوور- و ھووربین ل شوونا مرۆڤێ ب ھەستەوەرێن سروشتی كاردكەت پەیدا بكەین؟ ئان د شیان دایە، ئەم دەرگەھێن مەژێ ھەركەسی، بۆ دیتنا دوورتر و ھوورتر و دەرڤەی شەڤەنگا دیتنێ ڤەكەین؛ بۆ بھیستنا دوورتر و د سەر بھیستنا گوھی ڕا ڤەكەین؟

گەر مە شێیا، دێ دەرگەھێ پاشەڕۆژێ ل بەر مە ڤەبت، نەخوە، دێ ھۆسا ڤەقەتای مینین و بینە نیاندرتال د ناڤ ھۆمۆ ساپینسان دا.